Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Dubno - przewodnik

ukr. Дубно, jid. דובנע

Dubno - przewodnik

Kontrakty

Dubno jest jednym z najstarszych miast w obwodzie rówieńskim. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1100 r. Od końca XIV w. w statusie osady wiejskiej Dubno należało do dóbr rodu książąt Ostrogskich. W 1498 r. wielki książę litewski Aleksander nadał osadzie prawa miejskie na prośbę właściciela Dubna księcia Konstantego Ostrogskiego. W tym okresie dokonano modernizacji zamku i przebudowano go z drewnianego na kamienny. W 1. poł. XVI w. Dubno zamieniło się w miasto-twierdzę. Dzięki tym fortyfikacjom przeszło do historii jako miasto, które nigdy nie zostało zajęte podczas najazdów tatarskich, zamku nie zdołali zdobyć również Kozacy. Jedną z największych przynęt dla wrogich wojsk były skarby zamku dubieńskiego. Wg rejestru z 1616 r. był tu zgromadzony największy skarbiec wśród wszystkich dóbr książąt Ostrogskich.

W 1774 r. Dubno stało się ważnym ośrodkiem handlowym dzięki ustanowieniu jarmarków kontraktowych, które odbywały się do 1795 r. Po tej dacie stało się miastem z największą społecznością żydowską na Wołyniu. Osiągane z kontraktów zyski pozwoliły ówczesnym właścicielom miasta – książętom Lubomirskim – znacznie rozwinąć miejską infrastrukturę. W tym okresie ulice wyłożono brukiem, zbudowano wiele murowanych budynków. Wzrost znaczenia handlowego i kulturowego Dubna sprawił, że pod koniec XVIII w. i na początku ХІХ w. stało się ono największym miastem na Wołyniu.

Kiedy jarmarki kontraktowe zostały przeniesione do innych miast, życie gospodarcze Dubna znacząco podupadło. Od 2. poł. XVIII w. Dubno coraz bardziej nabierało cech miasteczka wojskowego ze względu na stacjonowanie w mieście 41. Selengińskiego Pułku Piechoty i 11. Czugujewskiego Pułku Ułanów. Pod koniec ХІХ w. w pobliżu Dubna zbudowano fort, który pełnił rolę ważnego wojskowego obiektu strategicznego Rosji na granicy z Austro-Węgrami.

 Rzeka Ikwa w Dubnie, 1920, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Rzeka Ikwa w Dubnie, 1920, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

Żydzi z Dubna

Pierwsza wzmianka o Żydach w mieście jest datowana na 1532 r. Informuje o tym, że Żydzi mają w posiadaniu 300 wołów. W XVI w. do Dubna przyjechali Żydzi z Hiszpanii oraz orleańscy Żydzi z Francji. Na skalę masową Żydzi zaczęli osiedlać się w miasteczku już po podpisaniu Unii Lubelskiej (1569).

Jednym z unikatowych znalezisk związanych ze społecznością żydowską w Dubnie jest tajemniczy przedmiot z marglu. Jego podstawa jest wyraziście zaznaczona, spłaszczona i posiada kształt zbliżony do kwadratu. Górna część wydłużona, na jej końcu znajduje się rozszerzona tarcza z wyrzeźbionymi symbolami, przedzielonymi poziomą linią. Na tarczy heraldycznej widnieją wyraziste wizerunki 2 dłoni, а nad nimi – 3 litery alfabetu hebrajskiego. Wymiary: wys. – 2,3 cm, dł. zachowanej strony podstawy – 2 cm, wymiary tarczy 1,6 × 1,8 cm. Napis na artefakcie można przetłumaczyć w sposób następujący: „Dla błogosławieństwa kohena”. Możliwe, że wyrób ten wykorzystywano jako pieczątkę lub matrycę do jej odlewania. Niewykluczone też, że był wykorzystywany jako przykrywka lub element dekoracyjny jakiegoś narzędzia lub naczynia. Znaleziony nieopodal synagogi dubieńskiej przedmiot jest datowany na XVI w. Obecnie jest to najstarszy przedmiot związany z historią społeczności żydowskiej Dubna. Znajduje się w Rezerwacie Historyczno-Kulturowym Dubna.

W 1649 r. w czasie powstania Bohdana Chmielnickiego Zamek Dubieński nie został zdobyty przez Kozaków. Kiedy oddział Buniaka zbliżył się do miasta, wojewoda z 80 polskimi żołnierzami zamknął się w zamku. Postanowiono nie wpuszczać Żydów do twierdzy, na skutek czego od 1,1 tys. do 1,5 tys. osób zostało zamordowanych przez Kozaków przed samym zamkiem. Społeczność żydowska odrodziła się po tej tragedii, czego dowodzi m.in. mapa miasta z 1671 r. zawierająca oznaczenia synagogi i dzielnicy żydowskiej.

Budynek bramny zamku w Dubnie
Budynek bramny zamku w Dubnie, 2014, fot. Robert Miedziocha, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

W 1716 r. przed miejscowym sądem stanęła dziewczyna, która przeszła z chrześcijaństwa na judaizm, żeby móc wyjść za mąż za Żyda. Sąd podjął decyzję o spaleniu panny młodej żywcem. Kahał, który pozwolił na ten ślub, został ukarany karą wysokiej grzywny; wówczas też zakazano Żydom zatrudniania służących chrześcijan. Nierzadko też zdarzały się konflikty pomiędzy społecznością żydowską a klasztorami. W dokumentach z końca XVI w. i początku XVII w. można znaleźć świadectwa o sporach z powodu stawów, browarów i karczmy.

Dom kontraktów w Dubnie
Dom kontraktów w Dubnie, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

 

Magid z Dubna i inni

W Dubnie pracował jeden z najsłynniejszych XVIII-wiecznych kaznodziei żydowskich Jakow ben Wolf Kranz (Magid z Dubna), urodził się tłumacz Pięcioksięgu Salomon ben Joel oraz pisarz i publicysta Chaim Cwi Lerner.

Jakow ben Wolf Kranz (1740–1804) – był kaznodzieją w Międzyrzeczu, Żółkwi, Dubnie (tutaj mieszkał przez 18 lat), Włodawie, Kaliszu i Zamościu. Cieszył się ogromną popularnością. Odwiedził też Niemcy, gdzie głosił wspaniałe kazania w najważniejszych społecznościach. W Berlinie poznał Mojżesza Mendelssohna (żydowsko-niemieckiego filozofa, założyciela i duchowego przywódcę haskali; idee Mendelssohna wywarły ogromny wpływ na rozwój idei oświecenia niemieckiego oraz reformizmu w judaizmie w XIX w.), który za jego błyskotliwość i zamiłowanie do przypowieści nazwał go „żydowskim Ezopem”. Torę oraz późniejsze dzieła piśmiennictwa żydowskiego komentował, dodając przypowieści i wzięte z życia przykłady. Jego dowcipy o chasydach (za którymi Kranz nie przepadał) były nacechowane ludowym humorem. Swoją wyjątkową popularność Magid z Dubna zawdzięczał nie tylko talentowi krasomówczemu, lecz także wnikliwemu umysłowi i głębokiemu, jasnemu rozumieniu życia. Jego dzieła po śmierci opublikował syn Izaak.

Salomon (Szlomo) ben Joel Dubno (1738–1813) – tłumacz Pięcioksięgu, filolog, poeta. Od 1767 r. mieszkał w Amsterdamie oraz Berlinie. Był nauczycielem syna Mojżesza Mendelssohna, który, wysoko ceniąc wiedzę Dubny, został jego opiekunem i przyjacielem. Właśnie Dubno, kiedy zobaczył tłumaczenie Pięcioksięgu na język niemiecki, które Mendelssohn robił dla swojego syna, nalegał na jego wydanie i napisał komentarz do tekstu. Zmarł w Amsterdamie.

 

 W 1794 r. w mieście otwarto drukarnię żydowską, która działała na przestrzeni 40 lat. W 1857 r. w Dubnie istniało 15 synagog i domów modlitwy oraz 22 chedery. Od 1893 r. w mieście funkcjonowała grupa „Chowewej Syjon”.

Chaim Cwi Lerner (1815–1889) – żydowski uczony, pisarz і publicysta. Urodził się w Dubnie. Dzięki wsparciu żydowskich działaczy oświatowych uczył się w prywatnej szkole żydowskiej Sterna w Odessie. Pracował w szkole żydowskiej w Berdyczowie, a od 1851 r. w Szkole Rabinów w Żytomierzu. Zdobył autorytet, publikując podręcznik gramatyki języka hebrajskiego More ha-laszon, który został 6-krotnie wydany jeszcze za życia autora oraz kilkakrotnie po jego śmierci. Podręcznik ten zawdzięcza swoją popularność zastosowanemu systemowi tłumaczenia gramatyki podobnemu do systemu stosowanego w nauczaniu języków europejskich, co pozwalało na łatwiejsze opanowanie poszczególnych tematów w porównaniu z podręcznikami poprzedników. Lerner zajmował się również działalnością tłumaczeniową oraz występował z odczytami.

 
W 1861 r. liczba ludności Dubna wynosiła 7922 osoby, z których 6258 stanowili Żydzi, natomiast w 1897 r. na 14257 mieszkańców miasta – 7018 osób miało żydowskie pochodzenie.

Abraham-Ber Gottlober (1810–1899) – żydowski poeta, historyk і dziennikarz; działacz haskali. Urodził się w Starokonstantynowie, w latach młodości studiował Biblię i Talmud, był silnie zafascynowany kabałą. W 1828 r., kiedy poznał w Tarnopolu znanego żydowskiego działacza oświatowego J. Perla, poświęcił się z zapałem studiowaniu świeckich nauk. Decydujący wpływ na światopogląd Gottlobera wywarła znajomość z żydowskimi działaczami haskali – M.M. Lefinem oraz I.B. Lewinsohnem. Gottlober został jednym z liderów oraz promotorów idei i nadziei ówczesnych maskilim (oświeconych Żydów). W swoich wierszach i prozie Gottlober walczył o edukację, z entuzjazmem witał zapoczątkowaną przez rząd reformę szkolną і krytykował ortodoksyjnych Żydów za ich zacofanie. Pracował w szkołach państwowych dla żydowskich chłopców w Kamieńcu Podolskim i Starokonstantynowie. Od 1866 r. wykładał Talmud w Szkole Rabinów w Żytomierzu. Po jej likwidacji w 1873 r. zamieszkał w Dubnie і w 1876 r. założył czasopismo „Ha-Boker Or”. Pamiętniki Gottlobera oraz jego autobiografia stanowią cenne źródło wiedzy o historii kultury Żydów europejskich w 1. poł. XIX w. Ostatnie lata swojego życia stary i niewidomy poeta spędził w Białymstoku.

Salomon Mandelkern (1846–1902) – pisarz, leksykograf, tłumacz. Urodził się w miasteczku Młynów w powiecie dubieńskim, w rodzinie chasydzkiej. Przyjechawszy do Dubna w wieku 16 lat po śmierci ojca, kontynuował edukację religijną, ucząc się u miejscowych rabinów, jednocześnie opanowując języki europejskie. Ukończył Wydział Języków Wschodnich Uniwersytetu Petersburskiego oraz Wydział Prawa na Uniwersytecie Odeskim. W latach 1873–1880 pracował jako pomocnik rabina w Odessie. Napisał 3-tomową historię Rosji i Polski w języku hebrajskim, przetłumaczył na język rosyjski kronikę Natana Hanowera.

W 1880 r. przeniósł się do Lipska, gdzie zafascynował się syjonizmem. Opublikował 2 tomy własnych wierszy. Był jednym z pierwszych poetów piszących w języku hebrajskim, którzy wykorzystali formę ballady. Tłumaczył na język hebrajski utwory Goethego, Heinego, Byrona, Puszkina, Lermontowa, a na język niemiecki opowiadania W. Korołenki. Głównym dziełem Mandelkerna, któremu zawdzięcza światową sławę, była konkordancja żydowsko-aramejska, wydana w 1896 r. (ostatnie wydanie – 1967).

Dzielnica żydowska

Dzielnica żydowska była położona w płd. części miasta. Wzrost liczby ludności żydowskiej spowodował powstanie zwartej zabudowy i wielu małych uliczek i zaułków. Te osobliwości układu przestrzennego dzielnicy zostały zachowane do dzisiaj.

Gdy Żydzi zamieszkali w Dubnie, przekazano im płd. część gruntów miejskich, przylegającą do bagnistych brzegów Ikwy. W latach 1782–1795 na miejscu drewnianej bóżnicy zbudowano wielką kamienną synagogę, która zachowała się do dziś. Budowę ufundował kahał przy wsparciu finansowym księcia Michała Lubomirskiego. Dlatego właśnie nad drzwiami wejściowymi do synagogi umieszczono tablicę z wizerunkiem herbu rodowego Lubomirskich z inicjałami księcia i napisem pod herbem: „Pójdziemy do domu Bożego, nie bacząc na błyskawicę, grzmot, deszcz i śnieg”, a także datą wg kalendarza żydowskiego: 5554 (wg kalendarza gregoriańskiego to lata 1794–1795). W synagogach w tym regionie Żydzi wspominali imię hojnego księcia w swoich modlitwach.

Synagoga w Dubnie to piękna kamienna budowla o wysokości około 30 łokci (21 metrów). Jej kopuła jest podtrzymywana przez szesnaście kolumn, umieszczonych w czterech rzędach. Budowa trwała około dwunastu lat, od 5543 do 5554 r., kiedy, wg zapisów w księdze sprawozdań społeczności, zaczęto tu się modlić. […] Minęło dwadzieścia pięć lat od chwili, gdy pewien godny zaufania, stary siedemdziesięcioletni człowiek opowiedział mi o tym, co słyszał w młodości od swojego osiemdziesięcioletniego ojca, kiedy położono kamień węgielny pod budowę synagogi. Widział on na własne oczy, jak mieszkańcy Dubna, przywódcy społeczności i inne ważne osoby siedzieli przy stołach, zrobionych z drewnianych desek ułożonych na beczkach po winie, widział szklanki z napojami i miodowe ciasteczka przed nimi. Wśród tego towarzystwa był też książę, wysoko postawiony urzędnik Królestwa Polskiego, dowódca wojskowy, który przechylił z nimi kielich, powiedział coś, a potem ich pobłogosławił: Żebyście pomyślnie skończyli budować to, co zaczęliście, i żebyście się modlili w tej synagodze do Boga, który stworzył niebo i ziemię, i wszystko, co żywe na ziemi.

Na podstawie: Dubno. Sefer zikaron (hebr. Dubno. Księga pamięci), Tel Awiw 1966.

I wojna światowa i jej skutki

W okresie I wojny światowej gospodarka miasta znacząco podupadła. Dubno było miastem zniszczonym i opuszczonym. Dodatkowo wybuchła epidemia ospy i tyfusu. Przebywające tu wojska wykorzystywały każdą możliwość, żeby rabować miejscową ludność. W tym celu wykorzystywano zarówno liczne „kontrybucje”, jak i otwarty rabunek, branie zakładników i żądanie wykupu. W lipcu 1919 r. Żydzi z Dubna musieli zmierzyć się z kolejną próbą – władze bolszewickie wydały rozkaz likwidacji kahału, który na przestrzeni wieków pełnił funkcję ośrodka życia społecznego dla miejscowych Żydów.

Izaak Babel (1894–1941) – pisarz rosyjski pochodzenia żydowskiego, znany przede wszystkim z tomu opowiań Armia konna. W 1920 r. jako żołnierz 1. Armii Konnej Woroszyłowa i Budionnego przebywał w różnych miejscowościach obwodu rówieńskiego, jego obserwacje znalazły odbicie na stronach jego późniejszych utworów. Na przykładzie wydarzeń w Dubnie szczegółowo opisał realia „misji wyzwoleńczej” bolszewików. Represjonowany przez NKWD.

W latach 1921–1922 społeczność żydowska zaczęła stopniowo odbudowywać swoje struktury, m.in. instytucje zajmujące się niesieniem pomocy i wsparcia dla potrzebujących. Fundusze były bardzo ograniczone, dlatego też zwrócono się o pomoc do Żydów z zagranicy. W pierwszej kolejności powstał szpital. W pierwszych latach pracy szpitala nie było w nim chirurga, i chorzy, którzy potrzebowali operacji, musieli jechać do Lwowa (nie zawsze do niego dojeżdżając). Dopiero w 1925 r. do Dubna przeprowadziło się małżeństwo chirurgów Rojtmanów. Otrzymali do dyspozycji dużą salę operacyjną i sprzęt RTG.

Edukacja żydowska

Beit ha-midrasz w Dubnie. Nad wejściem napis w języku hebrajskim: Według rachunku: "Do domu Bożego chodziliśmy tłumnie" według małej rachuby
Beit ha-midrasz w Dubnie. Nad wejściem napis w języku hebrajskim: Według rachunku: „Do domu Bożego chodziliśmy tłumnie" według małej rachuby, przed 1914, zbiory Instytutu Sztuki PAN
Gimnazjum żydowskie w Dubnie
Gimnazjum żydowskie, 1928, zbiory Rezerwatu Historyczno – Kulturowego Dubna

Podobnie jak w innych sztetlach, edukacja Żydów w Dubnie początkowo miała charakter wyłącznie religijny. Poł. ХІХ w. przyniosła zmiany w tej dziedzinie: w 1876 r. powstała tu pierwsza żydowska prywatna szkoła zawodowa, а w 1890 r. – otwarto kolejną. Kiedy w 1907 r. w mieście na koszt hr. Szuwałowej założono gimnazjum dla kobiet, naukę w niej podjęły również uczennice pochodzenia żydowskiego, а dwoje Żydów wchodziło w skład rady opiekuńczej tej placówki edukacyjnej. W tym samym roku powstało gimnazjum dla chłopców. Spośród 310 jego uczniów 230 było pochodzenia żydowskiego. Program nauczania Dubieńskiego Gimnazjum Handlowego oprócz matematyki, ekonomii i towaroznawstwa przewidywał również naukę o reklamie oraz esperanto. W mieście istniało również gimnazjum „Tarbut”, które upowszechniało język hebrajski. Żydzi pragnący wyjechać do Palestyny zdobywali doświadczenie robotnicze, pracując w warsztatach, natomiast rolnictwa można było się uczyć, pracując w hachszarze znajdującej się w uroczysku o nazwie „Palestyna”. Część młodzieży żydowskiej należała do „Ha-Szomer ha-Cair”. Działał także klub sportowy „Makabi”.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. Dubno zostało przyłączone do ZSRR. 25 czerwca 1941 r. do Dubna wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczęły się prześladowania i mordowanie dubieńskich Żydów, których mieszkało wtedy w mieście ok. 12 tys. W kwietniu 1942 r. utworzono getto (oprócz Żydów znaleźli się w nim również Romowie). 27 maja 1942 r. Einsatzgruppen na starym lotnisku za miastem dokonała egzekucji na ok. 3,8 tys. Żydów Ostatni mieszkańcy getta zostali zamordowani w październiku 1942 r. Holokaust przeżyło jedynie kilkudziesięciu dubieńskich Żydów.

Ślady obecności

Współczesne Dubno ma ok. 38 tys. mieszkańców. Nie ma tu zarejestrowanej społeczności żydowskiej. Zachowała się architektura dawnej dzielnicy żydowskiej. Na płd. od rynku stoi opuszczony budynek dawnej synagogi. Za dworcem autobusowym znajduje się zniszczony cmentarz żydowski z XVI w. Zachowały się na nim jedynie szczątki macew. Umieszczono tu też pomnik i tablicę przypominające o przeznaczeniu miejsca. Muzeum w dubieńskim zamku jest jedną z ważniejszych regionalnych atrakcji turystycznych, część ekspozycji muzealnej jest poświęcona historii społeczności żydowskiej miasta.

Warto zobaczyć

  • Synagoga (XVI w.), ul. Kyryła i Mefodija 23

  • Zamek książąt Ostrogskich: zespół obejmuje budowle pałacu książąt Ostrogskich z ХV–XVI w., skrzydła nadbramnego z XV w. oraz pałacu książąt Lubomirskich z ХVIII w., ul. Zamkowa 7а

  • Klasztor oo. Bernardynów (1629), ul. Danyła Hałyćkoho 28

  • Brama Łucka (1623), ul. Danyła Hałyćkoho 32

  • Cerkiew św. Jerzego i dzwonnica cerkwi św. Jerzego (1700), ul. Sadowa 10

  • Kościół i klasztor ss. Karmelitanek (1630–1686), ul. Tarasa Szewczenka 51

  • Dom Dąbrowskiego (ХІХ w.), ul. Mychajła Hryszewśkoho 156

  • Sobór św. Eliasza(1908), ul. Danyła Hałyćkoho 13

  • Domy kupieckie (ХІХ w.), ul. Kyryła i Mefodija 6, 10

  • Dom Elberta (ХІХ w.), ul. Tarasa Bulby 4

  • Dom Grynberga (ХVIII w.), ul. Swobody 1

  • Kościół parafialny(1832), ul. Ostroźkoho 18

  • Domy handlowo-mieszkalne (ХІХ w.), ul. Swobody 8–18, ul. Mychajła Drahomanowa 1, ul. Kyryła i Mefodija 12, zakłady chmielarskie (ХІХ w.), ul.Swobody 48

  • Cerkiew Przemienienia Pańskiego (Spaso-Preobrażeńska) (XVII w.), ul. Iwana Franki 30

  • Dwór hr. Szuwałowej (ХІХ w.), ul. Mychajła Hryszewśkoho 104

Okolice

Tarakanów (6 km): fort obronny (XIX w.)

Młynów (20 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), pałac (1791), obecnie muzeum, cerkiew Opieki Matki Bożej (1840)

Mizocz (30 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), kościół Jana Nepomucena (1795)

Zdołbunów (42 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), ponad 100 macew, kościół św. św. Piotra i Pawła (1908)

Równe (45 km): stolica regionu, cmentarz żydowski (XVI w.), 2 synagogi (XIX w., ul. Szkilna), Muzeum Historyczno-Krajoznawcze, kościoły, cerkwie, parki, teatry

Klewań (64 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), dawna synagoga (XIX w.), zamek Czartoryskich (XV w.), kościół Zwiastowania NMP (1630), cerkiew Narodzenia Bogarodzicy (1777), kolejowy zielony „tunel miłości”

Opracowanie tekstu: Jurij Pszenicznyj