Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Delatyn - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Delatyn to miasteczko usytuowane w południowo-wschodniej części obwodu iwanofrankiwskiego nad rzeką Prut. Delatyn wchodzi w skład rejonu nadwórniańskiego obwodu iwanofrankiwskiego. Z punktu widzenia etnografii ten rejon jest zaliczany do Huculszczyzny. Od strony północnej graniczy ze wsią Łojewa, na południowym zachodzie ze wsią Dora, na wschodzie ze wsią Zarzecze. Przez miasto prowadzą szlaki samochodowe Lwów – Rohatyn – Iwano-Frankowsk – Rachów – Mukaczewo i Berestok – Horodenka – Kołomyja – Łanczyn – Delatyn oraz szlaki kolejowe Iwano-Frankowsk – Rachów i Kołomyja – Woronienka.

Nazwa miasteczka zmieniała się w ciągu stuleci: Dalatyn (1400–1440), Delatyn (1440–1960, od 1990 r.), Dilatyn (1961–1990). Uważa się, że nazwa wywodzi się od imion legendarnych założycieli miasteczka: Dala (albo Dyla) i Tyna.

Muzeum historyczne w Delatynie
Muzeum historyczne w Delatynie (Autor: Zagreba, Viktor)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Około roku 1240 w latopisie wspomina się włość kołomyjska Księstwa Halicko-Wołyńskiego, bogata w zasoby soli. Delatyn i okoliczne wsie rzeczywiście posiadały bogate zasoby soli. W 1387 r. Przykarpacie ostatecznie wcielono w skład Królestwa Polskiego. W ХV–ХVІІІ w. Delatynszczyzna należała do powiatu kołomyjskiego ziemi halickiej województwa ruskiego.

Pierwsza wzmianka o Delatynie w dokumentach historycznych pochodzi z roku 1400. Polski król Władysław II Jagiełło podarował ziemię nad Prutem braciom Steckowi i Iwaszkowi Negowiczom. Po otrzymaniu aktu królewskiego bracia przyjęli nowe nazwisko i nazwali się Dalatyńskimi, a od lat 1440-tych Delatyńskimi. Delatyn wraz z okolicami znajdował się w ich posiadaniu do 1579 r., po czym był własnością Jakuba Chocimirskiego, Krzysztofa Błudnickiego oraz Pawła i Jana Tureckich. Delatyn był wówczas miastem i liczył 465 mieszkańców. Wkrótce miasto zostało siedzibą osobnej włości, do której należały Mikuliczyn, Osławy Wielkie i Małe (prawdopodobnie Osławy Białe i Osławy Czarne), Łanczyn oraz Sadzawka.

W 1578 r. został wspomniany w rejestrach podatkowych. Dokumenty te dotyczą mieszkańców Delatyna (Chocimirskiego, Błudnickiego, Tureckiego),którzy mieli komorników i spłacali podatki. Wśród mieszkańców miasta byli także szlachcice: Otecko i Kostka Dilatyńscy. Mieszkańcy miasta zajmowali się głównie uprawą roli. Uprawiali małe działki ziemi, hodowali owce. Urodzajność była niska ze względu na znaczną ilość opadów i nadmierną wilgotność gruntu. Niektórzy mieszkańcy zajmowali się produkcją sukna, kocy i keptarów (huculskich kożuszków bez rękawów). Pod koniec XVI w. włość delatyńska została własnością magnata Andrzeja Bełżeckiego, który zgromadził w swoich rękach około 50 miejscowości między Czarnohorą i Obertynem.

W 1645 r. w Delatynie zbudowano zamek. Wiadomo że znajdująca się w niem duża prywatna biblioteka stała się przedmiotem sporu majątkowego przed Halickim Sądem Grodzkim między braćmi Bonawenturą a Teodorem Bełżeckimi (1643–1646). Spór ów został spowodowany śmiercią ich ojca i koniecznością podziału majątku. Wcześniej, w roku 1642, rozpoczął się tutaj konflikt między Teodorem Bełżeckim a innym jego bratem, Ewerestem. W tym przypadku spór wybuchł wokół kopalni soli przynoszących właścicielom duże zyski. Zwycięzcą tego konfliktu trwającego pięć lat został Teodor. To właśnie szlachcice Bełżeccy założyli żupy solne, od których zaczynają się dzieje przemysłu solnego Delatyna.

W czasach austriackich, w epoce rewolucji przemysłowej, delatyńskie warzelnie soli produkowały w ciągu jednej doby 15,5 tonn soli. Legendy powiadają, że z funkcjonowania tej warzelni soli czerpał zyski sam cesarz Franciszek Józef I. Cesarz odwiedził Delatyn na krótko przed wybuchem pierwszej wojny światowej. W trakcie wizyty imperator wziął udział w założeniu kościoła dla pracowników żup solnych, sypiąc złote dukaty pod każdy kamień węgielny. Posadził również cztery drzewka przywiezione z Wiednia, z których obecnie pozostało tylko jedno drzewo – olbrzymia sosna limba rosnąca obok nowego kościoła zbudowanego w okresie międzywojennym na mieście poprzedniego, założonego przez cesarza.

Wiek XVII był okresem dość częstych buntów chłopskich skierowanych przeciwko uciskowi społecznemu i ekonomicznemu. W Delatynie i jego okolicach jedno z takich powstań wybuchło w 1648, gdy nadeszły wiadomości o zbliżeniu się wojsk kozackich Bohdana Chmielnickiego. Na czele miejscowych powstańców stał proboszcz Andrij Namisnyk. W drugiej połowie XVII w. w okolicach Delatyna działały grupy opryszków. Wiadomo, że jeden z pierwszych watażków opryszków delatyńskich miał na imię Nestor. W latach 1730-tych na tych terenach działały oddziały Sabata i Dranka z Delatyna. W roku 1738 r. po raz pierwszy w dolinie Prutu pojawili się opryszkowie Aleksego Dobosza. Po jego śmierci intensywność ruchu opryszkowskiego wyraźnie zmalała.

W XVIII w. Delatyn został własnością hrabiów Potockich. W tym samym wieku wiadomo już o istnieniu wspólnoty żydowskiej w Delatynie. Do podstawowych zajęć miejscowych Żydów należały rzemiosło i handel. Rabinami Delatyna w ХІХ w. byli Naftol-Hertz Teumim, Naftol Ehrlich, Azriel Landau. W 1765 r. w Delatynie mieszkało 87 Żydów, w roku 1880 – 1577 (35%), w roku 1890 – 2096 (40,3%), w roku 1900 – 2397 (39,8%), w roku 1910 – 2997 (38,1%), zaś w roku 1921 – 1576 (26,4%).

Po rozbiorze Polski w 1772 r. Delatyn został miastem powiatowym cyrkułu stanisławowskiego. Pomimo faktu, że od roku 1783 dzierżawcami miasteczka byli hrabiowie Cetnerowie, Delatyn zachował swój poprzedni herb (Pilawa). Wzmianka o delatyńskim herbie miejskim jest w rejestrze heraldyki miejskiej Galicji stworzonym w 1897 r. przez lwowskiego archiwistę Franciszka Kowaliszyna. Według ustaleń badacza, herbem Delatyna w XVIII–XIX w. był znak rodowy właścicieli miasta Potockich – Pilawa, obecny także w herbach wielu innych miast należących do tego rodu: „W polu błękitnym półtrzeciakrzyż srebrny, krzyż patriarchalny bez prawej części dolnego ramienia”.

Zgodnie z ustawą austriacką z dnia 21 marca 1890 r. o uregulowaniu stosunków prawnych zewnętrznych społeczności religijnej izraelickiej i odpowiednim rozporządzeniem c.k. Ministerstwa Wyznań i Oświaty z dnia 2 kwietnia 1891 r. w kraju koronnym Austrii – Królestwie Galicji i Lodomerii było 252 gminy żydowskie. W powiecie nadwórniańskim Żydzi mieszkali w Nadwórnej, Delatynie i Łanczynie.

W latach 1895–1910 w miasteczku funkcjonowała szkoła żydowska. Zgodnie z danymi spisu powszechnego, w 1903 r. w Delatynie mieszkało 6097 osób, w tym 599 rzymskich katolików, 3089 grekokatolików, 2403 wyznawców judaizmu, 1 Ormianin i 5 wyznawców ewangelizmu. W latach 1910-tych rabinem Delatyna był Yaakov Hurwitz. W latach 1920-tych otworzono szkołę z hebrajskim językiem nauczania. W latach 1920–1930-tych w Delatynie działały partie i organizacje żydowskie. Powierzchnia miasteczka wynosiła 5141 ha і 65 mórg (dawna jednostka powierzchni). W wykazie szeciu przedstawicieli szacownych zawodów trzy osoby należą do społeczności żydowskiej, a mianowicie zastępca dyrektora Yaakov Anderman, kasjer David Drimmer, weterynarz Róża Porfiry.

Przed drugą wojną światową miasto było zaliczane do najbardziej prestiżowych miejscowości letniskowych w Polsce. Na brzegu rzeki Lubiżnej było kilka pensjonatów. Stanem na rok 1939 w Delatynie mieszkało 9550 osób, w tym 5600 Ukraińców, 2500 Żydów, 1300 Polaków і 30 Niemców.

We wrześniu 1939 r. Delatyn wraz z resztą terenów dzisiejszej Ukrainy Zachodniej został zaanektowany przez Związek Radziecki. Niemcy zajęli miasto na przełomie czerwca i lipca 1941 roku. W lipcu 1941 r. utworzono Judenrat. W dniu 16 października 1941 r. w Delatynie rozstrzelano 1950 osób. Spośród pozostałych 250 większość skierowano do getta w Stanisławowie. Podczas akcji pacyfikacyjnych w latach 1941–1943 w Delatynie zamordowano ponad dwa tysiące osób, głównie Żydów. Akcje odbywały się w uroczysku Olchowiec. W 1943 r. Niemcy ogłosili Delatyn miastem wolnym od Żydów (Judenfrei). Prawie wszyscy Żydzi z miasteczka zostali już wówczas zamordowani albo wywiezieni do obozów. W sierpniu 1943 r. w okolicach Delatyna został wzięta w okrążenie i prawie całkiem zniszczona dywizja partyzancka pod dowództwem Sydora Kowpaka. Partyzanci wpadli w zasadzkę starannie zorganizowaną przez wojska niemieckie i węgierskie oraz miejscowych policjantów. Partyzanci Kowpaka uderzyli z góry Wywtoriw, najwyższej w okolicach Delatyna, nie obliczyli jednak swoich sił. W długotrwałej walce dywizja została rozbita, sam Kowpak zaś zdołał uciec. W okresie wojny wiele budynków i pomieszczeń gospodarczych zniszczono, zrujnowano także mosty kolejowe.

W Delatynie pozostawało kilkadziesiąt Żydów, których utrzymywano w obozie pracy. Zostali deportowani do Stanisławowa na początku 1943 roku. Bitwa o Delatyn rozpoczęła się 30 marca i skończyła się 26 lipca 1944 roku. Władza radziecka powróciła do Delatyna w lipcu 1944 roku. Już 29 lipca 1944 r. Delatyn został siedzibą Jaremczańskiego Komitetu Rejonowego Partii Komunistycznej i rejonowego komitetu wykonawczego do czasu uwolnienia Jaremczego o Niemców.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na terenie Delatyna odkryto 17 zabytków archeologii. Ślady życia neandertalczyków na tych terenach sięgają około 40 tysięcy lat wstecz. Do tych śladów należą tłuki krzemienne, drapacze I odszczepki masywnych ksztatów znalezione w latach 1970-tych przez archeologa Mychajła Kłapczuka w uroczysku Podkozów w okolicy Delatyna. Z okresu późnego paleolitu – wczesnego mezolitu (8–12 tysięcy lat temu) pochodzą odkryte w uroczyskach Kruglak i Kucykowe Pole ślady zjawiska archeologicznego nazwanego kulturą płoszczańską. Przy wjeździe do miasta, w uroczysku Gniła Krynica w Olchówce znaleziono kamienne żarna, kamienny młot, krzemiennysierp, noże i drapacze, które badacze łączą z kulturą komarowską istniejącą 1,5–1,3 tysiąca lat temu.

W VІІ–Х w. na Przykarpaciu mieszkały plemiona, nazwane później Białymi Chorwatami. W tym okresie pojawiają się osady i grody. Gród (z prasłowiańskiego *gordъ) to osada obronna otoczona wałem albo fosą. Pozostałości po takim grodzie odkryto również w Delatynie, co świadczy o tym, że osada na tym miejscu powstała nie w czasach późnego średniowiecza, tylko istniała co najmniej od początku osiedlenia na tych terenach plemion wschodniosłowiańskich.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Organizacje i partie

Jeszcze pod koniec ХІХ w. w Delatynie pojawiły się pierwsze grupy syjonistyczne. W okresie międzywojennym partia syjonistów, do której należeli głównie inteligenci, miała największy wpływ na społeczność żydowską. Wielu kupców i przemysłowców należało do nieco konserwatywnej partii „Agudat Israel”.

W 1929 r. w powiecie delatyńskim i w samym mieście pojawiła się partia „Poalej Syjon”. Była to partia o poglądach syjonistycznych i funkcjonowała m.in. jako robotniczy związek zawodowy, który zajmował się przygotowaniem młodych ludzi do pracy rolniczej w kibucach (spółdzielczych gospodarstwo rolnych) w Izraelu. Po pierwszej wojnie światowej aktywizowała się działalność w zakresie przesiedlenia Żydów do Ziemi Świętej. Tylko w roku 1935 do Palestyny wyjechały 93 osoby. Istniały również towarzystwa charytatywne, które świadczyły pomoc finansową i udzielały pożyczki bezodsetkowe ubogim Żydom.

W 1937 r. z ramienia partii wybrano delegatów na Światowy Kongres Syjonistów. Na tym znaczącym forum obecny był przedstawiciel ze Lwowa.

W latach 1930-tych wśród ludności żydowskiej Delatyna dość popularne były poglądy komunistyczne. W 1935 r. w raporcie dotyczącym zakłóceń politycznych odnotowano, że na tablicy ogłoszeń umieszczono 4 komunikaty nawołujące do poparcia ruchu komunistycznego i nieposłuszeństwa wobec rabinów, którzy uważają, że wojna jest próbą zesłaną przez Boga. Komunikaty o treści komunistycznej były napisane w języku hebrajskim i dotyczyły społeczności żydowskiej. Organizacje komunistyczne działały w podziemiu, a ich członkowie od czasu do czasu byli zatrzymywani przez policję. W 1935 r. w Delatynie zatrzymano Ozjasza Zimmeta, Aarona Hilmana i innych członków żydowskiego ruchu komunistycznego.

W mieście działały różne związki i organizacja obrony robotników.

Organizacja kulturalno-oświatowa „Tarbut”

Według dokumentów, organizacja kulturalno-oświatowa „Tarbut” istniała już w roku 1931. W tym okresie organizacja zwróciła się do lokalnych władz z prośbą o umożliwienie odbudowania budynku, w którym znajdowała się szkoła barona Hirscha. Planowano ulokować w budynku szkołę, czytelnię, bibliotekę, kluby i salę zebrań.

Żydowski klub sportowy „Hasmonea” w Delatynie

Klub założono w latach 1920-tych. Zadaniem tej organizacji było wychowanie fizyczne młodzieży żydowskiej w Delatynie poprzez sport. Wstąpić do klubu sportowego mógł każdy kto był uznawany za godnego bycia członkiem tej organizacji. Nowych członków przyjmowano raz do rokuрік. Środki na funkcjonowanie ozyskiwano ze składek członkowskich, dobrowolnych ofiar, organizacji wydarzeń i zbiórek. Struktura organizacji składała się z przewodniczącego, zastepcy, komisji rewizyjnej i członków.

Żydowska organizacja młodzieżowa „Gordonia”

Spotkania członków organizacji odbywały się w Nadwórnej, ale udział w nich brali przedstawiciele z Delatyna, Mikuliczyna i Jabłonicy. Przykładowo, w zjeździe, który odbył się w czerwcu 1935 r., wzięło udział 5 osób z Delatyna i 18 osób z Mikuliczyna i Jabłonicy. Tematem zebrania było przygotowanie się do świąt, ulepszenie działalności organizacyjnej i znaczenie ruchu syjonisycznego.

Szkoły

W latach 1895–1910 w Delatynie działały dwie szkoły, w tym jedna żydowska. W latach 1920-tych otworzono szkołę z hebrajskim językiem nauczania. W 1925 r. w Delatynie funkcjonowała ogólna szkoła 9-klasowa (619 uczniów) i szkoła jednoklasowa (55 uczniów). W 1924 r. w mieście założono szkołę prywatną prowadzoną przez Ukraińskie Towarzystwo Pedagogiczne.

Urbanistyka/ruralistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Delatyn wielokrotnie zmieniał swój status: z miasteczka stawał się wsią, potem miasteczkiem lub tzw. miastem typu wiejskiego, następnie znów miasteczkiem. Pierwsza wzmianka dokumentalna o Delatynie pochodzi z 9 marca 1400 r. W 1434 r. zniesiono „prawo ruskie”, wprowadzono ustrój polski i język łaciński jako urzędowy. W 1579 r. Delatyn już był miastem, liczył 465 mieszkańców i pełnił rolę siedziby osobnej włości, do której należały Mikuliczyn, Osławy Wielkie i Małe, Łanczyn oraz Sadzawka. Pod koniec XVI w. włość delatyńska została własnością magnata Andrzeja Bełżeckiego, który zgromadził w swoich rękach około 50 miejscowości między Czarnohorą i Obertynem.

Makieta miasta w muzeum historycznym w Delatynie
Makieta miasta w muzeum historycznym w Delatynie

W XVI w. znacząco wzrosła produkcja soli. Delatyn z powodzeniem konkurował z Kołomyją, która była stolicą przemysłu solnego na Pokuciu. Rozwijały się rzemiosła takie jak przędzenie wełny, tkactwo, krawiectwo, garbarstwo, rymarstwo, krawiectwo, mleczarstwo itp. Produkty otrzymywane z hodowli zwierząt chłopi wymieniali na zboże, które mielono w młynie delatyńskim, pierwszym zakładzie przemysłowym na tych terenach. W latach 1680-tych w Delatynie mieszkało 825 osób. Funkcjonowały tu З młyny, 3 warzelnie soli, 1 odlewnia. Chłopi utrzymywali 40 sztuk bydła.

Pod rządami austriackimi przeprowadzono szczegółowe spisy ludności. W 1781 r. w Delatynie mieszkało 1351 osób, w 1857 r. 3364 osób, a w 1900 r. 6018 osób. Na jedną rodzinę w 1787 r. przypadało 10,6 ha ziemi (w tym 0,02 ha ziemi rolnej), w 1900 r. odpowiednio 3,1 i 0,28 ha. Chłopi utrzymywali 2124 sztuk bydła. Nieznaczna część ludności pracowała w przemyśle i w branży transportowej.

Przed XIX w. wielu mieszkańców utrzymywało się z warzenia soli w warunkach domowych i jej następnej sprzedaży. Władze austriackie zamknęły większość warzelni soli i studni solankowych; czynna warzelnia soli, która zatrudniała 80 robotników, produkowała co roku 3 do 5 tysięcy ton soli. Pierwsze tartaki w okolicach Delatyna pojawiły się w pierwszej połowie XIX wieku. W 1877 r. na tartaku w Delatynie przerobiono 3220 ton drewna.

Duże znaczenie dla rozwoju tego regionu miała zbudowana w latach 1893–1894 droga kolejowa Stanisławów – Jasina oraz droga kolejowa Delatyn – Kołomyja, którą zaczęto budować w 1898 roku.

Pod koniec XIX w. około 75 procent mieszkańców pracowało na roli, 0,4 procent pracowało w branży transportowej, 8 procent w przemyśle i 3 procent zajmowało się handlem.

W roku 1848 zniesiono pańszczyznę. W tym samym roku chłopi wzięli udział w pierwszych wyborach posłów do Sejmu Ustawodawczego w Wiedniu, oddając swój głos na O. Hryhorczuka, chłopa ze Strupkowa. W 1861 r. mieszkańcy głosowali w pierwszych wyborach do Sejmu Galicyjskiego, wybierając na posła M. Ławrynowicza.

W 1929 r. w Delatynie funkcjonowały 4 tartaki, których właścicielami byli Żydzi: Bloch, Fogel i Jager, Friedfertig, Klein. Znaczna część Żydów zajmowała się kupnem-sprzedażą oraz prowadziła w miasteczku własne sklepy. Właścicielami młyna byli Żydzi Selig i Mendla Komornik.

Mieszczanie uprawiali również różne rzemiosła, pracując m.in. jako stolarze, murarze, krawcy, szewcy; prowadzili tartaki lub pracowali na nich. Znane są imiona właścicieli gospodarstw, którzy zbierali i sprzedawali w Delatynie zboże, np. dr Janina Bloch і Seinfeld Koppel. Nad lokalnymi źródłami mineralnymi urządzono kąpieliska solne, chociaż nie tylko lecznicza woda jest bogactwem tej krainy. Właścicielami piekarni w Delatynie byli Munio Klau i Samuel Zauderer.

Część mieszkańców utrzymywała się z obsługi kuracjuszy, których liczba sięgnęła 15–20 tysięcy osób. Niektóre rodziny uprawiały rzemiosła. W latach 1926–1927 w okolicach Delatyna było 4 certyfikowanych blacharzy, 12 kołodziejów, 28 kowali, 14 krawców, 4 kuśnierzy, 7 murarzy, 17 rzeźników, 12 stolarzy, 27 szewców, 5 zegarmistrzów, 22 cieśli, 1 tkacz, 2 piekarzy i dwa razy więcej rzemieślników nie posiadających certyfikatów. Własne sklepy prowadziło 308 osób, z których 52 handlowali wyrobami tytoniowymi, 19 wódką, 26 tkaninami, 15 drewnem, 13 wyrobami z mięsa oraz 154 innymi produktami.

Do inteligentów z wyższym wykształceniem należało 7 lekarzy, 8 adwokatów, 2 notariuszy, 2 aptekarzy, a także kilku sędziów i urzędników sądowych.

Do roku 1867 Delatyn posiadał status administracyjny miasteczka i był siedzibą powiatu. Po rozbiorze Polski zmieniła się zarówno przynależność administracyjna i status miasteczka. Delatyn zmienił status z miasteczka na osiedle, chociaż ustrój i sposób rządów miał raczej miasteczkowy, niż wiejski. Na początku ХХ w. w Delatynie mieciy się instytucje takie jak sąd, administracja podatkowa, państwowe leśnictwo, organizacja kupców, cech rzemieślniczy. Był tu również szpital i kąpieliska solne. Targi odbywały się w poniedziałki.

EtnografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Społeczność żydowska w Delatynie przestrzegała tradycyjnych dla okresu międzywojennego zwyczajów żydowskich. Większość Żydów wyznawała poglądy ortodoksyjne.

Zabytki budownictwa i architekturyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Zabytki żydowskie

W Delatynie jest kirkut, na którym zachowało się wiele nagrobków. Część macew została swego czasu wykorzystana do budowy drogi, sam kirkut zaś nie był ogrodzony.

Cmentarz żydowski w Delatynie
Cmentarz żydowski w Delatynie

Obecnie kirkut jest ogrodzony, a niektóre macewy zostay zwrócone na swoje miejsce.

Inne zabytki

W Delatynie zbudowano ratusz, wokół którego znajdował się plac handlowy. Ratusz został częściowo uszkodzony pociskiem w ostatnich tygodniach wojny na Przykarpaciu (w lipcu 1944 r.).

Kościół pw. św. Franciszka

Jest to typowy przykład świątyni budowanej na terenach dzisiejszej Ukrainy Zachodniej w okresie 1919–1939. Kościół cechuje eklektyczne połączenie stylów romańskiego i gotyckiego. Niestety, świątynia została zamknięta. Kościół jest udaną imitacją stylu romańsko-gotyckiego. Ta wysoka i wąska budowla sięga wysokości ponad 30 metrów. Jego fasada jest zwieńczona wysoką spiczastą wieżą. Miejscowa legenda opowiada o tym, że wojska niemieckie i węgierskie, wycofując się z miasta, zamurowali w wieży erkaemistę-samobójce. Po wojnie w kościele, który stracił zdecydowaną większość swoich parafian, ulokowano jedną z hal kombinatu leśnego. Następnie świątynia sukcesywnie niszczała. Dzięki staraniom badacza Wołodymyra Kłapczuka, który usiłował ocalić kościół poprzez urządzenie w nim muzeum, budynek został uznany za zabytek architektury. Na początku lat 80-tych XX w. świątynię pokryto blachą. Dopiero w następnej dekadzie kościół odżył. Z wielkim oporem władze przekazały nowo zarejestrowanej parafii, która własnymi siłami wyremontowała i urządziła kościół.

Kościół św. Franciszka w Delatynie
Kościół św. Franciszka w Delatynie

Cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy

Są przypuszczenia, że świątynię zbudowano w roku 1620, uważa się jednak, że stara świątynia została zrujnowana i na jej miejscu wzniesiono nową. Obecna cerkiew jest datowana na rok 1785. W latach 1894 i 1902 była przebudowywana. Świątynia posiada dobudówki z trzech stron części wschodniej, do zachodniej zaś dobudowano krytą sień. Pierwotne pokrycie gontowe zastąpiono blachą. W ołtarzu znajduje się ikona zaprestolna ozdobiona pozłacaną ryzą. We wnętrzu zachowały się obrazy olejne z ХХ w. oraz rzeźbione pozłacany ikonostas. Drewniana dwukondygnacyjna dzwonnica, zbudowana na planie kwadratu, znajduje się nieco na wschód od świątyni.

Zabytki przyrodyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Rezerwat Kływski to rezerwat botaniczny o znaczeniu państwowym. Jest położony przy zachodniej okolicy Delatyna w rejonie nadwórniańskim, w obwodzie iwanofrankiwskim. Powierzchnia założonego w 1974 r. rezerwatu wynosi 104 ha. Obszar chronionego krajobrazu zajmuje działkę lasu na lewym brzegu rzeki Lubiżnej, na stokach wzgórza (614 m) należącego do północno-wschodnich odnóg gór Gorganów.

Pod ochroną znajdują się wysoko produktywne bory jodłowo-świerkowe pochodzenia naturalnego w przedgórzach Karpat ukraińskich. Roślinność jest dość nieurozmaicona. W podroście dominuje jodła pospolita, tylko miejscami przeważa świerk. W runie rosną głównie borówka czarna, kosmatka gajowa, konwalijka dwulistna, przetacznik leśny. Z rzadkich roślin występują tu listera sercowata i tajęża jednostronna, wpisane do Czerwonej Księgi Ukrainy.

Zabytku kultury niematerialnejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVIII w. w okolicach Delatyna na terenie dzisiejszego rejonu nadwórniańskiego wielu Żydów znajdowało się pod wpływem idei sabataizmu. Wiadomo, że sam Szabtaj Cwi odwiedzał Kołomyję. Jest całkiem prawdopodobne, że w Delatynie również mieszkali zwolennicy tej szeroko rozpowszechnionej herezji.

W Delatynie mieszkali znani i wpływowi w okresie międzywojennym Żydzi, w tym adwokat Jakob Andermann, który ukończył studia w Wiedniu, urzędnik Kalman Atlas, Chmiel Bader, adwokat Izydor Barlstein, adwokat Wolf Bloch, nauczyciel Adolf Friedhaber, nauczyciel gimnazjum David Driemer, Friede Goltz, kupiec Salomon Britman.

Na początku ХХ w. członkowie społeczności żydowskiej w Delatynie trzymali się zasad tradycyjnego judaizmu albo byli zwolennikami syjonizmu. Część społeczności znajdowała się pod wpływem poglądów i wierzeń tradycyjnych, część zaś była zdania, że należy zmieniać się, przenosić się na historyczną ojczyznę, tworzyć naród polityczny i dostosowywać się do nowych warunków życia.

Muzea – archiwa – księgozbiory – kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W zamku w mieście znajdowała się bogata biblioteka.

Muzeum Krajoznawcze w Delatynie

Adres: ul. 16 Łypnia, Delatyn, rejon nadwórniański, obwód iwanofrankiwski.

Tel.: +38 067 250 03 65, +38 096 989 71 85.

Muzeum zostało otwarte 16 września 2012 roku. Pomysłodawcą muzeum był miejscowy mieszkaniec Andrij Mysiuk, który w ciągu wielu lat zajmował się badaniami w zakresie historii Delatyna i gromadzeniem eksponatów przyszłego muzeum. Placówka zapoznaje zwiedzających z historią Delatyna i okolic, z osobliwościami kultury i życia codziennego lokalnej ludności. Zbiory muzeum zawierają unikatowy eksponaty, w tym dawne ikony, obrazy i rzeźby, dawne narzędzia pracy, stroje ludowe itp.

Muzeum jest czynne we wtorki, czwartki, piątki w godzinach 14:00–16:00; w soboty i niedziele w godzinach 12:00–16:00

W poniedziałki i środy muzeum jest nieczynne.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Delatynie, w uroczysku Olchowiec, znajduje się mogiła zbiorowa mieszkańców miasta, głównie Żydów, rozstrzelanych w latach 1941–1943. Uroczysko znajduje się w północnej części miasta i ma średnicę około 65 m.

Delatyn, miejsce rozstrzelania Żydów
Delatyn, miejsce rozstrzelania Żydów

Na początku akcje pacyfikacyjne zostały przeprowadzone w Nadwórnej, a następnie Gestapo wzięło się do „rozwiązania kwestii żydowskiej” w Delatynie. Według danych archiwów niemieckich, w Delatynie przeprowadzono pięć akcji. Podczas pierwszej z nich w dniu 16 października 1941 r. Policja Bezpieczeństwa przy wsparciu batalionu policyjnego 133 zamordowała 1950 Żydów. W nocy gestapowcy okrążyli miasteczko i zaczęli legitymować mieszkańców. Niemcy zarządzili rejestrację Żydów pod pozorem otrzymania działek ziemi. Kiedy wszyscy zebrali się, ich okrążyli gestapowcy i zaprowadzili do zakładu przerobu drewna. Tam z tłumu oddzielono młodych ludzi, którzy mogli pracować, starszych zaś odprowadzono do Olchowca i tam rozstrzelano. Zginęło wtedy 514 Żydów i 157 Ukraińców i Polaków (według innych danych, egzekucji dokonano na 456 Żydach oraz 120 Ukraińcach i Polakach). W Olchowcu rozstrzelano także mieszkańców wsi z okolic Jaremczego.

Niektórych Żydów rozstrzelano w Stanisławowie podczas drugiej akcji. W ramach trzeciej akcji na delatyńskim cmentarzu zamordowano 200 Żydów z Tatarowa.

Czwarta akcja (niektórzy badacze uważają ją za pierwszą) odbyła się wiosną 1942 roku – wtedy 3000 Żydów zostało rozstrzelanych przez członków „Aussenstelle” ze Stanisławowa. 2000 Żydów z Delatyna deportowano do Bełżca pod koniec roku 1942. Według wspomnień jednego z członków „Aussenposten” z Tatarowa, który dowodził akcją eksterminacji Żydów z Delatyna, najpierw zorganizowano grupę z 20–30 mężczyzn, która aresztowała wszystkich Żydów w mieście (około 200 osób), mężczyzn i kobiety w różnym wieku. Żydów przewieziono na cmentarz żydowski, na którym uprzednio zostały wykopane doły. Tam ich rozstrzelano.

Piąta akcja (przez niektórych badaczy uważana za trzecią) została przeprowadzona w listopadzie – grudniu 1943 roku. Gestapowcy w nocy okrążyli Delatyn i otworzyli ogień. Tych ludzi, którzy w panice wyskakiwali na ulicę, zabijano. Naziści zebrali wszystkich Żydów na centralnej ulicy miasteczka, okrutnie znęcając się nad nimi, a następnie kazali im tańczyć do muzyki. Zarówno żywych i martwych załadowano na ciężarówki i wywieziono do uroczyska Olchowiec. Nie ocaleli również ci, którzy pracowali w zakładzie przerobu drewna. W tej masakrze zginęło 712 Żydów i 95 Ukraińców i Polaków. Ogólnie w latach 1941–1943 w Delatynie i okolicznych wsiach naziści zamordowali 1752 Żydów, zaś w Nadwórnej i okolicy – 9070 osób. Obok Żydów w tych strasznych latach z rąk nazistów zginęło wielu Ukraińców i Polaków.

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Hotel „Arnika”, ul. 16 Łypnia 260, Delatyn, rejon nadwórniański, obwód iwanofrankiwski.
Tel.: +38 097 159 18 10, +38 097 951 74 73.

Wykorzystane źródłaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Клапчук В.М. Делятинщина : історико-географічне дослідження : монографія / В.М. Клапчук, М.М. Клапчук. – Делятин; Івано-Франківськ , 2007

Zasoby internetowe:

1.     http://www.sztetl.org.pl/en/city/delatyn/

2.     http://www.saga.ua/43_articles_showarticle_2288.html

3.     http://kehilalinks.jewishgen.org/delyatin/delatn.htm

4.     http://www.yahadmap.org/delyatyn-ivano-frankivsk-ukraine/village-637#village/delyatyn-ivano-frankivsk-ukraine.637

5.     http://www.geshergalicia.org/towns/dilyatyn/

6.   http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA

7.     [Deposition of Walter L. on October 15, 1962; B162-4996]].

8.     http://www.paleycenter.org/collection/item/?q=history+of+white+people&p=5&item=T:28669

9.     http://www.dailymotion.com/embed/video/k67DuKSuP2FlwU55wT9

Dane dokumentów archiwalnych z Archiwum Państwowego Obwodu Iwanofrankiwskiego.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Bozhena Zakaliuzna

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe