Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Chust - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Chust jest siedzibą rejonu w obwodzie zakarpackim, miasto położone w Kotlinie Marmaroskiej, u ujścia rzek Rika oraz Cisa, niedaleko Czerwonej Skały.

Chust, widok na miasto
Chust, widok na miasto (Autor: Zagreba, Viktor)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Х–ХІ w., przed zdobyciem Zakarpacia przez plemiona węgierskie, terytorium współczesnego miasta i jego okolic było częścią Rusi Kijowskiej. W X w. istniało tu wzmocnione grodzisko. Nie znamy dokładnej daty powstania miasta, jego historia jest bezpośrednio związana z założeniem zamku. Budowa fortecy w celu obrony szlaku solnego z sołotwińskich kopalni rozpoczęła się w tym miejscu około 1090 roku. W ХІ–ХІІ w. dookoła fortecy powstała osada. Na skutek częstych najazdów połowców ludność Chustu w ХІІ w. stanowiły przeważnie kolonizatorzy saksońscy, zaproszeni przez króla Węgier Gejzę II. W 1242 r. forteca wraz z miastem zostały zburzone przez Tatarów. W 1318 r. zamek został odnowiony. W latach 1281–1321 miasto było częścią Księstwa Halicko-Wołyńskiego, później zaś ponownie znalazło się w granicach Królestwa Węgier.
Od roku 1329 miasto Chust posiadało status miasta wolnego koronnego. W 1511 r. Władysław ІІ oddał zamek w Chuście wraz z całym znajdującym się w nim majątkiem, w dzierżawę za 20 tysięcy złotych żupanowi ugoczańskiemu Gáborowi Perényi’emu.

Po porażce wojsk węgierskich w Bitwie pod Mohaczem w 1526 r. część Węgier przeszła do Imperium Osmańskiego, tereny północne i zadunajskie znalazły się w rękach Habsburgów, południowo-wschodnie zaś, w tym Chust, weszły do Księstwa Transylwańskiego. W 1546 r. zamek w Chuście był własnością Austriaków. W 1557 r. miasto znalazło się w granicach Transylwanii. Od roku 1577 było wzmacniane, zbudowano dodatkowe fortyfikacje. Latem 1594 r. do Chusta zbliżyła się 80-tysięczna horda tatarska, lecz nie potrafiła go zająć. Podobne najazdy zdarzały się często w połowie ХVII wieku. W roku 1599 zamek został zdobyty przez wojska austriackie generała Giorgia Basty, który został jego właścicielem. Począwszy od lat 30-tych XVI w. і do końca XVIІ w. miasto wraz z zamkiem było własnością książąt transylwańskich, imperatora Ferdynanda I, stało się w końcu częścią monarchii Habsburgów. W połowie XVIІ w. Karpaty Marmaroskie ucierpiały na skutek najazdów krymskich Tatarów, polskiego księcia Lubomirskiego w 1657 р., a także nawały tureckiej w latach 1661-1662. Jednak nikomu nie udało się zawładnąć zamkiem.
W czasie wojny w latach 1703–1711 Chust był ważną oporną bazą powstańców – kuruców, których wojska składały się zarówno z ludności węgierskiej, jak i słowiańskiej. To właśnie tutaj przywódcy powstańców w 1709 r. zwołali sejm siedmiogrodzki i ogłosili niepodległość Transylwanii. W 1711 r., po zwycięstwie Habsburgów, na zamku w Chuście została ulokowana załoga austriacka. W 1717 r. miasto przetrwało najazd krymskich Tatarów, którzy jednak ograniczyli się tylko do obrabowania go i nie szturmowali zamku. Miejscowi obrońcy dogonili Tatarów w Karpatach, zamordowali około 6000 najeźdźców i uwolnili 7000 jeńców. Był to ostatni najazd tatarski na Zakarpacie.

Społeczność żydowska w Chuście powstała w połowie XVIII w. і do roku 1792 liczyła 14 rodzin. Na początku XVIII w. Chust był niewielką miejscowością. Wzmożony napływ ludności żydowskiej z Galicji, szczególnie po I rozbiorze Rzeczypospolitej (1772), wywołał zaniepokojenie władz węgierskich. Świadczą o tym rozkazy królewskie dotyczące ograniczenia i zakazu wjazdu Żydów na Węgry (w latach 1806 і 1819). Wspomniane zakazy okazały się jednak w praktyce mało skuteczne. Znaczna część przesiedleńców żydowskich zasiedlała północno-wschodnie terytoria przygraniczne Królestwa Węgier, tj. Podkarpacie. Na Węgrzech, w skład których wchodziło Zakarpacie historyczne, w okresie od roku 1785 do 1870 liczba Żydów wzrosła ośmiokrotnie. Na przykład, pod koniec XVIII w. społeczność żydowska Użhoroda na tyle się wzmocniła, że w roku 1792 otwarto tu szkołę żydowską.

W części węgierskiej Imperium Austriackiego Żydzi posiadali bardzo sprzyjające warunki dla działalności. Taki status potęgował aktywny udział Żydów w życiu społeczno-politycznym. Pierwszym rabinem miasta Chust został w roku 1812 Jacob z Żydaczowa. W czasie rewolucji w latach 1848-1849 w Mukaczewie do oddziałów Gwardii Narodowej zapisało się ponad 600 mieszkańców – Węgrów i Rusinów. Jednocześnie ponad 130 Żydów stworzyło własny oddział, żeby walczyć o równe prawa z innymi grupami narodowościowymi.
Napływ Żydów do Podkarpacia nie ustawał na przestrzeni całego XIX w. W 1839 r. Chust liczył 3109 mieszkańców, spośród których 1 953 stanowili grekokatolicy, 640 – rzymscy katolicy, 370 – reformaci, 132 – żydzi, 8 – luteranie. We wschodniej części kraju – Karpatach Marmaroskich – w ostatnim ćwierćwieczu XIX w. liczba Żydów stanowiła 50 tys. (20% ludności), tj. więcej, niż w dziesięciu komitatach sąsiedniej Transylwanii łącznie. Nieco mniej, bo 35 tys. mieszkańców żydowskich, zasiedlało położony najbardziej na zachód komitat Zemplén, 30 tys. – komitat Bereg. Według spisu ludności 1869 r. Żydzi stanowili 11,3% mieszkańców, w 1890 r. – 14,2%, w 1910 r. – 14,7%. W połowie ХІХ w. społeczność żydowska Chustu stała się jedną z najliczniejszych i najważniejszych na południowych Węgrzech, m. in. dzięki autorytetowi Moshe Schicka – rabina w Chuście w latach 1861–1879.

W latach 1920–1938, kiedy to Chust znajdował się w granicach Czechosłowacji, w mieście wirowało życie społeczności żydowskiej. W 1923 r. pięciu członków Rady Miejskiej było pochodzenia żydowskiego. W 1921 r. ludność żydowska liczyła 3 391 osób, w 1930 r. zaś wzrosła do 4 821 osób.

Wyznaczenie dokładnej ówczesnej struktury etnicznej ludności w kraju jest zadaniem skomplikowanym, ponieważ w węgierskich spisach ludności (w latach 1900 i 1910) decydującym kryterium przynależności narodowej był język, którym się posługiwano, a 60% Żydów mówiło w języku niemieckim, 29,2% – węgierskim, 8,4% – „rusińskim”, tj. ukraińskim, 1,6% – rumuńskim, 0,8% – słowackim, pozostali zaś reprezentowali inne grupy języków. Statystyki jednak świadczą o tym, że w 1900 r. liczba ludności wzrosła do 8 616 osób.

W okresie I wojny światowej w Chuście powstał obóz jeniecki dla jeńców wojennych armii rosyjskiej. Wspólnie z mieszkańcami Chustu w 1915 r. oni postawili pod Górą Zamkową skromny pomnik-piramidę upamiętniający ofiary pierwszego okresu wojny. W 1919 r. w mieście ustanowiono władzę radziecką oraz ogłoszono Węgierską Republikę Ludową, jednak już w dniu 18 kwietnia 1919 r. Chust razem z całą Rusią Podkarpacką został zajęty przez wojska rumuńskie i zgodnie z Traktatem w Trianon znalazł się w granicach Czechosłowacji. W latach 1920-1930 miasto prężnie się rozwijało, jako że stało się ono centrum administracyjnym części czechosłowackiej Komitatu Maramorskiego. W latach 1938-39 w Chuście był wydawany dziennik „Nowa Swoboda” oraz działał teatr „Nowa Scena”. W 1938 r. zgodnie z decyzją arbitrażu wiedeńskiego część Zakarpacia wraz z największymi miastami – Użhorodem i Mukaczewem – została przekazana Węgrom. 10 listopada 1938 r. Chust został stolicą autonomicznej Ukrainy Karpackiej, gdzie został ewakuowany rząd Augustyna Wołoszyna.

Ziemie Zakarpacia końca 1938 r. były terytorium Węgier, gdzie panowały rządy nazistowskie Horthy’ego. Od początku II wojny światowej w 1939 r. Węgry Horthy’ego stały się sojusznikiem hitlerowskich Niemiec i zaczęły prowadzić politykę antysemicką w stosunku do Żydów węgierskich i społeczności żydowskiej Zakarpacia, będącej częścią składową społeczności żydowskich na całych Węgrzech. 15 marca 1939 r. ogłoszono niepodległość Ukrainy Karpackiej, a w dniu następnym Węgry anektowały całe Zakarpacie. Miały miejsce walki zbrojne między bojownikami Siczy Karpackiej a wojskami czeskimi i węgierskimi. Deklaracja Augustyna Wołoszyna była drugą w historii Ukrainy ХХ w. próbą ogłoszenia niepodległości Państwa Ukraińskiego. W okresie okupacji niemiecko-węgierskiej z Chustu zostało wywiezionych ponad 8 tysięcy osób (według innych danych – ponad 14 tysięcy) do prac przymusowych i obozów, w większości były to osoby pochodzenia żydowskiego. W październiku 1944 r. Chust zostaje zajęty przez Armię Czerwoną. Po zakończeniu drugiej wojny światowej Zakarpacie zostało przyłączone do Związku Radzieckiego w składzie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Do 1941 r. liczba ludności żydowskiej wzrosła do 6 023 osób (przy ogólnej liczbie ludności 21 118). W latach 1939–1944 Żydzi zakarpaccy, podobnie jak wszyscy Żydzi węgierscy, byli poddawani prześladowaniom ze strony władz węgierskich, które były jawnie antyżydowskie. Antysemityzm na Węgrzech w latach 1938–1944 był oficjalną polityką państwową, podobnie jak w nazistowskich Niemczech.
W 1940 r. na wszystkich zdolnych do pracy żydowskich mężczyzn został nałożony obowiązek wykonania prac przymusowych. Po wejściu Węgier do wojny, przymusowi robotnicy zostali skierowani do wojskowych prac budowlanych, często przebywając w okropnych warunkach. Wielu robotników, skazanych na ekstremalny mróz, bez dachu nad głową, jedzenia i opieki medycznej, umierało. Znaczną część ludności żydowskiej władze węgierskie przekazały w ręce nazistom niemieckim. Żydzi byli przewożeni w wagonach towarowych do Kőrösmező (wieś Jasina) niedaleko przedwojennej granicy z Polską, skąd przewożono ich przez granicę i oddawano w ręce nazistom.
W tym czasie rodziny żydowskie bez obywatelstwa węgierskiego zostały wypędzone na okupowane przez wojska nazistowskie terytorium Ukrainy. Wielu z nich zostało zamordowanych w Kamieńcu Podolskim.

W Chuście i rejonie chuściańskim powstały trzy getta – w mieście Chust, wsiach Iza i Sokyrnycia. Mieszkało tu 5 351 Żydów, którzy zostali przesiedleni do getta razem z ponad 5000 Żydów z okolicznych miast i wsi. Wiadomo, że kilkudziesięciu Żydów uciekło z Chustu i dobrowolnie przyłączyło się do armii czechosłowackiej, stworzonej przez Związek Radziecki w celu walki przeciwko nazistom na froncie wschodnim.
Wiosną 1944 r. około 10 000 osób z Chustu i całego regionu zostało wywiezionych do obozów śmierci. Żydów wysyłano do obozu koncentracyjnego i ośrodka zagłady w Oświęcimiu („Auschwitz-Birkenau”). Wojska radzieckie zajęły tę miejscowość pod koniec stycznia 1945 roku. Część więźniów naziści zmusili do pieszego marszu na zachód – do obozów koncentracyjnych „Buchenwald” i „Ravensbrück” (Niemcy), „Mauthausen” (Austria). Od 14 maja 1944 r. pociągi do Oświęcimia wyruszały bezpośrednio z ośmiu stacji kolejowych – Mukaczewa, Berehowa, Użhoroda, Wołowego (Międzygórza), Sołotwina, Sewluszа (Wynohradiw), Chustu, Tiaczewa. Przejeżdżały one przez Koszyce (Słowacja). W każdym eszelonie znajdowało się od 2 do 4 tysięcy Żydów.

Do 1944 r. miasto Chust zostało ogłoszone „wolnym” od Żydów. Na początku lutego 1945 r. pierwsi Żydzi, którym udało się przetrwać, powrócili do miasta. Byli wśród nich Wertheimer, Josi Rosenberg oraz Cwi Menschel. Do roku 1946 r. liczba Żydów w Chuście wzrosła do 400 osób. Jednak większość powracających rodzin żydowskich zamieszkała w innym miejscu. W 2001 r. liczba mieszkańców Chustu stanowiła 31 864 osób. Kilka rodzin żydowskich mieszka tam do tej pory (dane na 2013 rok).

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wykopaliska archeologiczne na terytorium miasta i rejonu odkryły stanowiska okresu paleolitu i mezolitu, zabytki epoki metali.
Wykopaliska, które były prowadzone po wojnie w rejonie Chustu, odkryły na terenach miasta pozostałości tak zwanej kultury kurhanów karpackich. Jest to kultura jednej z grup prasłowian, która zamieszkiwała region Karpacki i Zakarpacki w pierwszej połowie I tysiąclecia n. e.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szkoły

W 1861 r. rabin Moshe Schick, znany jako Magaram Schick, założył największą w owym czasie jesziwę w Chuście, gdzie studiowano Torę. W szkole uczyło się ponad 800 uczniów.

Organizacje

Na początku ХХ wieku w mieście prężnie działały takie żydowskie partie polityczne, jak „Agudat Izrael”, organizacje syjonistyczne, ortodoksyjne grupy młodzieżowe i Narodowa Partia Żydowska, która reprezentowała społeczność w Radzie Miasta.
W mieście działały różne organizacje i instytucje, istniały chedery, „Talmud-Tora”, mieszkali soferzy (skrybowie), mełamedzi (nauczyciele). Można było tu kupić przedmioty kultu żydowskiego: tality, tefiliny, świeczniki, modlitewniki. Istniało pomieszczenie do rytualnego uboju drobiu, sklep piekarniczy, sklepy rybne i mięsne.

Życie kulturalne Żydów w miastach było skupione wokół organizacji religijnych i świeckich (syjonistycznych). Żydzi przeważnie rozmawiali między sobą w języku jidysz lub po węgiersku, niekiedy po rusińsku. Znajomość języka sąsiadów była rzeczą naturalną. Żydzi pochodzący z regionów słowiańskich (Czech, Polski, Galicji) w większości byli zwolennikami judaizmu ortodoksyjnego, który opierał się na bezwzględnym stosowaniu Talmudu i Tory w życiu codziennym.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Miasto prawdopodobnie zostało założone w ХІ w., kiedy rozpoczęto budowę fortecy w celu obrony szlaku solnego z sołotwińskich kopalni. Historia i rozwój miasta były ściśle związane z fortecą. Zamek miał nieprzerwaną historię od ХІ do XVIII wieku.

Na początku XIV w. powstał żupanat maramoroski – jednostka administracyjna w składzie Królestwa Węgier. W 1329 r. król Karol Robert podarował miastu status miasta koronnego і Chust stał się centralnym punktem obronnym regionu. Od roku 1329 miasto posiadało status wolnego miasta koronnego, status ten posiadało również Wyszkowo. Pozostałe miasta były własnością prywatną.

Nieco później, na przełomie wieków XIV-XV, monarchowie węgierscy sprzyjali przesiedleniom do Zakarpacia znaczącej liczby kolonistów niemieckich. Na wszelkie sposoby wspierali oni rozwój rzemiosł, które uprawiali przesiedleńcy. Koloniści ożywili gospodarkę w kraju, przynieśli do miasta swoją wiarę. Powstawały nowe świątynie katolickie i protestanckie (luterańskie).

Na początku XVІ w. wojny wewnętrzne znacznie osłabiły władzę króla na Węgrzech. Dlatego w 1511 r. król Władysław ІІ oddał zamek w Chuście razem z rudnikami i miastami koronnymi w dzierżawę za 20 tysięcy złotych rocznie żupanowi ugoczańskiemu Gáborowi Perényi’emu. Gramota królewska z roku 1514 świadczy o tym, że kopalnie soli były zarządzane z zamku w Chuście. Od 1617 r. Chust staje się własnością Istvana Betlena. Na przestrzeni całego XVII w. żupanat maramorski stawał się celem najazdów krymskich Tatarów po jasyr. W 1657 r. miał miejsce pochód polskiego księcia Lubomirskiego, w latach 1661-1662 — najazd osmanów. W tym okresie Chust jednak nie został zajęty przez najeźdźców, chociaż w wyniku trwałych działań wojennych miasto znacząco podupadło.

W 1720 r. w Chuście istniało tylko 70 dworów, z których 29 to były dwory szlacheckie. Od zakończenia wojny Habsburgów z Rakoczym zamek nie był odnawiany. W 1749 r. została podjęta decyzja o bezcelowości modernizacji lub wszelkich innych prac na zamku, dlatego całe jego wyposażenie wojenne zostało przewiezione do Koszyc. Garnizon jednak pozostał. Od połowy XVIII i do pierwszej połowy ХІХ w. miasto Chust znacząco się rozwinęło. W 1827 r. posiadało ono 377 dworów. W 1838 r. mieszkańcy Chustu mieli zapłacić państwu 1187 forintów, oprócz tego 2656 forintów podatku wojennego. Na początku XVIII w. w Chuście rozwijały się takie rzemiosła, jak szewstwo, tkactwo, kowalstwo i in. W 1760 r. w mieście powstała fabryka prochu, w której przetwarzano saletrę, wyprodukowaną w zakładach żupanatu maramorskiego. Pod koniec XVIII i na początku ХІХ w. szeroko rozwinęło się rzemieślnictwo, а także handel bydłem, znaczna część którego była tu sprowadzana z Galicji i Bukowiny. Na bazar w Chuście przywożono owce, futro, zboże i inne towary. W drugiej połowie ХІХ wieku w Chuście powstały pierwsze zakłady obróbki drewna, młyn, a od 1909 roku działała cegielnia. Rozwijało się rzemieślnictwo, wzrastał handel. Tak jak w okresie wcześniejszym, miasto było jednym z ważniejszych ośrodków handlu bydłem i różnorodnymi wyrobami rzemieślniczymi.

Żydzi w mieścieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka o Żydach w Chuście jest datowana na koniec XVII wieku. Do 1830 r. ludność żydowska liczyła 132 osoby, do 1880 r. wzrosła do 1062 osób (przy ogólnej liczbie ludności miasta - 6228 osób).

Do 1921 r., w okresie czechosłowackim, kiedy to Chust został miastem okręgowym, ludność żydowska wzrosła do 3 391 osób. Większa część przemysłu, handlu, instytucji finansowych i warsztatów znajdowała się w rękach Żydów. Na przykład, kina, handlowe przedsiębiorstwa hurtowe i detaliczne, piwnice winne, połowa sklepów odzieżowych w mieście, sklepy obuwnicze, przedsiębiorstwa produkujące wyroby elektryczne oraz sklepy elektryczne, handel drewnem, wyroby rzeźbiarskie, tekstylia i zakłady przetwórstwa żywności. W posiadaniu Żydów były też banki, fabryki, cztery młyny, hotele „Korona” i „Centralny”. Niektórzy Żydzi byli lekarzami, farmaceutami, urzędnikami. Żydzi zajmowali się również handlem zbożem, owocami i bydłem.

W okresie międzywojennym, kiedy to Chust stał się centrum administracyjnym czechosłowackiej części Komitatu Maramorskiego, miasto prężnie się rozwijało. W tym czasie w Chuście powstały nowe domy mieszkalne, budynki administracyjne, medyczne, socjalne, szkoły, lokale handlowe, obiekty komunikacji publicznej, instalacje wodociągowe, kanalizacja i elektroenergetyczna sieć rozdzielcza. W tym okresie powstał też „Dom Słowiański” (w którym mieściły się dom kultury, sala kinowa oraz restauracja), będący miejscem spotkań lokalnej inteligencji.
W latach 1924-1925 według projektu praskiego architekta funkcjonalisty J. Freiwalda została zbudowana czeska dzielnica z budynkami mieszkalnymi dla urzędników i oficerów. Dzielnica ta była nazywana też „Kolonia Masarykowa”. Architekt Freiwald wykorzystał dostępne na miejscu tradycyjne materiały – kamień, drewno, mieszankę piaskowo-żwirową, ceramiczne pokrycia dachowe, a także w sposób optymalny wykorzystywał motywy architektury ludowej. W czasie wojny część miasta została zrujnowana, lecz ogólnie rzecz ujmując, miasto nie doświadczyło większych zniszczeń.

Zabytki architektury i budownictwaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Synagoga

Synagoga została zbudowana w latach 1872–1875. Jest to jedyna na Zakarpaciu synagoga nieprzerwanie działająca od momentu powstania. W czasie II wojny światowej w budynku synagogi były przechowywane rzeczy Żydów, którzy zostali deportowani z miasta. Po wojnie władze radzieckie kilkakrotnie próbowały przejąć ten budynek i przekształcić go na klub oraz fabrykę obuwia, lecz kobiety żydowskie całodobowo pełniły dyżury pod synagogą i nie pozwoliły na jej zajęcie. Synagoga w Chuście została zbudowana według wszelkich kanonów judaizmu. Charakterystyczny prostokątny kształt, przy wejściu – portyk, za którym mieści się sama synagoga. Sala główna jest podzielona za pomocą kolumn na 3 nawy (istnieją też synagogi z 5 nawami). Obok części wschodniej znajduje się arka świata ze zwojami Tory, w części przedniej – podwyższenie przeznaczone do ich czytania. Synagoga posiada 9 kopuł, pokrytych gontem, 2 sale modlitwy, balkon dla modlitwy kobiet. Pomieszczenie dla kobiet jest oddzielone od pomieszczenia dla mężczyzn za pomocą kraty. We wnętrzu synagogi zostały zachowane malowidła ścienne.

W odróżnieniu od większości miasteczek Ukrainy Zachodniej, w Chuście zachowała się tradycyjna społeczność żydowska. Obecnie liczy ona 165 członków. Modlitwy odbywają się w każdą sobotę. Emeryci oraz inwalidzi mają zapewnione bezpłatne wyżywienie, pomoc humanitarną oraz domową.

Kirkut

W Chuście istniały dwa kirkuty – stary i nowy. Dzisiaj został zachowany nowy kirkut, pochodzący z ХІХ wieku. W 1939 r. ludność żydowska liczyła 11 276 osób. Ostatni znany pochówek chasydzki miał miejsce w latach 1990-tych. Żadne inne miasto lub wieś nie wykorzystywało tego cmentarza. Na cmentarzu znajduje się ponad tysiąc macew, z których ponad ćwierć zachowała wygląd pierwotny. Cmentarz nie posiada podziału na sektory pod względem socjalnym. Granice cmentarza pozostały niezmienne od 1939 roku. Podstawowa konserwacja oraz opieka nad cmentarzem jest zapewniana przez władze miasta.

Zamek

Historia miasta Chust jest ściśle związana z zamkiem, którego dzisiaj pozostały jedynie ruiny. Budowa drewnianej fortecy w celu obrony granic i szlaku solnego rozpoczęła się około roku 1090 – w czasach rządów króla Władysława I Świętego (lata rządów: 1077–1095) і trwała do roku 1191 – okresu rządów Beli ІІІ (lata rządów: 1172–1191). W 1242 forteca wraz z miastem zostały zniszczone przez Tatarów. Według kronik węgierskich w tym okresie forteca była własnością wojewody Chustu. W 1318 r. forpoczta została odnowiona. Należy podkreślić, że przebudowa zamku w celu wzmocnienia i doskonalenia jego funkcji obronnej była dokonywana nieustannie. Od 1281 do 1321 roku miasto było częścią Księstwa Halicko-Wołyńskiego, później zaś ponownie znalazło się pod rządami Królestwa Węgier. Pierwsza pisemna wzmianka o zamku datowana jest na rok 1353. Wiemy, że pierwszym komendantem fortecy został Jan Drałepski-Horwat. Zamek w Chuście w tym okresie bronił kopalni soli oraz spławu drewna na rzece Cisa, kontrolował szlak handlowy z Węgier do Polski, а także służył do obrony granic Królestwa Węgier.
W 1378 zamek został przekazany za długi królewskie wojewodom wołoskim Dragowi i Balkowi, w 1405 r. król Zygmunt I Luksemburg (lata rządów: 1387–1437) przekazał Niołab i okoliczne wsie swojemu bliskiemu przyjacielowi i tajnemu kanclerzowi Imre Perényi’emu. Jednak wkrótce zamek pozostał bez gospodarza. Od roku 1445 do końca XV w. gospodarzami zamku byli różni komendanci. W 1447 r. na terenach zamku powstała świątynia. W XV w. zamek w Chuście pełnił funkcję więzienia. W 1511 r. król Władysław II Jagiellończyk (1490–1516) oddał zamek w Chuście razem z kopalniami solnymi i pięcioma miastami koronnymi w dzierżawę za 20 tysięcy złotych rocznie żupanowi ugoczańskiemu Gáborowi Perényi’emu.

Od lat 30-tych XVI w. і do końca XVII w. miasto wraz z zamkiem było własnością książąt transylwańskich, imperatora Ferdynanda I, generała Giorgia Basty, Istvana Betlena і wreszcie stało się częścią monarchii Habsburgów.
W czasie wojny wyzwoleńczej 1703–1711 zamek w Chuście był ważnym punktem opornym powstańców – kuruców, których wojska składały się zarówno z ludności węgierskiej, jak i słowiańskiej. To właśnie tutaj w 1709 r. przywódcy powstańców zwołali sejm siedmiogrodzki i ogłosili niepodległość Transylwanii.

W 1711 r. po zwycięstwie Habsburgów, na zamku w Chuście została ulokowana załoga austriacka, jednak z powodu braku kosztów nie udało się w całości odrestaurować zniszczonej fortecy. W 1749 r. Komisja Namiestnicza oficjalnie ogłosiła, że zamek w Chuście stracił swoje znaczenie strategiczne i została podjęta decyzja o przewiezieniu wyposażenia wojennego do Koszyc. W 1766 r. na skutek wybuchu prochowni w czasie burzy zamek w Chuście oraz wszystkie budowle na jego terytorium zostały zniszczone lub spłonęły. W ogniu zginęło wielu ludzi, ponieważ kamienie zasypały jedyne wyjście z zamku. Na cele remontowe zostały przeznaczone koszty, zwiększono liczebność garnizonu, lecz nie udało się przywrócić fortecy. Zamek ulegał niszczeniu, a żołnierze garnizonu nieustannie skarżyli się kierownictwu na nieznośne warunki odbywania służby. Wreszcie w 1773 r., cesarzowa Maria Teresa upoważniła swojego syna Józefa II do obejrzenia zamku. Przyszły monarcha upewniwszy się w niemożności odnowienia zniszczonej fortecy, oddał rozkaz przeniesienia garnizonu do zamku mukaczewskiego. Do dzisiaj zachowały się jedynie ruiny zamku.

Kościół pw. św. Elżbiety XIV-XVIII w. (ul. Żowtiana 45)

Kościół został zbudowany pod koniec XIV – na początku XV wieku. Pod koniec XV w. kościół został częściowo przebudowany i otoczony murem obronnym, jest on więc przykładem świątyni o charakterze obronnym. W 1524 r. przeważająca część ludności lokalnej przyjęła protestantyzm i świątynia została domem zborowym. Obecnie jest to świątynia działająca, należąca do społeczności greckokatolickiej. Budowla składa się z wieży dzwonniczej XV w., nawy i połączonej z nimi apsydy. Dzwonnica posiada trzy dzwony: duży z 1587 r., średni i mały z 1683 roku. Świątynia posiada charakterystyczne dla architektury gotyckiej szpiczaste okna i drzwi. Mecenasami świątyni byli Jerzy II Rakoczy, Anna Lónyay, Michał Apafy, którzy w sposób znaczący przyczynili się do jej przebudowy i rekonstrukcji w XVII wieku. W 1640 r. Istvan Betlen podarował świątyni srebrny kielich i czaszę.

W latach 1774-1783 dokonano znaczącej przebudowy wnętrza świątyni: zrobiono kamienne podłogi (które zostały zachowane do dzisiaj), miejsca do siedzenia, umieszczone w części północnej balkon i koronę świątyni. W czasie prac restauratorskich w latach 2004–2005 na ścianie południowej zostały odkryte dawne malowidła z XV–XVI w., które udało się odrestaurować. Freski ukazują królów węgierskich Władysława, Istvana i hrabiego Imrego, którzy zostali kanonizowani. Pod podłogą świątyni znajdują się groby z lat 1708–1709. 18 czerwca 2006 r. z inicjatywy Węgierskiego Instytutu Historii Wojennej imiona pochowanych tu osób zostały uwiecznione na marmurowych płytach.

Kościół rzymskokatolicki pw. św. Anny (ul. 24 Października 40)

Pierwsza wzmianka pisemna o parafii rzymskokatolickiej sięga XIV w., jednak w roku 1524 większość mieszkańców przyjęła protestantyzm, a kościół rzymskokatolicki pw. św. Elżbiety został domem zborowym. Parafia została odrodzona dopiero w 1765 roku. W 1799 r. rozpoczęła się budowa współczesnego kościoła rzymskokatolickiego, ponieważ reformaci nie oddali cerkwi pw. św. Elżbiety. Legenda głosi, że źródłem materiałów budowlanych dla świątyni stały się ruiny zamku w Chuście. Dowodem na to jest napis na ścianie w języku łacińskim: „Jest to część zamku w Chuście, zburzonego, lecz nie zwyciężonego, wzmocnionego na ołtarzu żywego Boga”. Według dokumentów archiwalnych, wykonanie tego napisu w 1802 r. zlecił ksiądz Wincenty Szymelis. Oprócz pozwolenia na wywożenie kamieni z góry zamkowej, parafianie uzyskali zgodę na przeniesienie do nowozbudowanej świątyni dzwonu i zegara z zamkowej wieży zegarowej, będących obecnie bezcennymi zabytkami miasta. Zegar na wieży kościelnej pokazuje godziny według czasu średnioeuropejskiego. Obecnie znajduje się tu ikona św. Anny i złocona monstrancja, które w 1859 r. zostały podarowane przez parafian. Ikona zachowała swój wygląd pierwotny i jest ona głównym obiektem kultu w świątyni.

Cerkiew pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny

W 1927 r. w Chuście powstała społeczność prawosławna, a w latach 1928 – 1929 zbudowano cerkiew prawosławną (ul. Keramiczna 13). Proboszczem został ojciec Ołeksij, który służył społeczności do swojej śmierci w roku 1947.

Zabytki przyrodyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Zabytek przyrody „Czerwona Skała” składa się ze skał w kolorze czerwonym. Położony niedaleko Chustu. To miejsce jest związane z legendami o pochodzeniu miasta.

Tulipanowiec

130-letnia egzotyczna roślina z rodziny magnoliowatych. To wysokie drzewo w warunkach naturalnych występuje w Ameryce Północnej. Możliwa jest aklimatyzacja rośliny w warunkach subtropikalnych. Kwitnięcie trwa około trzech tygodni w czerwcu, kwiaty są duże i żółte, przypominające tulipany.

Niematerialne dziedzictwo kulturoweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Moshe Schick urodził się w mieście Birkenhain w Królestwie Węgier (obecnie Brezová pod Bradlom w Słowacji), był synem rabina Josefa Schicka. Ród pochodził od rabina Hanocha Heinicha Schicka ze Szkłowa. W wieku 11 lat Moshe Schicka wysłano na naukę pod opieką wuja, rabina Icchaka Frenkela, do Aw Bejt Din w Regensdorfie. Po ukończeniu 14 roku życia Moshe wyjechał na sześć lat na naukę do Moshe Sofera w Pressburgu. Sofer nazywał swojego niezwykłego ucznia „skrzynią ze skarbami, pełną świętych ksiąg”. Jako 20-letni młodzieniec Moshe ożenił się ze swoją kuzynką – Gittel Frankel. Mieli kilkoro dzieci. W 1838 r. został rabinem w mieście Svätý Jur, gdzie otworzył jesziwę. Moshe Schick uczył studentów na przestrzeni trzech dekad. W 1861 r. został rabinem Chustu i przeniósł tu jesziwę, w której uczyło się 800 studentów.

Schick był czołową postacią w obozie ortodoksyjnym w czasie wojny z nurtem judaizmu neologicznego, który sprzyjał umiarkowanym reformom i rządowej polityce madziaryzacji. 28 grudnia 1867 r., w krótkim czasie po zawarciu ugody austro-węgierskiej, Żydzi węgierscy zostali emancypowani w świetle prawa. Minister wyznań i oświecenia publicznego József Eötvös dążył do utworzenia narodowej organizacji żydowskiej, która by reprezentowała interesy różnych społeczności żydowskich w rządzie. Ortodoksyjni Żydzi w obawie przed przejęciem władzy przez konkurentów, przeprowadzili w dniach 24 listopada – 3 grudnia 1868 r. zjazd rabinów w Peszcie.

Samuel Benjamin Sofer został wybrany na prezydenta i Schick nie miał oficjalnej pozycji, lecz wykazał się jako lider. To on właśnie podjął decyzję o wysłaniu listu do Eötvösa, w którym zadeklarował, że Żydzi ortodoksyjni nie zaakceptują rezolucji przyszłego Żydowskiego Kongresu Narodowego, jeżeli nie będzie ona odpowiadała ich poglądom. Kongres został zwołany w Peszcie między 10 grudnia a 23 lutego 1869 r., jego celem było stworzenie nowej organizacji. Schick і Sigmund Kraus prowadzili kampanię ortodoksyjną w celu odseparowania się od przywódców.
15 listopada 1871 r. nowy minister wyznań i oświecenia publicznego Dr Tivadar Pauler wyznał Centralne Biuro Autonomicznych Ortodoksyjnych Społeczności Żydowskich na Węgrzech, które było samodzielną i niezależną od zwolenników nurtów neologicznych organizacją.
W komentarzach rabinów Schick jest powszechnie znany jako Maharam Schick (מהר"ם שיק); Maharam jest skrótem od More(j)nu ha-Raw Rabi Moshe, co w tłumaczeniu z hebrajskiego oznacza „Nasz nauczyciel, Nasz Mistrz Rabin Moshe”. Zmarł w 1879 roku.

Muzea – archiwa – księgozbiory – kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Muzeum Krajoznawcze w Chuście – miejskie muzeum krajoznawcze, zawierające zbiory zabytków historycznych i artystycznych regionu. Adres: ul. Pyrohowa 1, Chust (obwód zakarpacki), Ukraina.

Ekspozycja składa się z 10 sal o łącznej powierzchni 1 500 m². Najpełniejsze i najciekawsze zbiory znajdziemy w sali Ukrainy Karpackiej (1938–1939), Chust przez pewien czas był stolicą tego państwa. Na drugim piętrze znajduje się Chuściańska Sala Wystawowa ze stałą galerią obrazów.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nie są na pewno znane miejsca masowego pochówku chuściańskich Żydów, zamordowanych przez węgierskich funkcjonariuszy za próby ratowania się przed obozami śmierci. Wiemy, że 16 kwietnia 1944 r. niedaleko wsi Wyszkowo w rejonie chuściańskim żandarmi węgierscy zamordowali ponad 100 Żydów, którzy nie posiadali węgierskiego obywatelstwa.
W położonym niedaleko Chustu krzywskim obozie koncentracyjnym znajdowały się setki więźniów. Stamtąd po 40 osób wywożono ich na brzeg Cisy w okolice mostu welatyńskiego, gdzie byli rozstrzeliwani, a ciała zabitych wyrzucano do wody. Terror nazistowski trwał prawie 6 lat. Według niepełnych danych Komisji Nadzwyczajnej do badania zbrodni, popełnionych przez okupantów niemiecko-węgierskich, w okresie okupacji uwięziono i umieszczono w obozach koncentracyjnych 183 395 osób, spośród których 114 982 zostało zamordowanych.

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Hotel „Silwasz”, ul. Sływowa 40, Chust. Tel.: +38 098 943 06 50, +38 031 425 50 44

Lista źródełBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1. http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%81%D1%82
2. http://www.jewishgen.org/yizkor/khust/khust.html
3. http://kehilalinks.jewishgen.org/Khust/
4. http://www.travelua.com.ua/zakarpattya/xustskij/xust
5. http://cikave.com.ua/view_post.php?id=8
6. http://mskifa.narod.ru/hust.html
7. http://www.ji.lviv.ua/n48texts/makara.htm
8. http://turizm-karpaty.com.ua/index.php?view_content=1685&lang=ukr
9.http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%83%D1%81%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%94%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%87%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9
10. http://www.zakarpatia.com/?p=2017
11. http://nz.uz.ua/news/golokost-na-zakarpatti-trivav-52-dni
12. http://www.holocaust.kiev.ua/news/posibnik.pdf
13. http://zakarpattya.net.ua/Zmi/123234-Holokost-na-Zakarpatti-tryvav-52-dni
14. http://novezakarpattya.com/rubrics/historical-discourse/13293-storya-husta.html

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Bozhena Zakaliuzna

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe