Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Buczacz - przewodnik

ukr. Бучач, jid. בעטשאָטש

Buczacz - przewodnik
Widok na Buczacz, 1912, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Widok Buczacza, objazd transgraniczny Shtetl Routes
Widok na Buczacz, 2015, fot. Monika Tarajko, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Buczacz, widok na miasto
Widok na Buczacz, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Nieustępliwy

Buczacz to miasto położone w dolinie rzeki Strypy, otoczone przez góry: Zamkową, Targowicę i Fedor. Nazwa miasta prawdopodobnie pochodzi od staroruskiego słowa „bucza”, oznaczającego szybko płynącą wiosenną wodę, głębię, lub od innego staroruskiego słowa „bucz”, tj. „wyniosły” lub „nieustępliwy”.

W pochodzącym z 1260 r. źródle historycznym znajdujemy wzmiankę o Gabrielu Buczackim – staroście kamienieckim. W 1393 r. Buczacz otrzymał od króla Władysława Jagiełły prawo magdeburskie. Miasto było początkowo własnością rodu Buczackich herbu Abdank, а od początku ХVІІ w. nowymi właścicielami Buczacza został magnacki ród Potockich. Było ono intensywnie rozbudowywane w czasach panowania wojewody bracławskiego Stefana Potockiego (1624–1648). Ze względu na stałe zagrożenie ze strony Tatarów, Buczacz w ХVІІ w. stał się potężnym miastem-fortecą z murami, rowami oraz położonym na górze zamkiem (to wszystko niejednokrotnie było przebudowywane i umacniane). Forteca posiadała 4 narożne baszty oraz 3 bramy: Halicką, Lwowską і Jazłowiecką. Nie uchroniło to jednak miasta przed całkowitym zniszczeniem w pożarze w czasie oblężenia tureckiego w 1676 r. pod dowództwem Ibrahima Paszy. W 1672 r. na skutek nieudanej kampanii wojskowej Rzeczpospolita była zmuszona do podpisania z Imperium Osmańskim traktatu z czasem nazwanego buczackim: miasto zostało podzielone pomiędzy 2 państwa wzdłuż rzeki Strypy. W 1684 r. właściciel Buczacza Jan Potocki po raz kolejny przywrócił obronne znaczenie fortecy oraz gruntownie przebudował miasto. Za Mikołaja Bazylego Potockiego (1712–1782) do miasta zaproszono architekta Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinzla, którzy stworzyli w mieście szereg późnobarokowych budowli: miejski ratusz (1751), klasztor oo. Bazylianów (1751–1753), kościół parafialny (1761) і serię kunsztownych rzeźb. Na skutek I rozbioru (1772) Buczacz znalazł się w składzie Imperium Habsburskiego. W 1874 r. w Buczaczu odbyły się pierwsze wybory miejskie, w których spośród 30 radnych wybrano 12 Żydów, 9 Ukraińców oraz 9 Polaków.

Budowa w 1884 r. przebiegającej przez Buczacz linii kolejowej (Stanisławów–Jarmolińce) przyczyniła się do ożywienia kontaktów gospodarczych w mieście i przekształcenia miasta w jedno z największych centrów handlowych w Galicji. W 2. poł. ХІХ w. w Buczaczu powstały fabryka włókiennicza, 4 młyny, fabryka produkująca świece i mydło, browar i winnica, fabryka drewnianych zabawek.

Ulica Mickiewicza w Buczaczu, 1909-1914, fot. Ignacy Niemand, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Ulica Mickiewicza w Buczaczu, 1909-1914, fot. Ignacy Niemand, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

W latach I wojny światowej Buczacz został podpalony przez carskie wojska. Rosjanie przebywali w Buczaczu od 15 sierpnia 1914 r. do lipca 1917 r. Od 2 listopada 1918 r. do lipca 1919 r. Buczacz był częścią Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Od 15 sierpnia do 18 września 1920 r. Buczacz był okupowany przez bolszewików, a w latach 1920–1939 miasto znajdowało się w składzie ІІ Rzeczypospolitej.

Żydzi z Buczacza

Pierwsza pisemna wzmianka o Żydach w Buczaczu pochodzi z 1572 r. Wówczas w mieście mieszkało 14 rodzin żydowskich. Do 1664 r. społeczność żydowska Buczacza była podkahałkiem kahału lwowskiego. Dopiero z nadejściem panowania tureckiego (od 1672) Żydzi Buczacza mogli stworzyć odrębny kahał, ponieważ granica Imperium Osmańskiego i Rzeczypospolitej przebiegała między Buczaczem a Lwowem.

Nowi właściciele Buczacza – magnaci Potoccy – sprzyjali rozwojowi handlu i opiekowali się żydowskim kupiectwem w mieście. W XVII w. istniała tu synagoga, bejt ha-midrasz oraz szpital żydowski. Do końca wieku w Buczaczu mieszkało 150 rodzin żydowskich.

Buczacz, żydowska zabudowa
Kamienice w dawnej dzielnicy żydowskiej w Buczaczu, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Po powrocie Buczacza pod rządy Rzeczypospolitej prawo Żydów do zamieszkania w mieście oraz inne ich prawa i obowiązki zostały potwierdzone w przywileju właściciela Buczacza Stefana Aleksandra Potockiego z 20 maja 1699 r. Społeczność żydowska otrzymała też prawo sądu.

Pod koniec XVII w. i na początku XVIII w. rabinami w Buczaczu byli: Jaakow Mosze z Szarogrodu, rabin Elchanan ben Zeew, rabin Mosze ben Hirsz (1765–1770), rabi Cwi Hirsz ben Jaakow Karo (1740–1813).

Synagogi

W 1728 r. w Buczaczu zbudowano murowaną synagogę. Znajdowała się w centrum miasta, powstała na planie kwadratu i posiadała dużą ścianę fortyfikacyjną. Szerokość każdej ze ścian wynosiła ok. 5 m, a wysokość – ok. 30 m. Po wojnie, przed 1950 r., pracownicy, którzy rozbierali zniszczone budynki w mieście, rozebrali również synagogę, która uległa znacznym zniszczeniom.

W XIX w. w mieście istniało 12 instytucji religijnych: synagoga, 2 bejt ha-midrasze, 2 klojzy chasydzkie і kilka sztybli. Budynek bejt ha-midraszu, który znajdował się obok wejścia do synagogi, został rozebrany w 2001 r.

Religia i polityka

W 1813 r. na stanowisko rabina w Buczaczu został zaproszony słynny talmudysta galicyjski і kabalista Awrom Dawid Warman (1770–1840), autor dzieł o charakterze religijnym (traktatów Birkat Dawid, Daat Kodeszim, Dibre Abot). Zapoczątkował on dynastię, którą kontynuował jego syn – rabin Eliezer oraz bratanek – rabin Awrom Dowid.

W 1864 r. w Buczaczu istniało 158 sklepów żydowskich, a wg danych z 1870 r. w miejscowości mieszkało 6077 Żydów (67,9% ogólnej liczby mieszkańców), którzy uprawiali różne rzemiosła (w tym krawiectwo, szewstwo i kuśnierstwo) oraz handel i uczestniczyli w comiesięcznych jarmarkach miejskich.

Społeczność żydowska brała aktywny udział w życiu miasta. Ponad 30 lat (1879–1920) urząd burmistrza Buczacza sprawował miejscowy Żyd, syn przewodniczącego kahału, Bernard Stern (1848–1920). Ten galicyjski polityk był właścicielem browaru w Buczaczu, od 1911 r. był też posłem do austriackiego parlamentu, gdzie należał do Koła Polskiego. W 1919 r. został wybrany do Sejmu RP pierwszej kadencji z ramienia Klubu Pracy Konstytucyjnej, lecz jego służbę poselską przerwała śmierć.

Rynek w Buczaczu, widok od strony zachodniej, 1911, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Rynek w Buczaczu, widok od strony zachodniej, 1911, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

Pod koniec XIX w. żydowski Buczacz był ważnym ośrodkiem politycznym. Z okręgu wyborczego Kołomyja–Buczacz–Śniatyn pochodziło kilku żydowskich posłów do parlamentu wiedeńskiego, m.in. krakowski rabin Szymon Schreiber (syn sławnego rabina Chatama Sofera, przywódca ultraortodoksów w Galicji), rabin i publicysta Josef Samuel Bloch, a także urodzony w Buczaczu lwowski adwokat Heinrich Gabel.

W Buczaczu istniały zarówno ogólnokształcące szkoły żydowskie, jak i tradycyjne chedery. Od 1892 r. w miasteczku funkcjonowała szkoła zawodowa założona przez fundację barona Maurice’a Hirscha (1831–1896), w której w 1893 r. uczyło się 262 uczniów, а w 1907 r. – 180. Nowoczesny żydowski szpital został otwarty w Buczaczu w 1891 r. Jego dyrektorem został dr Fabian Gecht. W 1890 r. społeczność żydowska otworzyła dom ludowy, а nieco później – pierwszą w Buczaczu żydowską bibliotekę publiczną. Od 1905 r. w miasteczku ukazała się pierwsza gazeta żydowska „Ha-Jarden” (hebr. Jordan). W 1907 r. rozpoczął działalność klub oświeceniowy „Toynbee”, w którym po raz pierwszy czytał swoje wiersze urodzony w Buczaczu laureat Nagrody Nobla Szmuel Josef Agnon.

Szmuel Josef Agnon (właśc. Czaczkes; 1888–1970) – urodził się w Buczaczu, w chasydzkiej rodzinie rabina oraz znawcy literatury religijnej z Czortkowa. Uzyskał tradycyjne żydowskie wykształcenie. Przebywając od lat dziecinnych w środowisku wielokulturowym, opanował języki: polski, ukraiński oraz niemiecki. Zaczął pisać już jako 8-letni chłopiec; w Buczaczu napisał 70 utworów. Był pod wpływem neoromantyzmu niemieckiego. Na początku ХХ w. pracował w lwowskiej gazecie. Już w 1907 r. wyemigrował do Palestyny, gdzie opublikował swoją pierwszą powieść Agunot (hebr. Porzucone żony) pod pseudonimem Agnon, tj. Porzucony. Pseudonim ten stał się później jego przybranym nazwiskiem. Pierwszym językiem, w którym pisał Agnon, był jidysz, później zaczął tworzyć w języku hebrajskim. W 1913 r. Agnon przyjechał do Niemiec, gdzie mieszkał ponad 10 lat. Tam studiował literaturę europejską i religię, historię i kulturę Żydów, а także zajmował się kolekcjonowaniem starych ksiąg żydowskich. W tym okresie opublikował 3 zbiory opowiadań o Żydach Europy Wsch., utrzymanych w stylu literatury religijnej. W 1924 r. wrócił do Palestyny, gdzie kontynuował działalność literacką. W 1931 r. opublikował swoją powieść Wydawanie za mąż przedstawiającą przygody biednego chasyda w Galicji. Za tę ksiażkę w 1966 r. otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Po wizycie w Buczaczu w 1930 r. w jego dziełach pojawiły się tematy ukraińskie: w utworach Sipur paszut (hebr. Prosta historia,1935) oraz Oreach nata lalun (hebr. Gość na noc, 1939) Agnon opisał swoje wrażenia z odwiedzin rodzinnego miasteczka Opracowywał także folklor żydowski, legendy i bajki. Ostatnia wydana za życia pisarza powieść o tytule Tmol szilszom (hebr. Wczoraj przedwczoraj), opowiadająca o życiu w Palestynie w czasach Holokaustu, ukazała się w 1945 r. Po śmierci autora światło dzienne zobaczyło jeszcze kilka utworów pisarza. Niepowtarzalny styl literacki Agnona łączy w sobie prawie wszystkie formy wielowiekowej tradycji literatury żydowskiej pisanej w języku hebrajskim.

Buczacz, dom Shmuela Josefa Agnona
Dom Szmuela Josefa Agnona w Buczaczu, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Pierwsza w Buczaczu organizacja syjonistyczna „Syjon” powstała w 1894 r., а w 1906 r. powstał oddział partii syjonistycznej „Poalej Syjon”. W 1906 r. przybysze z Rosji założyli jesziwę, której dyrektorem został R. Kitajgorodskij. Rok później założono szkołę, w której językiem nauczania był hebrajski. W 1908 r. w buczackim gimnazjum ogólnokształcącym 216 uczniów z 696 było pochodzenia żydowskiego.

W czasie I wojny światowej Żydzi buczaccy stawali się ofiarami prześladowań i pogromów. W czasach Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (1918–1919) w Buczaczu powstał Żydowski Komitet Narodowy, składający się głównie z działaczy syjonistycznych. Od połowy lipca 1919 r. do września 1939 r. Buczacz znajdował się w państwie polskim.

II wojna światowa i Zagłada

Na skutek wkroczenia do Buczacza wojsk radzieckich we wrześniu 1939 r. wszystkie partie syjonistyczne zostały zlikwidowane, а ich członków aresztowano i zesłano na Syberię. W szkołach żydowskich zezwalano na nauczanie wyłącznie w języku jidysz, język hebrajski został zakazany.

Niemcy okupowali Buczacz od 5 lipca 1941 r. Już po kilku tygodniach naziści zamordowali na górze Fedor ponad 300 Żydów. W lutym 1942 r. ok. 2 tys. Żydów zostało rozstrzelanych oraz pochowanych w zbiorowych mogiłach na górze Fedor.

Pierwsza wielka zaplanowana akcja likwidacyjna getta miała miejsce 17 października 1942 r.: ok. 1,6 tys. Żydów przewieziono do obozu śmierci w Bełżcu, а 27 listopada 1942 r. deportowano tam kolejne 2,5 tys. osób. Do Buczacza w tym czasie przesiedlono ok. 8 tys. Żydów z Monasterzysk, Złotego Potoku i Jazłowca.

2 lutego 1943 r. zamordowano 2 tys. Żydów buczackich, 11 czerwca – jeszcze 500 osób, a 26 czerwca – 1 tys. Po wycofaniu się armii niemieckiej w marcu 1944 r. z kryjówek i lasów wyszło 800 Żydów, jednak wkrótce potem armia niemiecka wróciła i zamordowała większość z tych, którzy zostali. 21 lipca 1944 r. do Buczacza weszły wojska radzieckie.

Na zboczu góry Fedor, gdzie podczas Zagłady zostało zamordowanych ponad 5 tys. Żydów, znajduje się dziś kamień pamiątkowy. Na górze Fedor jest również ulokowany cmentarz katolicki, na którym przez kilka miesięcy na przełomie 1943 r. i 1944 r. z pomocą miejscowego grabarza ukrywała się grupa Żydów, wśród nich Milk Rozen, który przekazał tę historię.

W Buczaczu urodził się Emanuel Ringelblum (1900–1944) – polsko-żydowski historyk, pedagog, działacz społeczny; twórca archiwum getta warszawskiego і organizator grupy konspiracyjnej. W Buczaczu uczęszczał do chederu i gimnazjum państwowego. W czasie I wojny światowej z rodziną przeprowadził się do Nowego Sącza, gdzie w 1919 r. ukończył miejscowe gimnazjum. Studiował na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Od lat studenckich był członkiem organizacji „Poalej Syjon – Lewica”. W czasie Zagłady ukrywał się z rodziną w Warszawie w bunkrze po aryjskiej stronie, gdzie kontynuował pisanie prac historycznych. W marcu 1944 r. schron został odkryty wskutek donosu sąsiadów przez gestapo, а całą rodzinę Ringelblumów, która się w nim ukrywała, oraz Polaków, którzy udzielili im schronienia, zamordowano. W 2009 r. jego imieniem nazwano Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie.

Cmentarz

Cmentarz żydowski został założony w Buczaczu w XVI w. і znajdował się na obrzeżach miasta, niedaleko rzeki Strypy. Ostatni znany pochówek na tym cmentarzu miał miejsce jeszcze przed 1940 r. Do dziś zachowało się ok. 500 macew. Wiele macew, które odnajdywano pod drogami i budynkami w mieście, przewieziono z powrotem na cmentarz. Najstarsza zachowana płyta nagrobna datowana jest na 1587 r. Na cmentarzu tym pochowano krewnych pisarza Szmuela Josefa Agnona oraz psychiatry Zygmunta Freuda, którego rodzice pochodzili z Buczacza.

Buczacz, cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski w Buczaczu, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Ślady obecności

Wg radzieckiego spisu ludności 1989 r. ludność żydowska w Buczaczu stanowiła mniej niż 1%. W 1990 r. Buczacz odwiedziła Mina Rosner, ocalała z Zagłady, odwiedzająca miasto pierwszy raz po wojnie. Podczas jej wizyty nakręcono film dokumentalny Return to Buchach (ang. Powrót do Buczacza, 1990), który otrzymał nagrodę na Nowojorskim Festiwalu Filmowym.

Przy ul. Halyckiej znajduje się dom, w którym urodził się Szymon Wiesenthal (1908–2005) – światowej sławy badacz Holokaustu, więzień obozu w Mauthausen.

W domu, w którym urodził się Szmuel Agnon (ul. Agnona 5), działa od 2012 r. organizacja kulturalna Art-Dwir (ukr. Podwórko sztuki). W 2014 r. rozpoczęło działalność Centrum Literatury im. Szmuela Agnona.

Warto zobaczyć

  • Cmentarz żydowski, ul. Tarhowa
  • Dom rodziny S.J. Agnona, obecnie Art-Dwir, ul. Agnona 5
  • Zamek buczacki (1379) wzniesiony w miejscu dawnego XII-wiecznego grodu, ul. Proswity
  • Cerkiew św. Mikołaja (1610), typu obronnego
  • Ratusz (1751), wg projektu Bernarda Meretyna
  • Kościół Zaśnięcia NMP, wg projektu Bernarda Meretyna
  • Klasztor i cerkiew oo. Bazylianów (1753)
  • Muzeum Krajoznawcze w Buczaczu, ul. Hałyćka 52

Okolice

Jazłowiec (17 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), zamek (XV w.), pałac Koniecpolskich (XVIII w.), cerkiew św. Mikołaja (XVI w.), ruiny kościoła oo. Dominikanów (XVI w.)

Monasterzyska (17 km): dawna synagoga (początek XX w.), cerkiew, dawny kościół (XVIII w.)

Budzanów (44 km): zamek (XVII w.), cmentarz żydowski (XVIII w.) dawna synagoga (XIX w.)

Trembowla (49 km): dawna synagoga (XIX w.), ratusz (XIX w.), cerkiew św. Trójcy (1635), dawny kościół farny

 

Opracowanie tekstu: Wołodymyr Bak

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe