Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Bolechów - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Bolechów to miasto o znaczeniu rejonowym położone u podnóża Karpat nad rzeką Sukiel. Miasto należy do rejonu dolińskiego w obwodzie iwanofrankiwskim, leży w odległości 17 km od Doliny.  Bolechów jest położony przy trasie kolejowej „Lwów – Stryj – Iwano-Frankiwsk” oraz drodze samochodowej „Lwów – Czerniowce”. Liczba ludności w mieście w 2001 r. wynosiła 11 300 osób. Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy miasta. Jedna z nich, najbardziej rozpowszechniona, wywodzi tę nazwę od wyrazu „wołochy” (Wołosi).

Bolechów - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bolechów jest znany jeszcze z czasów Rusi Kijowskiej – istniała tu osada staroruska. W ówczesnych dokumentach miasto jest wymienione jako Bolechów Wołoski. Pierwsza pisemna wzmianka o Bolechowie jest datowana na rok 1371 i znajduje się w akcie wydanym przez królową węgierską Elżbietę. W toponimach okolic Bolechowa, który słynął ze swoich źródeł solnych, do dziś zachowały się nazwy Bania i Borsuczy Las. Nieco później na lewym brzegu rzeczki Sukiel, w pobliżu Bani, pojawiła się osada wołoska. Począwszy od XV w. źródła historyczne wymieniają Bolechów jako osadę, która utworzyła się z dwóch wsi– Bolechowa Wołoskiego i Bolechowa Ruskiego położonego na prawym brzegu Sukieli.

Na początku XVI wieku miastem władał Mikołaj Giedziński, który stworzył warunki lokacji miasta na prawie magdeburskim w roku 1603. W XVI–XVIII w. Bolechów należy do Rzeczypospolitej. Osady żydowskie w Bolechowie istniały jeszcze przed XVII w. W 1601 r. w Bolechowie istniała dzielnica żydowska, usytuowana w południowo-wschodniej części miasta, tam też zbudowano synagogę. Właściciel miasta Mikołaj Giedziński w 1612 r. nadał społeczności żydowskiej przywilej na działkę pod cmentarz i synagogę. Pierwsza synagoga, prawdopodobnie drewniana, spłonęła w 1670 r. Biskup lwowski Jerzy pożyczył przywódcom społeczności Lejbemu Ickowiczowi i Lipmanowi Łazarewiczowi środki na odbudowę dzielnicy żydowskiej. Zaproszenie do zamieszkania w mieście Żydzi otrzymali od założyciela i właściciela miasta Mikołaja Giedzińskiego. Ich społeczność otrzymała szczególne przywileje potwierdzone później przez króla Zygmunta III Wazę. Żydzi mieli te same prawa co mieszkający w mieście chrześcijanie. Byli m.in. zwolnieni z niektórych podatków. Ponadto mogli osiedlać się w dowolnej części miasta, musieli jedynie spłacać z tego tytułu podatek. Giedziński ofiarował im działki pod cmentarz i budowę synagogi, na których można było budować inne budowle kahału. Wszystkie obiekty były zwolnione z podatków. W XVIII w. życie społeczne bolechowskich Żydów przyjęło kształt autonomicznej społeczności miasta – kahału wchodzącego w skład Sejmu Czterech Ziem, który obejmował tereny całej Rzeczypospolitej. Większość Żydów byli kupcami, a podstawowe dochody były osiągane z handlu solą. Żydzi utrzymywali się również z wymiany pieniędzy i udzielania pożyczek.

Panowanie Giedzińskich w Bolechowie skończyło się na początku XVIII w. Herb miasta, jak również inne źródła świadczą o tym, że prawo własności do poszczególnych części Bolechowa mieli rody szlacheckie Lubomirskich, Poniatowskich oraz Potockich.

W 1772 r. Bolechów wraz z innymi terenami Galicji Wschodniej został wcielony do monarchii Habsburgów. W roku 1789 Joachim Potocki był zmuszony do przekazania swoich okolicznych ziemi, w tym części Bolechowa wraz z warzelnią soli, rządowi austriackiemu, który zmonopolizował warzenie soli w tym miejscu. W latach 1783–1784 rząd austriacki sprowadził do Bolechowa sporą grupę osadników niemieckich. W okresie rządów cesarza Józefa II władze pragnęły uregulować sytuację prawną i gospodarczą w mieście. Próbowano nakłonić Żydów do uprawy roli. W pobliżu Bolechowa założono kolonię pod nazwą Nowy Babilon, w której osiedlono 10 rodzin żydowskich – każda z nich otrzymała 12 akrów ziemi. Rząd wyposażył Żydów w materiały budowlane, rolnicy musieli jednak zapłacić za działki i narzędzia. Warunki życia w kolonii były bardzo złe, ziemia zaś jałowa. Chociaż na samym początku akcja ta znalazła wsparcie wśród lokalnej społeczności żydowskiej, całe przedsięwzięcie zakończyło się klęską i kolonia Nowy Babilon niedługo upadła.

Pod koniec XVIII w. do Bolechowa przyszła Haskala, oświecenie żydowskie. Ruch ten rozwinął się w latach 80-tych XVIII w. pod wpływem oświecenia europejskiego. Zwolennicy Haskali dążyli do rozwoju świeckiej edukacji żydowskiej, wspierali asymilację kulturową i społeczną, występowali przeciwko panowaniu ortodoksji w życiu żydowskim. Postulat świeckiej edukacji odpowiadał planom władz austriackich, które pragnęły zasymilować Żydów. Wprowadzono obowiązkową edukację szkolną dla dzieci żydowskich. Na początku te przypisy nie były przestrzegane, co zmusiło władzę do bardziej prężnych działań. Otwierano zatem liczne szkoły niemieckie, zwłaszcza dla Żydów. Dzieci żydowskie nie mogły uczęszczać do chederu o ile nie miały certyfikatów potwierdzających naukę w szkole niemieckiej. Dodatkowe przepisy były jeszcze bardziej restrykcyjne. Żydzi dostawali zezwolenie na zawarcie ślubu albo naukę w szkole tylko na podstawie zaświadczenia o tym, że dana osoba uczęszczała do szkoły niemieckiej albo uczyła się języka niemieckiego w domu. We Lwowie utworzono specjalne seminaria dla nauczycieli żydowskich, które były utrzymywane z podatków płaconych przez Żydów. Powołano również stanowisko inspektora szkół żydowskich. Został nim czeski maskil Herz Homberg, który założył 48 szkół w Stryju, Dolinie i innych miejscowościach, a po czterech latach kolejnych 51 szkół (w tym w Kałuszu, Żurawnie i Bolechowie). O znaczeniu społeczności żydowskiej w Bolechowie świadczy ten fakt, że gdy w roku 1849 otworzono szkoły żydowskie we Lwowie i Stanisławowie, zaproszenie na ceremonie ich otwarcia dostał bolechowski maskil Zelig Hirsch Mandschein.

W 1910 r. Bolechów liczył 4000 mieszkańców, z których 5,5 procent byli wyznania greckokatolickiego, 14,9 procent wyznania rzymskokatolickiego, zaś 78 procent stanowili Żydzi. W Bolechowie mieszkała największa liczba Żydów w porównaniu z innymi miastami i miasteczkami Galicji. Podczas pierwszej wojny światowej większość Żydów wyemigrowała, dlatego też ich liczba zmniejszyła się do jedynie 25 procent ludności miasta. W okresie międzywojennym Żydzi byli głównie kupcami i pracownikami zakładów przemysłowych. W 1931 r. w mieście mieszkało 2986 Żydów. Od roku 1924 większość członków gminy należała do organizacji syjonistycznych. Żydzi mieli duży wpływ na sprawy społeczne Bolechowa.

Podczas drugiej wojny światowej w okresie okupacji radzieckiej wszystkie instytucje żydowskie zostały rozwiązane. Sytuacja gospodarcza pogorszyła się. Gdy 3 lipca 191 r. do miasta wkroczyły wojska słowackie i węgierskie, wybrzmiały antyżydowskie oświadczenia ze strony ukraińskiej. W dniu 4 lipca miał miejsce pogrom, podczas którego Żydów bito i rabowano. W sierpniu została ustanowiona władza niemiecka. Utworzono Judenrat na czele z Rufenseinem. Prześladowania Żydów i zmuszanie do ciężkiej pracy fizycznej rozpoczęły się tuż po wejściu nazistów do miasta. Pierwsze mordy masowe odbyły się jednak później.

Pierwsza akcja została przeprowadzona w dniach 28–29 października 1941 r. Podczas obławy skatowano na śmierć wielu Żydów (sprawozdania donosiły o 10 samochodach z ofiarami). Tych, którzy zostali, głównie inteligentów, spędzono do budynku stacjonowania oddziałów Armii Czerwonej, a następnie przewieziono na miejsce egzekucji w okolicy Taniawy (obwód iwanofrankiwski). Rozstrzelano 750 osób. W trakcie tych wydarzeń Rufensein (przewodniczący Judenratu) popełnił samobójstwo. Pod koniec 1941 r. przewodniczącym Judenratu został Schindler. Tych Żydów, którzy przeżyli akcję, wysłano do getta w Bolechowie. Getto należało do typu otwartego, aczkolwiek opuścić jego teren można było jedynie w celu wykonywania prac. W kwietniu 1942 r. na terenie cmentarza żydowskiego we wsi Dołżka w ramach drugiej akcji rozstrzelano 450 Żydów. W czerwcu 1942 r. w Bolechowie i okolicznych wsiach mieszkało 4281 Żydów, z których 1588 wykonywali prace przymusowe. W sierpniu 1942 r. do Bolechowa przesiedlono Żydów z okolicznych wsi. Trzecia akcja miała miejsce w dniach 3–5 września 1942 r. Setki Żydów przewieziono do Stryja, a następnie do obozu zagłady w Bełżcu. W przeprowadzeniu tej akcji brali udział żandarmi niemieccy, policja ukraińska, policja żydowska, a także oddział milicji bezpieczeństwa. Po tym w mieście pozostało około 2500 Żydów. W październiku i listopadzie 1942 r. część Żydów wywieziono do Stryja. W Bolechowie pozostało wówczas jedynie 1748 żydowskich robotników. W grudniu 1942 r. Żydów, którzy pracowali w Bolechowie, przeniesiono do Koszar. Odbywało się to równolegle z likwidacją getta. Znajdujący się w mieście Żydzi zostali rozstrzelani przez Niemców w lipcu 1942 r. podczas czwartej akcji. Pochowano ich na cmentarzu żydowskim w Bolechowie. W tym samym czasie Żydów bolechowskich rozstrzelano w Stryju.

Niektóre dane demograficzne Bolechowa: w 1765 r. w mieście mieszkało 1300 Żydów, w 1859 r. – 2700 Żydów, co wynosiło 73 procent mieszkańców, w 1890 r. – 3323, zaś w roku 1921 – 2433, co wynosiło około 80 procent całej ludności lokalnej. W przededniu drugiej wojny światowej w mieście mieszkało 2986 Żydów.

W 1910 r. Żydzi stanowili 78 procent czterotysięcznej wspólnoty mieszkańców Bolechowa, co było największym wskaźnikiem w Galicji. Obecnie Żydów w mieście nie ma – ostatni z nich opuścił miasto w 2003 r. W 1944 r. Bolechów został centrum administracyjnym rejonu bolechowskiego, który zlikwidowano w roku 1964, Bolechów zaś włączono do rejonu dolińskiego. W 1993 r. Bolechów otrzymał status miasta o znaczeniu obwodowym. W 1990 r. w mieście odsłonięto pomnik ofiar drugiej wojny światowej.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Znaleziska archeologiczne narzędzi pracy z epoki brązu wskazują na to, że już w tym okresie teren ten był zamieszkany. W Bolechowie odnaleziono kły mamuta, odkryte na głębokości 4–5 metrów, oraz skamieniały ślad zęba nosorożca włochatego. Do znalezisk z późniejszych okresów należą narzędzia pracy z epoki neolitu. Tu można zobaczyć kilka młotów kamiennych i krzemiennych siekier, dłut i przęślików z Bolechowa i okolicznych wsi, brązowy celt ze wsi Kalna oraz inne zabytki.

Instytucje religijneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Bolechowie funkcjonowały trzy synagogi, wokół których skupiało się życie religijne społeczności chasydów, Żydów tradycyjnych i Żydów reformowanych. W mieście było wielu zwolenników Baal Szem Towa, założyciela chasydyzmu.

Chewra Kadisza, biuro pogrzebowe znajdujące się w Bolechowie, zbierało się raz do roku w przededniu święta w celu zbiórki składek. Biuro świadczyło usługi pogrzebowe.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Haskala w Bolechowie

Oświecenie żydowskie (Haskala) rozpowszechniło się w XVIII w. W tym okresie utworzono liczne świeckie placówki edukacyjne dla Żydów. Do trzeciego pokolenia maskili w Bolechowie należał Nechemia Landes (1835–1899). W 1879 r. ukończył gimnazjum i pozostał we Lwowie. Nechemia Landes dużo zrobił dla reformowania życia żydowskiego w Galicji, zwłaszcza w dziedzinie edukacji. Był m. in. wydawcą czasopisma „Ben Chananja”.

Organizacje syjonistyczne

W latach 1890-tych zostały założone liczne organizacje syjonistyczne. Informację o nich można znaleźć w tygodniku „Die Welt” (Świat). Pierwszą organizacją w Bolechowie była „Tikwat Izrael” (Nadzieja Izraela) założona w 1894 r. Jednym z jej znanych członków był Berish Bikl. W 1911–1913 zorganizowano kurs, który prowadziła nauczycielka Chuna-Chanan Gendel. Odpowiedzialność za ten kurs spoczywała na organizacji „Bnot Sion” (Córy Syjonu).

W Bolechowie istniał młodzieżowy ruch syjonistyczny, m.in. organizacja „Tzeirei Zion”. Młodzi syjoniści uczestniczyli w dyskusjach, debatach i rozmowach ze swoimi oponentami. Pierwsi członkowie organizacji „He-Chaluc” pojawili się w mieście w latach 1920-tych. Założyli fundacje Cheftzi-Bah i Beit Alpha. Były wśród nich osoby takie jak Berchi Josefsberg, Akiva Fruchter, Moshe Klenbard, Hodaya Rosenbaum, Moshe Reiss, Rachtzia Schorr, Ruchtzia Schindler oraz Yechezkel Schlifka.

Grupy finansowe

Na początku lat 1920-tych dzięki wsparciu finansowemu Amerykańsko-Żydowskiego Połączonego Komitetu Rozdzielczego (American Jewish Joint Distribiution Committee) w Bolechowie utworzono żydowski bank.

Szkoły

W Bolechowie funkcjonowały żydowskie szkoły podstawowe – chedery. Pod koniec XVIII w. wśród Żydów Bolechowa szerzą się idee Haskali. Ruch ten, który rozwijał się pod wpływem oświeceniowych haseł w państwach europejskich, szczególną wagę przywiązywał do świeckiej edukacji dla Żydów, asymilacji społecznej i kulturowej, w przeciwieństwie do ortodoksji żydowskiej. Te postulaty współbrzmiały z polityką rządu austriackiego, który dążył do asymilacji Żydów. Dzieci miały obowiązek szkolny. Na początku Żydzi nie stosowali się do tego obowiązku, co doprowadziło do zaostrzenia przepisów – zaczęto otwierać szkoły niemieckie dla Żydów. Każde dziecko żydowskie, które miało uczęszczać do chederu, powinno było posiadać certyfikat ukończenia szkoły niemieckiej. Kolejne przepisy były jeszcze bardziej restrykcyjne: Żyd mógł zawrzeć małżeństwo, pracować albo studiować tylko wtedy, gdy miał zaświadczenie o tym, że uczęszczał do szkoły niemieckiej (albo uczył się języka niemieckiego w domu). We Lwowie utworzono specjalne seminaria dla nauczycieli żydowskich, które były utrzymywane z podatków płaconych przez Żydów.

Powołano specjalne stanowisko inspektora szkół żydowskich, którym został Herz Homberg. Założył on  48 szkół w Stryju, Dolinie i innych miastach, a po czterech latach kolejnych 51 szkół (w tym w Kałuszu, Żurawnie i Bolechowie). W Bolechowie wykładał Jakub Blumenthal, szkoła była tylko dla chłopców. Dziewczęta uczyły się wyłącznie we Lwowie i Brodach. Wyjazd Homberga z Galicji w 1801 r. sprawił, że w regionie zaprzestano otwierania szkół świeckich. Zaczęto natomiast otwierać szkoły żydowskie, które łączyły naukę Tory z przedmiotami świeckimi. O ważnym znaczeniu lokalnych działaczy edukacji może świadczyć ten fakt, że bolechowski maskil Zelig Hirsch Mandschein był zaproszony na ceremonie otwarcia szkół żydowskich we Lwowie i Stanisławowie.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka pisemna o „ziemiach bolechowskich” jest datowana na rok 1371, kiedy to osada została wymieniona w akcie darowizny wydanym przez królową węgierską Elżbietę. W pierwszej połowie XVI w. w Bolechowie, na Starej Bani, zbudowano warzelnię soli. W tym samym okresie zbudowano drewniane fortyfikacje miasta, zniszczone przez Tatarów w 1562 r. Miejsce, w którym stał umocniony dwór właścicielki warzelni soli Amalii Grosowskiej, do dziś jest znane pod nazwą „Grosówka”. O solnej przeszłości Bolechowa obecnie przypominają jedynie trzy topki soli na miejskim herbie. W drugiej połowie XVI w. bolechowskie wsie przechodzą do Mikołaja Giedzińskiego, który odbudował warzelnię soli, wybudował zamek i dwa kościoły. Jeden z kościołów był murowany z kamieni i umocniony fortyfikacjami; miał tajne przejścia podziemne, które prowadziły do zamku.

W 1603 r. król Zygmunt ІІІ Waza lokował miasto na prawie magdeburskim. Przejście z prawa „ruskiego i polskiego” na „niemieckie” przewidywało szybki rozwój miasta, handlu i rzemiosł. Prawo magdeburskie zwalniało mieszkańców „od wszelkiej władzy, jurysdykcji i zwierzchnictwa wojewodów, kasztelanów, starostów, podkomorzych, woźnych i innych urzędników Królestwa Polskiego”. Prawo „niemieckie” było nadawane miastu, które miało zamek, ratusz, rynek i w którym mieszkało wielu rzemieślników i przeprowadzono coroczne wielodniowe jarmarki. Herbem Bolechowa został rodzinny herb Chodorowskich i Giedzińskich, miasto zostało wyłączone spod władzy królewskiej i otrzymało prawo do samorządności. Od tego czasu do Bolechowa przybywają liczni polscy osadnicy i żydowscy kupcy. Charakter zajęć ludności lokalnej był określony przez warunki naturalne: naturalne lasy bukowo-dębowe sprzyjały rozwojowi przemysłu drzewnego; złoża soli stworzyły warunki do warzenia soli; pastwiska zaś – do hodowli bydła mięsnego i mlecznego. Z racji dobrych połączeń drogowych Bolechów wyrósł na jeden z największych ośrodków handlowych Przykarpacia. Handel hurtowy bydłem, garbowanymi skórami, solą, beczkami oraz wyrobami skórzanymi stał się podstawowym źródłem dochodu miejscowych rzemieślników i kupców w okresie wczesnej nowożytności.

Miastem zarządzał wójt z radą i magistratem. Wójt na czele magistratu rozpatrywał sprawy sądowe, rajcowie zaś zajmowali się kwestiami administracyjnymi i gospodarczymi. Nadawanie miasteczkom prawa magdeburskiego przez króli miało kilka celów: sprzyjanie szybkiemu rozwojowi gospodarki miast, ich rozbudowie, zasiedlaniu słabo zaludnionych terenów, które stawały się solidną ostoją władzy królewskiej na Rusi. Takie miasta pełniły rolę twierdzy w przypadku ataku wroga oraz stawały się ośrodkami handlowymi, gdzie odbywał się handel hurtowy i detaliczny.

Żydzi osiedlili się w mieście na zaproszenie jego właściciela Mikołaja Giedzińskiego. Wszystkie budowle kahału były zwolnione z podatku. Właściciel miasta miał przychylny stosunek do Żydów, o czym świadczy ten fakt, ze mogli na równi z chrześcijanami pełnić funkcje rajców burmistrza. Giedziński sprzyjał rozwojowi handlu w mieście. Żydzi nie podlegali pod sąd miejski, skargi zaś przeciwko Żydom można było składać jedynie do właściciela miasta. Żydzi mieli swój niezależny sąd, a dajan, ich sędzia, reprezentował społeczność żydowską w magistracie.

W wieku XVII z powodu częstych nabiegów Tatarów i kozaków miasto zaczęło upadać. W 1669 r. spalono zamek w Żydaczowie nieopodal Bolechowa, a wraz z nim spłonęły wszystkie dokumenty i przywileje dotyczące Bolechowa, w tym dokumenty, które regulowały stosunki między właścicielem miasta a gminą żydowską. Mieszkańcy Bolechowa podówczas wybrali na swoich reprezentantów Lejbego Ickowicza i Lipmana Łazarowicza, którzy odpowiadali za wprowadzenie nowych ksiąg. W 1678 r. Żydzi otrzymali pomoc finansową w postaci pożyczki od Grzegorza Giedzińskiego, ówczesnego właściciela miasta, oraz biskupa lwowskiego. Wtedy też do Bolechowa przybyli pierwsi osadnicy niemieccy, którzy zamieszkali w Bukowce, Kozakówce, Krzywym (używali własnych nazw, jak np. Pechersdorf czy Jammerstal).

W XVIII w. Żydzi byli największą wspólnotą etniczną w mieście (80 procent ludności), aczkolwiek kahał bolechowski, do którego należało 13 okolicznych wsi, był najmniejszy w regionie. Kahały we Lwowie i Brodach liczyły po 7000 osób, Brody nazywano „małym Izraelem”. Żydzi zajmowali się głównie rzemiosłem i handlem. W okolicach miasta znajdowały się liczne kopalnie soli, dlatego też wielu Żydów handlowali surowcem. Sól sprzedawano za gotówkę, wymieniano na zboże lub inne produkty, a także sprzedawano na jarmarkach w innych miastach, w tym we Lwowie i Brodach. W 1711 r. rabinem Bolechowa został Jakub Jokel ha-Lewi Horowitz (1679–1754). Zajął miejsce po swoim ojcu Meyerze, który był rabinem w Złoczowie. Z biegiem czasu rabin Jakub Jokel opuścił Bolechów i został rabinem w Brodach, a na jego miejsce przyszedł jego syn Mordke.

W 1860 r. w Bolechowie funkcjonowały trzy zakłady garbarskie (o łącznej mocy przerobowej 41 tysięcy skór rocznie, jeden zakład zapewniał miastu 138 miejsc pracy). Miejscowe skóry i produkowane z nich podeszwy były używane w wojsku, sprzedawane w całej Galicji oraz sprzedawane za granicą. W mieście było około 40 szewców. W dziewiętnastowiecznym Bolechowie produkowano równie sukno – grube, nie zbyt delikatne, nie dla panienek. Skóry pozostawały „specjalnością” Bolechowa również w okresie radzieckim (nie przypadkowo na ruinach bolechowskiej synagogi do dziś można odczytać napis „Klub garbarzy”). Produkcja skór była jednym z podstawowych rzemiosł w Bolechowie od dawnych czasów. W ХІХ–ХХ w. działało tu wiele warsztatów garbarskich, i w okresie sowieckim „profil zawodowy” miasta się nie zmienił. Duże zakłady skórzane wyrządziły jednak wielkie szkody. Przez cały okres funkcjonowania tych przedsiębiorstw mieszkańcy cierpieli z powodu toksycznych związków emitowanych podczas produkcji skór. Obecnie w małym mieście funkcjonują aż trzy zakłady skórzane.

Warzelnia soli miała nie lada znaczenie w rozwoju miasta. Bolechów słynął ze swoich źródeł solnych. Rozwój osady był w pewnym stopniu uwarunkowany przez obecne tu złoża soli. Pierwsze przedsiębiorstwo w Bolechowie, warzelnię soli, zostało zbudowane na terenie wsi Stara Bania przez Emilię (Amalię) Grosowską w roku 1546 (chociaż w rzeczywistości wydobywanie soli w mieście rozpoczęło się dużo wcześniej). Solanka, którą skórami wołowymi czerpano ze studni, zawierała ok. 30 procent soli kamiennej. Wodę z solanki odparowywano na płaskich szerokich naczyniach metalowych, pod którymi palił się ogień. Sól, która pozostawała po odparowaniu, zeskrobywano z naczyń, dosuszano i składano w naczyniach stożkowych. Po ostatecznym wyschnięciu bryły soli przyjmowały kształt stożka, były paczkowane i transportowane w beczkach. Sól przewożono tzw. „Szlakiem solnym” na Węgry, do Polski, krajów bałtyckich, Ukrainę Wschodnią. Przykarpacka sól o wysokiej jakości była bardzo w cenie. W okresie rządów austriackich i polskich dużą część produkcji bolechowskiej warzelni soli była eksportowana do państw Europy Zachodniej.

W 1562 r. warzelnia soli wraz z umocnionym dworem i rodziną Grosowskiej została zniszczona przez Tatarów. Nawiasem mówiąc, miejsce, w którym stał dwór właścicielki warzelni soli, do dziś jest znane pod nazwą Grosówka. W drugiej połowie XVI w. warzelnia soli została odbudowana przez Mikołaja Giedzińskiego, właściciela miasta.

Po ustaniu rządów rodu Giedzińskich na początku wieku XVIII różnymi częściami Bolechowa władały różne rody szlacheckie. Warzelnia soli znajdowała się w posiadaniu Joachima Potockiego. W 1774 r. wizerunek trzech topek soli przechodzi z herbu Potockich do herbu miasta. W 1789 r. Joachim Potocki oddał część Bolechowa wraz z warzelnią soli rządowi austriackiemu, który zmonopolizował branżę solną.

Technologia wydobywania sukcesywnie zmieniała się w przeciągu wieków. Współczesna budowla zakładu została wybudowana w okresie jego rozkwitu, w połowie XIX w. W tych czasach dla wydobycia solanki zaczęto wykorzystywać studnie o głębokości 150 m. Solankę przechowywano w magazynach w drewnianych pojemnikach. Stąd solanka spływała rurą do naczyń do odparowania. Para wychodziła przez wysokie kominy, a sól, która osiadała na dnie, wygrzebywano i osuszano. Była to bardzo męcząca praca, gdyż robotnicy musieli pracować w wysokiej temperaturze i oddychać zjadliwymi oparami. Mimo to wszystko zakład był wysoko ceniony przez robotników.

W 1874 r. warzelnia soli w Bolechowie jako jeden z najbardziej wydajnych zakładów w Galicji zatrudniała 49 robotników i 10 pracowników administracji. Zakład produkował od 5 do 7 tysięcy ton soli. W tych czasach w zakładzie założono orkiestrę dętą, która istniała do połowy lat 60-tych XX w.

Po wojnie wszystkie małe przedsiębiorstwa prywatne w Bolechowie zostały rozwiązane. Zachowały się jedynie największe zakłady i fabryki, przedsiębiorstwa działające w głównych branżach przemysłu, w tym m.in. warzelnia soli. Przedsiębiorstwo posiadało własną elektrownię, kuźnię i ślusarnię. W okresie radzieckim, w drugiej połowie XX w., proces warzenia soli w zakładzie został całkiem zmechanizowany (zainstalowano sprzęt do wygrzebywania soli, wirówkę do wstępnego osuszania, nowe maszyny do pakowania). Bolechowska sól miała reputację najlepszej i natychmiast znikała z półek sklepowych nie tylko w okolicy Bolechowa, lecz także w innych regionach Ukrainy. W latach 1970-tych Bolechów eksportował sól do Moskwy, codziennie wysyłając jeden wagon soli. Zwiększenie ceny gazu ziemnego sprawiło jednak, że ze względu na wykorzystanie gazu w procesie warzenia soli jej produkcja stała się nieopłacalna; silniejszymi konkurentami okazały się Donbas i Zakarpacie, bogate w złoża taniej soli kamiennej. Stopniowo sprzęt zestarzał się, a dawne technologie stały się zbyt energochłonne.

W 1996 r. zamknięto produkcję w kombinacie produkcji soli w Dolinie. Budowla zakładu poważnie ucierpiała na skutek zimy. Produkcję podstawową przeniesiono do Bolechowa, gdzie pracowało dwa razy więcej robotników. Pracownicy z Bolechowa warzyli sól, zaś ci z Doliny zajmowali się pakowaniem. Sól wytwarzana przez bolechowski kombinat produkcji soli (w 100-gramowych opakowaniach foliowych) nie zalegała na półkach sklepów. Niedługo po tym jednak produkcja upadła i została zamknięta.

Pod koniec ХХ w. w mieście, z udziałem kapitału niemieckiego i żydowskiego, zbudowano rafinerię ropy naftowej, tartak, zakład skórzany, cegielnię, zakład produkcji foteli, fabrykę mebli, zakłady produkcji octu, zapałek i opakowań, a także udoskonalono proces warzenia soli.

EtnografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Zwyczaje na Pesach w Bolechowie

Do obchodów Pesach, jednego z największych świąt żydowskich, przygotowywano się bardzo rzetelnie. Ze wspomnień o przygotowaniach do tego święta w Bolechowie dowiadujemy się o dziewięciu etapach przygotowań, które zaczynały się już kilka miesięcy przed początkiem święta. Istniała tradycja wytwarzania wina z rodzynek. Kobiety przygotowywały rozmaite napoje z jagód leśnych, wisien i malin rosnących w tym regionie. Napoje te przechowywano w kolbach. W środku zimy, w okolicach święta Chanuki, zarzynano kaczki, po czym topiono tłuszcz i oddzielano pyszne brązowe skwarki, które stosowano w paschalnych daniach, budyniach i sufletach. Zadanie to było niezmiernie ważne. Tłuszcz był przechowywany w glinianych dzbankach. Zwyczaj ten był przekazywany z pokolenia na pokolenia. Uprzednio przygotowywano również zakwas na barszcz –  buraki krojono na kawałki i składali w czystej wodzie, składano do naczynia, zalewano czystą wodą i nakrywano pokrywą, aby odbył się proces fermentacji i dojrzewania.

Wypiekanie macy było zadaniem wspólnym. Każda gospodyni piekła macę odpowiednio do liczebności swojej rodziny, ten proces odbywał się w pewnej kolejności. Najpierw w pokoju przygotowywano przestrzeń, którą bielono. Potem ustawiano długie gładkie stoły. Piec znajdował się w kuchni obok pokoju. W przygotowaniu macy pomagali sąsiedzi i dzieci – dziewczęta ugniatały ciasto, nosiły rzeczy, pomagały na różne sposoby. Wypiekano również małe macy (matzalach) dla dzieci. W tym okresie panowała bardzo radosna atmosfera. Na święta wypiekano dużo ilość macy. Macę składano w dużych koszykach i nakrywano wielkimi białymi obrusami.

Tradycyjnie przed świętami dla wszystkich szyto nowe ubrania i kupowano obuwie, co było dość niezwykłe w niebogatych rodzinach. W przededniu święta bardzo rzetelnie przygotowywano się do niego – Żydzi wszystko czyścili i bielili w swoich domach, sprzątali ulice, domy, podwórza. Nowe naczynia przed wykorzystaniem zanurzano w wodzie. Wspólne wypiekanie macy i udzielanie pomocy sobie nawzajem wyglądały na istne przedstawienie. W tym okresie ceny z reguły szły w górę.

Zabytki budownictwa i architekturyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Stara synagoga (1789 r.)

W Bolechowie zachowała się synagoga datowana na koniec XVIII w. Została zbudowana w 1789 r. na miejscu starej drewnianej bożnicy, w roku 1808 zaś przebudowana. W czasach ZSRR synagogę zaadaptowano na dom kultury. Następnie budynek nie był użytkowany, co sprawiło, że popadł w ruinę. W Bolechowie były ponadto synagoga reformowana i chasydzki kloiz, które jednak nie zachowały się do dziś.

Synagoga w Bolechowie
Synagoga w Bolechowie

Kirkut

Bolechowski kirkut jest usytuowany na wzgórzu na okolicy miasta, wejście jest od ulicy Marasywskiej. Na cmentarzu znajduje się 2 do 3 tysięcy nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1648 r. W odległości ok. 50 m. od wejścia znajduje się grób słynnego Dow Bera Birkentala, znanego też jako Ber z Bolechowa. Ber był kupcem, pisarzem i pamiętnikarzem. Na macewie Dow Bera Birkentala wyryto epitafium: „Spoczywa tu znany szczery starzec Dow Ber, syn Yehudy Birkentala. Niech dusza jego zostanie wpleciona w wieniec życia wiecznego”. Obok jest pogrzebana żona Bera z Bolechowa, Lea, córka Jehoszui.

Bolechów, cmentarz żydowski
Bolechów, cmentarz żydowski

Zabytki chrześcijańskieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Świątynia pw. św. Paraskewy

Świątynię zbudowano w roku 1899. Na początku była to drewniana cerkiew. Obecny kształt architektoniczny budowla zyskała przed drugą wojną światową, w 1939 r. Jej budowa została zainicjowana przez ks. Wołodymyra Suchego w roku 1938 i trwała jeden rok. Cerkiew jest utrzymana w tradycyjnym stylu ukraińsko-bizantyjskim. W okresie władzy radzieckiej tu znajdował się magazyn (1946), później zaś muzeum ateizmu (1964). Dzięki staraniom ks. Jarosława Łesiowa cerkiew zaczęła funkcjonować ponownie i otworzyła swoje drzwi dla wiernych w 1989 roku.

Cerkiew św. Anny

Wcześniej na miejscu tej cerkwi stała drewniana cerkiew św. Bazylego Wielkiego, w pobliżu zaś znajdował się monaster, w którym mnisi przepisywali księgi liturgiczne. Na skutek reformy austriackiego cesarza Józefa II monaster i cerkiew zostały zburzone. Na miejscu dawnej świątyni w 1870 r. wzniesiono nową – cerkiew św. Anny.

Drewnianą cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności zbudowano jeszcze w XVII w. Była odnawiana w latach 1793 і 1868. Ksiądz greckokatolicki Iwan Ozarkewycz, który przyjechał do Bolechowa w 1884 r., zajmował się budową obecnej świątyni. W 1909 r. cerkiew została poświęcona przez metropolitę Andrzeja Szeptyckiego. W maju 2009 r. z okazji obchodów 100-letniego jubileuszu cerkiew otrzymała status soboru.

Kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia NMP

Kościół został zbudowany w 1607 r. z fundacji szlachcica herbowego Mikołaja Giedzińskiego. W latach 1730–1738, po pożarze, który zniszczył kościół, wzniesiono nową murowaną świątynię z fundacji Poniatowskiego. W 1739 r. arcybiskup Wyżycki poświęcił nowy ołtarz główny pw. Wniebowzięcia NMP. W 1785 r. z powodu złego stanu fundamentów kościół zawalił się, zatem nabożeństwa zaczęto odprawiać w starej drewnianej świątyni pw. Świętego Krzyża (zbudowanej w XVI–XVII w). Dokładna data budowy nowej murowanej świątyni nie jest znana. Wiadomo, że w 1838 r. świątynia została poświęcona. Funkcjonowała do roku 1956. W czasach radzieckich budynek kościoła był użytkowany jako szkolna sala gimnastyczna, następnie jako magazyn książkowy,a jeszcze później, w 1971 r., dobudowano do niego trzy sklepy. W 1991 r. kościół przywrócono wiernym, wtedy też rozebrano sklepy. W 1992 r. arcybiskup Jaworski dokonał ponownego poświęcenia kościoła pw. Wniebowzięcia NMP. W latach 1994–2000 wnętrza świątyni zostały odnowione. W 2000 r. wykonano nowy ołtarz. Kościół został zbudowany w stylu gotyckim i przebudowany w klasycystycznym.

Inne zabytkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ratusz zbudowano w 1861 r., chociaż jego fundamenty zostały założone jeszcze w XVIII w. Bolechów otrzymał prawo magdeburskie w 1603 r., wtedy też zaczęto budowę pomieszczeń dla magistratu. Dokładny opis dawnego ratusza nie zachował się. Dzisiejszy ratusz jest położony w centrum miasta, na placu Iwana Franki. Jest  to niewielka parterowa budowla zbudowana na planie trapezu. Nad wejściem góruje wieża ratuszowa. Na wieży na poziomie trzeciej kondygnacji zamontowano zegar. Zegar ratuszowy (wykonany przez lwowskiego zegarmistrza Ołeksija Burnajewa) wybija pełne godziny i kwadranse, a także gra różne melodie. Wieża jest zwieńczona oryginalnym dachem zdobionym kształtnymi wieżyczkami ze szpilami. Utrzymana jest w stylu romantycznym. Ratusz jest wpisany na listę zabytków o znaczeniu lokalnym. Obecnie jest użytkowany zgodnie z przeznaczeniem – jest siedzibą Rady Miasta Bolechowa.

Bolechów, ratusz miejsk
Bolechów, ratusz miejsk

  • Hotel „Brükenstein” w Bolechowie zbudowany w latach 1900–1905.
  • Budynki mieszkalne z końca ХІХ w. przy ul. Konowalca.
  • Budynek mieszkalny (willa) przy ul. Konowalca 4, zbudowany pod koniec XIX w. Willa należała do rodziny Borensteinów. Jej styl architektoniczny to eklektyzm z elementami secesji. Obecnie w budynku znajduje się oddział położniczy Centralnego Szpitala Miejskiego w Bolechowie. Budynek jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym.
  • Zachowane budynki znanej ukraińskiej pisarki i organizatorki ruchu kobiecego na Przykarpaciu Olgi Kobylańskiej.

Zabytki przyrodyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Park „Arboretum” jest zabytkiem sztuki ogrodowej i jednym z najstarszych parków na terenie obwodu iwanofrankiwskiego. Został założony przez leśniczych w latach 1840–1850. Powierzchnia parku wynosi 3 ha. Historia zabytku sztuki ogrodniczej „Park Arboretum” zaczyna się w połowie XIX wieku, gdy Bolechów był siedzibą Dyrekcji Lasów i Majątków Państwowych w Galicji. To właśnie wtedy leśniczowie oraz entuzjaści posadzili obok budynku administracji młode drzewka przywiezione ze szkółek austriackich, niemieckich oraz włoskich. Ponadto rozmnażano drzewa z nasion przywiezionych z Francji i Ameryki Północnej, a także eksperymentowano z innym zadrzewieniem. W ten sposób powstała kolekcja botaniczna licząca ponad dwieście gatunków drzew zajmujących powierzchnię powyżej 6 ha.

Pod koniec ХІХ w. kolekcja jednak została przeniesiona do Lwowa, natomiast budowle i park przekazano założonej w 1883 r. Niższej Cesarsko-Królewskiej Szkole Lasowej w Bolechowie (później Państwowa Szkoła dla Leśniczych). Stała się trzecią w kolejności szkołą leśną w Austro-Węgrzech. Arboretum rozwijało się, ponieważ pracownicy i studenci zapalili się do eksperymentów w zakresie selekcji drzew. Pomnożyli kolekcję gatunków i form ogrodniczych z rodzaju Quercus, wyhodowali takie egzotyczne wówczas rośliny jak modrzew eurojapoński (Larix eurolepis), modrzew japoński (Larix japonica), sosna rumelijska (Pinus peuce), żywotnik zachodni (Thuja occidentalis), choina kanadyjska (Tsuga canadensis), cyprysik Lawsona (Chamaecyparis lavsoniana), glediczja trójcierniowa  (Gleditschia triacanthos), korkowiec amurski (Phellodendron amurense), lipa krymska (Tilia euchlora), Orzesznik owłosiony (Саrуа alba), orzesznik siedmiolistkowy (Carya laciniosa Loud) i liczne inne gatunki drzew.
W miarę tego jak prestiż i popularność Państwowej Szkoły dla Leśniczych rosły, również coraz bardziej popularne stawało się Arboretum jako przykład kolekcji dendrologicznych skarbów Przykarpacia. Rozkwit Arboretum skończył się wraz z przyjściem władzy radzieckiej na ziemie Ukrainy Zachodniej. Rabunki maruderów ustały dopiero po drugiej wojnie światowej, być może, dzięki odrodzeniu szkoły leśnej. Po zakończeniu wojny i zamknięciu szkoły terytorium parku zostało jednak podzielone na kilka części.

Zabytki kultury niematerialnejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najbardziej znanym Żydem Bolechowa był Dow Ber Birkental (1723–1805), handlarz winem, który mieszkał w miasteczku w XVIII w. i pozostawił po sobie jaskrawe, dokładne pamiętniki, w których opisał życie społeczne, kulturalne i polityczne ówczesnych społeczności żydowskich w Galicji i na Węgrzech. Pisał o wszystkim: o tym, jak niełatwo udawało się wynegocjować rabat na dobre wino, jak przeżyć długi czas transportowania zakupionego towaru do rodzinnego miasteczka, a także o tym, jakie porządki panowały w ówczesnych urzędach celnych. Pisał o trudnościach wymiany pieniężnej między krajami, o pijanych furmanach, o słynnym chasydzkim uczonym z Węgier Icchaku Taubie (cadyku z Nagykálló), o skutych lodem rzekach, o zamówieniu wystawnych złotych przedmiotów rytualnych u lwowskich mistrzów w 1765 r. (na prezent dla jego znajomych), o przebiegłych i zdradzieckich partnerach biznesowych i wielu innych rzeczach. Jego rękopis odnaleziono w 1912 r. i przetłumaczono na kilka języków. Na bolechowskim kirkucie znajduje się grób Dow Bera. Na jego macewie wyrzeźbiono niedźwiedzia i kiść winogron.

W Bolechowie popularny był ruch chasydzki. Baal Szem Tow znalazł w miasteczku licznych zwolenników. W „Geschichte des Chassidismus” jest napisane, że w ostatniej dekadzie swego życia BeSzT (jego skrócony przydomek), który zmarł w 1760 r., stał się bardzo popularny na Podolu, Wołyniu oraz w Galicji, a w chwili jego śmierci liczba jego zwolenników wynosiła około 40 000. Dokładna liczba wyznawców cadyka w ówczesnym Bolechowie nie jest jednak znana.

Pierwsze pokolenie maskili w Bolechowie reprezentował rabin Hirsch Goldenberg. Był znany nawet w szkole dla rabinów w Padwie, korespondował z tamtejszym rabinem. Synowie rabina Hirscha Goldenberga – Shmuel Leib (1807–1846), Jaakow i Zelig Cwi Mandschein (1812–1872) stanowili drugie pokolenie rabinów. W 1830 r. Shmuel Leibwydał książkę o ruchu maskili. W latach 1833–1843 ukazywało się wydanie „Kerem Chemed”. Zelig Cwi Mandschein wydawał czasopismo „Ha-Shachar” (Świt), w którym polemizował z nauką chasydyzmu.

Muzea – archiwa – księgozbiory – kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ekspozycja Muzeum Historii Miasta Bolechowa liczy 7000 eksponatów.

Muzeum zostało utworzone w dniu 28 listopada 1967 r. z inicjatywy entuzjasty badań regionalistycznych Romana Teodorowicza Skworija. Impulsem do pracy w zakresie stworzenia zbioru muzealnego stało się przygotowanie do obchodów 40-tej rocznicy śmierci Natalii Kobryńskiej w styczniu 1960 r., gdyż ponad trzy dekady pracy tej pisarki i działaczki społecznej w Bolechowie i poza miastem głęboko odcisnęły się w pamięci licznych pokoleń mieszkańców miasta. W 1964 r. przy bibliotece otwarto salę muzealną.

W 1970 r. muzeum otrzymało status ludowego. Prowadzone przez muzeum badania regionalistyczne stały się znane i popularne, świadectwem czego były nowe unikatowe eksponaty przekazywane do kolekcji muzeum: fragmenty rękopiśmiennych ksiąg liturgicznych z XVII w. z dawnego monasteru i cerkwi we wsi Dołżka, cykl zdjęć z czasu pobytu w Bolechowie znanego rzeźbiarza ukraińskiego Mychajła Czereszniowskiego (1939–1944), i metropolity Andrzeja Szeptyckiego (1909). Ze Stryja przekazano cenny dar – nuty odręcznie napisane przez T. Bobryńskiego do piosenki emigranckiej, z pieczątką osobistą N. Kobryńskiej. W dniu 14 kwietnia 1999 r. na mocy zarządzenia Departamentu Kultury Iwanofrankiwskiej Obwodowej Administracji Państwowej muzeum otrzymało status państwowego. Muzeum jest usytuowane w sześciu salach. Ekspozycja składa się z następujących działów:

  • „Dzieje miasta Bolechowa”
  • „Izba bojkowska”
  • „Rozwój przemysłu, edukacji i kultury w latach 20–30-tych ХХ w.”
  • „Druga wojna światowa, ofiary okupacji nazistowskiej i bolszewickiej”
  • „Odrodzenie narodowe i duchowe naszego kraju”
  • „Walka narodu ukraińskiego o ustanowienie swojej państwowości”

Książka Daniela Mendelssohna „Zagubieni. W poszukiwaniu sześciorga spośród sześciu milionów” opowiada poprzez wspomnienia i pamiętniki o życiu w Bolechowie w przededniu i podczas Holokaustu.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na miejscu masowych mordów Żydów w pobliżu taniawskiego lasu postawiono tablicę pamiątkową.

Masowy grób w lesie w Taniawie za Bolechowem
Masowy grób w lesie w Taniawie za Bolechowem

Obóz pracy przymusowej dla Żydów istniał w okresie od stycznia 1942 r. po sierpień 1943 r. Po przeprowadzeniu szeroko zakrojonej akcji likwidacyjnej w dniu 13 lipca 1943 r. około półtora tysiąca robotników przymusowych pozostało w Bolechowie. Zostali rozstrzelani 25 sierpnia 1943 r. i pogrzebani na cmentarzu żydowskim oraz w innych nieznanych miejscach.

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Hotel „Oazys”

ul. Petruszewycza 8, Bolechów, tel. +38 034 373 32 82.

Wykorzystane źródłaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1.    http://www.jewishgen.org/yizkor/bolekhov/bolekhov.html

2.    http://kehilalinks.jewishgen.org/Bolekhov/history.html

3.    http://www.sztetl.org.pl/pl/city/bolechow/

4.    http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D1%96%D0%B2

5.    http://territoryterror.org.ua/uk/publications/details/?newsid=389

6.    http://www.castles.com.ua/n37n.html

7.    https://sites.google.com/site/bolekhivnewstut/turizm-bolehivsini/park-arboretum

8.    https://sites.google.com/site/bolekhivnewstut/istoria/hronologia

9.    http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14589686

10. http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D1%96%D0%B2

11. https://attachment.fbsbx.com/file_download.php?id=927826763899843&eid=ASuiIfre8hxYNCVNj7cZV8sL8y6nIErSBC-Ehxy_M9owwaiI0bd5wNTDGkKKa090c6w&inline=1&ext=1409296583&hash=ASvHYe2ZidjkL_zr

12. http://cultprostir.com.ua/uk/post/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0-%C2%AB%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%E2%88%92-%D1%86%D0%B5-%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%89%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%94-%D1%81%D1%83%D1%81%D0%BF%D1%96%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%BC%C2%BB

13. http://www.jewishgen.org/yizkor/bolekhov/bol071.html

14. http://www.sztetl.org.pl/pl/article/bolechow/5,historia/?action=view&page=2

15. http://inspired.com.ua/ideas/opportunities-september-2014/

16. http://history.iv-fr.net/article.php?id=161

17. http://ww2.gov.if.ua/bolehivskiy/ua/6962.htm

18. http://www.danielmendelsohn.com/books/the-lost-reviews

19. http://www.bolechow.org/history

20. http://kehilalinks.jewishgen.org/Bolekhov/index.htm

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Bozhena Zakaliuzna

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe