Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Bereźne - przewodnik

ukr. Березне, jid. בערעזנע

Bereźne - przewodnik
Bereźne, ulica Komisarska, wjazd do miasta od strony zachodniej, ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

Miasto nad Horyniem

Pierwsza dokumentalna wzmianka o tej osadzie datowana jest na 1445 r., kiedy to wielki książę Świdrygiełło nadał ją Dymitrowi Sanguszce. Powiat bereźneński jest wymieniany w dokumentach z 1552 r. – w tym czasie miasto pełniło rolę ośrodka administracyjnego. Miasteczko nazywane było Jędrzejów, Bereżenka albo Bereżne, a w ХІХ w. ostatecznie utrwaliła się nazwa Bereźne (ukr. Berezne).

Żydzi w Bereźnem

Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Bereźnem są datowane na 2. poł. XVII w. W 1764 r. było w mieście 48 domów żydowskich, w 1784 r. – 29, а w 1787 r. – 37. Kahał berezeński powstał w XVIII w. Społeczność żydowska utrzymywała synagogi, placówki edukacyjne, cmentarz, schroniska. W Bereźnem działało również towarzystwo „Linat ha-Cedek” (hebr. Opieka dobroczynna).

Na początku ХХ w. Żydzi stanowili 70% mieszkańców miasta. Wg danych z 1927 r., w Bereźnem mieszkało 2,9 tys. mieszczan (bez mieszkańców, którzy mieli działki gruntowe), w tym Ukraińców – 1,3%, Żydów – 93,0%, Polaków – 4,3%, Czechów – 0,6%. Przed wybuchem wojny społeczność żydowska odgrywała ważną rolę w życiu miasteczka. W 1928 r. spośród 21 ławników magistratu bereźneńskiego 17 było pochodzenia żydowskiego.

„Chewra Kadisza” [bractwo pogrzebowe]

Dynastia

Na początku XIX w. miejscowy ziemianin (wg legendy, zazdrosny o miasto Stolin, które rozwijało się dzięki cadykowi oraz jego zwolennikom, chasydom, którzy nieustannie do niego przybywali) zaprosił z Pińska chasydzkiego rabbiego Jechiela Michele Peczenika (zm. 1849). Nadał mu ziemię i pomógł wybudować dom. Miał nadzieję, że znany działacz religijny będzie przyciągać do Bereźnego Żydów i to przyspieszy rozwój gospodarczy miasta. Tak też się stało i rodzina Peczeników, która zapoczątkowała w mieście nową dynastię chasydzką, od tamtych czasów mieszkała w Bereźnem.

Dzielnica żydowska

Berezne, prawdopodobnie ul. B.Joselewicza (dawniej Szkolna)
Bereźne, ulica Berka Joselewicza (dawniej ul. Szkolna), ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

W Bereźnem dobrze zachowała się typowa zabudowa sztetla – parterowe domy drewniane i ceglane z drewnianymi gankami. W części fasadowej domu zazwyczaj mieściły się sklepy lub warsztaty і potencjalni klienci mogli wchodzić tam od strony ulicy. Kiedy dzieci brały ślub, do domu dobudowywano nowe pokoje: dom rozrastał się w głąb działki. Cechą charakterystyczną domów w miasteczku były wysokie czterospadowe dachy, które wizualnie zajmowały ponad połowę wysokości budynku.

W latach 30. ХХ w. Żydzi w Bereźnem najliczniej zamieszkiwali ulice: 11 Listopada, Zamkową, Kopernika, 3 Maja, Korzeniewskiego, Pocztową, Joselewicza, Kilińskiego.

Dom z 1930 roku przy ulicy Targowej w Bereźnem
Dom z 1930 roku przy ulicy Targowej w Bereźnem, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Na mapie miasta z 1922 r. została zaznaczona ul. Szkolna, która była niewielka i zajmowała część dzisiejszej ul. Buchowycza. Biegła prostopadle od centralnej ul. Komisarskiej (obecnie Andrijiwśka) і ciągnęła się do ówczesnej ul. Lipki (obecnie Kyjiwśka). Na ulicy tej znajdowały się 2 synagogi i dom rabina.

Na ul. 11 Listopada (obecnie Nazaruka) w 1934 r. znajdowała się apteka i wiele warsztatów rzemieślniczych. Na ul. 3 Maja (obecnie Andrijiwśka) mieściły się budynki klubu i czytelni. Stał tu także młyn, należący do jednej z rodzin żydowskich (obecnie w tym miejscu znajduje się gmach szkoły muzycznej).

Bereźne, centrum miasta
Bereźne, centrum miasta - ulica Andrijewska (dawniej ulica Piłsudskiego), 1928, zbiory archiwum fotografii Muzeum Krajoznawczego w Bereźnem

Na rynku mieściły się niewielkie sklepy prowadzone przez berezneńskich Żydów. Ogółem w mieście istniało ok. 90 sklepików. Ważną rolę w życiu handlowym miasta odgrywały jarmarki.

Stare domy w Bereźnem
Stare domy przy ulicy Andrijewskiej w Bereźnem, 2014. fot. Borys Bertash, zbiory archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Pożary w Bereźnem

Synagoga

Wielka synagoga została zbudowana w 1910 r. na planie prostokąta o bokach 9 × 12 m. Posiadała odrębne niewielkie sale, w których w dni powszednie modlili się stolarze, krawcy i szewcy. Wielka sala była głównie wykorzystywana do nabożeństw w szabat i w święta.

Po wojnie w budynku tym mieścił się Urząd Stanu Cywilnego. Budynek ten znajduje się na ul. Buchowycza 3, lecz został całkowicie przebudowany i w obecnej formie nie da się w nim rozpoznać dawnych funkcji.

Berezne, synagoga
Synagoga w Bereźnem, ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

Placówki oświatowe i kulturalne

W 1917 r. w Bereźnem założono szkołę Tarbut, gdzie uczono dzieci w języku hebrajskim. Najbardziej znanym nauczycielem szkoły był Jakow Ajzman. Działała również szkoła im. Pereca z językiem wykładowym jidysz.

Na ul. Pocztowej znajdowała się biblioteka im. Pereca, a na ul. Komisarskiej – biblioteka syjonistyczna. W obu, oprócz dzieł literackich, można było zapoznać się z aktualną prasą – największą popularnością wśród żydowskich mieszkańców miasta cieszyły się gazety „Der Moment” (jid. Chwila) i „Woliner Sztyme” (jid. Głos Wołyński). Działał tu także zespół dramatyczny. Przedstawienia odbywały się w klubie „Ogniwo”, mieszczącym się na ul. Komisarskiej (budynek zachował się do naszych czasów).

Cmentarze

Cmentarze żydowskie mieściły się w pn.-zach. części miasta, nad brzegami rzeki. Stary cmentarz po jej wsch. stronie, nowy założony w XIX w. po stronie zach., obok cmentarza katolickiego. Wg wspomnień świadków, wszystkie macewy na tym cmentarzu były drewniane i jedynie centralny ohel słynnych rabinów był wykonany z cegły. Cmentarz stał się także miejscem zbiorowego pochówku Żydów bereźneńskich rozstrzelanych w czasie II wojny światowej. W latach 60. ХХ w. rozpoczęto na tych terenach budowę parku z zalewem. Cmentarze zostały zalane wodą i zniszczone.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. do Bereźnego weszła Armia Czerwona, a w czerwcu 1941 r. Niemcy, którzy w centrum miasta utworzyli getto (obecnie jest to teren targu i liceum z bursą). Umieszczono w nim ponad 3 tys. Żydów. 25 sierpnia 1942 r. wszyscy mieszkańcy getta zostali wyprowadzeni za miasto, zmuszeni do wykopania mogiły i zamordowani przez jednostkę Einsatzgruppen.

Mieszkańcy miasta pamiętają lekarza Lernera, który wraz z rodziną mieszkał w budynku na terytorium szpitala na ul. Piłsudskiego (obecnie Kyjiwśka). Żeby nie trafić do getta w sierpniu 1942 r., podał śmiertelną dawkę morfiny swojej żonie i małemu synkowi, a później także sobie. Wszyscy troje zostali pochowani w ogrodzie obok szpitala.

Tylko pojedynczym osobom udało się uciec z getta. Uciekinierzy chowali się w lasach do nadejścia Armii Czerwonej. Żeby ocalić życie, fałszowali dokumenty tożsamości lub przyjmowali chrzest, а także przyłączali się do radzieckich oddziałów partyzanckich.

Mogiła w Dendroparku

Pod koniec lat 60. XX w. w miejscu rozstrzelania Żydów w Bereźnem znaleziono wykopane szczątki ludzkie. Ustalono, że była to sprawka hien cmentarnych szukających żydowskich wartościowych rzeczy. W następnych latach na tym terenie założono park dendrologiczny, co ukróciło proceder rozkopywania grobów. Pod koniec lat 80. XX w. postawiono tablicę pamiątkową.

Pomnik Pamięci - Lapidarium na dawnym cmentarzu rzymsko-katolickim w Bereźnem, obecnie jest to teren Parku Kultury i Wypoczynku
Pomnik na miejscu masowej egzekucji podczas której 25 sierpnia 1942 zamordowano 3680 Żydów, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Historia ocalenia Rejzele Scheinbein i jej rodziny

Warto zobaczyć

  • Bereźneński Państwowy Park Dendrologiczny: na terenie parku znajduje się miejsce egzekucji i pochówku bereźneńskich Żydów zamordowanych w 1942 r., tablica pamiątkowa w 2 językach (ukraińskim i hebrajskim)

  • Bereźneńskie Państwowe Muzeum Krajoznawcze: budynek z lat 1901–1905; w latach 40. i 50. XX w. w piwnicach tego budynku znajdowała się katownia NKWD, ul. Kyjiwśka 8

  • Prawosławna cerkiew św. Mikołaja (1845)

Okolice

Mokwin (3 km): dawny kościół (ХІХ w.)

Zirne (6 km): zespół pałacowo-parkowy Malińskich (XIX w.)

Sosnowe (28 km): cmentarz żydowski, miejsce egzekucji ok. 3 tys. Żydów (1942)

Hubków (30 km): ruiny średniowiecznego zamku (ХVІ w.)

Marynin (34 km): skansen; drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego (1801)

Sarny (58 km): pomnik w miejscu egzekucji 15 tys. Żydów (1942)

Rokitno (75 km): cmentarz żydowski (XIX w.)

Regionalny Park Krajobrazowy „Nadsłuczański” (28 km)

 

Opracowanie tekstu: Natalia Trochliuk

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe