Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Zdzięciol - przewodnik

biał. Дзятлава, jid. זשעטל

Zdzięciol - przewodnik

Zetel

Pierwsze wzmianki o Zdzięciole pochodzą z poł. XV w. W tym czasie miejscowość wchodziła w skład województwa trockiego. Ok. 1492 r. Wielki Książę Kazimierz Jagiellończyk sfinansował budowę kościoła Zaśnięcia NMP. W 1498 r. Wielki Książę Aleksander przekazał gminę Zdziecel hetmanowi litewskiemu księciu Konstantemu Ostrogskiemu na wieczne posiadanie z prawem założenia miasteczka. Na pocz. XVI w. K. Ostrogski wybudował w miasteczku drewniany zamek obronny (w dokumentach określany jako dwór Zdzieteło). Ponadto Ostrogski wybudował w miasteczku drewnianą cerkiew.

Zgodnie ze spisem z 1580 r. było tutaj 118 domów, rynek i pięć ulic. Na pocz. XVII w. Zdzięcioł przeszedł w panowanie magnackiego rodu Sapiehów. W latach 1624–1646 książę Sapieha wybudował w miasteczku kamienny kościół Wniebowzięcia Bogurodzicy, przy którym działał szpital. Od 1685 r. miasteczko znajdowało się we władaniu Radziwiłłów, którzy pod koniec XVII w. wybudowali dwupiętrowy pałac, zburzony w okresie wojny północnej (odbudowany w 1751 r. na miejscu zamku z XVI w.).

W 1708 r. podczas wojny północnej w okolicach Zdzięcioła przez jakiś czas znajdowały się główne siły wojsk rosyjskich, w samym miasteczku przez tydzień był zakwaterowany car Piotr I, następnie miasteczko zajęli Szwedzi, którzy podpalili je razem z zamkiem. W 1784 r. było tutaj 186 domów, pięć ulic i trzy zaułki; działały trzy młyny, szkoła, szpital, łaźnia. W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r miasto znalazło się w granicach Imperium Rosyjskiego. Ponieważ w latach 1830–1831 ostatni właściciel miasteczka Stanisław Sołtan brał udział w powstaniu listopadowym, jego majątek został skonfiskowany i przeszedł na własność skarbu państwa. W pałacu i w budynkach gospodarczych umieszczono wojskowych.

Na pocz. lat 60. XIX w. zebrano szczegółowe informacje o ludności i jej zajęciach w Zdzięciole, a także innych miasteczka guberni grodzieńskiej:

miasteczko skarbowe Zdzięcioł – Żydów: 751 (332 mężczyzn, 419 kobiet), chłopów: 525 (252 mężczyzn, 273 kobiety), ogółem: 1276 osób (Żydzi stanowili 58,9%). Oprócz tego, niefigurujących w spisie ludności, lecz na stałe mieszkających w miasteczku Żydów: 79 mężczyzn i 83 kobiety. Domy oraz inny nieruchomy majątek w miasteczku posiadają: 2 szlachciców, 84 chłopów, 202 Żydów, 2 <inne osoby>. Obiektami handlu są następujące przedmioty: chleb, len, ziemniaki, bydło, inne wyroby rolnicze. Jest jeden kupiec drugiej gildii o kapitale 2400 rubli, który handluje chlebem w innych miejscach. Nie ma kupców i chłopów z innych miast, którzy by targowali w miasteczku. Straganów dla drobnego handlu – 17. Odbywa się 1 mało znaczący jarmark z produktami rolniczymi – 23 kwietnia. Bazary od 1 lipca do 1 października – w niedzielę, a od 1 października do 1 lipca – we wtorki, nieznaczące. Jest 7 zajazdów, 2 karczmy, zakłady rzemieślnicze: 5 kuźni, 10 szewskich, 6 stolarni, 1 tokarnia, 7 krawieckich. Wśród miejscowych chrześcijan rzemiosłami zajmuje się 10 osób, wśród Żydów 22 osoby. Zbyt towarów odbywa się zarówno w miasteczku, jak i w innych miejscach, szczególnie wyrobów stolarskich, wszelkich towarów przykładowo na kwotę ok. 1 tys. rubli srebrem w ciągu roku. Działa zakład gorczycy: zbyt na miejscu w miasteczku oraz w innych miejscach. Wydano paszportów na oddalenie się: Żydom – 18, chłopom – 23.

W 1866 r. w ramach akcji rusyfikacyjnej Zdzięcioł oficjalnie przemianowano na Dziatława. W dokumentach z czasów Wielkiego Księstwa Litewskiego miasteczko nazywało się Zdziecel (Zdziacel, Zdietiel). W języku jidysz nie występuje dwuznak „dz”, dlatego Żydzi nazywali miasteczko „Zetel”.

Żydzi ze Zdzięcioła

Początki gminy żydowskiej Zdzięcioła datuje się na koniec XVI w. W inwentarzu posiadłości z 1580 r. wśród 10 właścicieli domostw na rynku wymieniony jest „Misan Żyd”. Zgodnie z inwentarzem z 1699 r. w Zdzięciole było 126 domów, z czego 25 należało do Żydów.

Oprócz ograniczającej polityki caratu sytuację Żydów komplikowały działania wojenne i rekwizycje, a także częste pożary. Zgodnie z danymi statystycznymi mówiącymi o obniżeniu liczby męskiej ludności mieszkańców miasteczka, która była związana z wojną z 1812 r., liczba zmarłych wyniosła 25 osób, takich, którzy przepadli bez wieści, również 25 osób; i jeśli w spisie ludności z 1812 r. w Zdzięciole było 161 mężczyzn, to łatwo policzyć, że pozostało 110 osób. Spadek liczby ludności odbił się na wzroście zaległości podatkowych. I tak w latach 1814–1815 kahał Zdzięcioła miał zaległości w spłacie podatku pogłównego w wysokości 1288 rubli.

Zdzięcioł, tak jak i inne miasteczka zbudowane głównie z drewna, bardzo często płonął. I tak pożary miały miejsce w latach 1789, 1806, 1850, 1868, 1874, 1881, 1882, 1894 1897. Pożar w 1874 r. zniszczył synagogę, 211 domów mieszkalnych i 119 budynków gospodarczych, koszt zniszczeń wyniósł do 134 500 rubli.

Przyczyną pożaru bywały również podpalenia. I tak, od 7 do 21 kwietnia 1844 r. w Zdzięciole było osiem pożarów w wyniku podpaleń: w nocy z 7/8 kwietnia, tj. z piątku na sobotę zapalił się chlew Żyda Wolfa Wolsina, następnej nocy – chlew Żyda Wolfa Razważskiego, następnie chlew Lejzera Giercowskiego, szopa chłopa Michaiła Czuczejki, szopa chłopki wdowy Anny Grajewskiej. Podejrzani o podpalenia zostali aresztowani trzej żołnierze kwaterującej w miasteczku 5. konnej dywizji artylerii lekkiej, a także jeden chłop ze Zdzięcioła.

W nocy z 19 na 20 października 1844 r. wybuchł pożar w Zaułku Kościelnym – spłonęła stajnia i spichlerz Abrama Lewina, strata – 423 ruble i 75 kopiejek. Żydzi ze Zdzięcioła w liczbie 35 osób wystąpili z prośbą, w której z powodu zubożenia społeczeństwa w wyniku pożarów prosili o udzielenie im ulg w płaceniu podatków oraz o zasiłek pieniężny dla odbudowania zniszczonych w pożarze domów. Władze gubernialne zdecydowały o przekazaniu drewna dla rodzin, których domy zostały zniszczone. Jednak decyzja ta pozostała niespełniona, ponieważ „najbliższe lasy Zdzięcioła nie były w stanie zaspokoić nawet potrzeb na materiał leśny chłopów państwowych”.

Na corocznym jarmarku, odbywającym się 23 kwietnia, a także na cotygodniowym targu (w niedziele i wtorki) zbierali się mieszkańcy z okolicy. Przedstawiciele gminy żydowskiej podejmowali starania, aby móc zajmować się także rolnictwem w celu poprawienia swojej sytuacji materialnej. Napisali oni w 1862 r. prośbę do wileńskiego gubernatora o oddanie im w dzierżawę ziemi z gospodarstwa państwowego założonego na ziemi należącej dawniej do Sołtana. Ich prośba nie została spełniona.

Stopniowo liczba ludności żydowskiej w Zdzięciole wzrastała. Zgodnie z danymi statystycznymi na koniec lat 60. XIX w. w Zdzięciole zamieszkiwało 1576 osób, wśród nich 1241 Żydów (78% całej ludności miasteczka, ale 100% zdzięciolskich kupców i mieszczan).

W 2. poł. XIX w. i na pocz. XX w. sytuacja gospodarcza miasteczka uległa polepszeniu. W kalendarzu adresowym Rosyjska księga przemysłu, rolnictwa i administracji z 1900 r. były wymienione następujące przedsiębiorstwa należące do Żydów Zdzięcioła: miodosytnie, apteka, przedsiębiorstwa handlowe sprzedające bakalie, żelazo, skórę, towary manufakturowe, zboża i jaja. Ponadto, miasteczko słynęło z produkcji parkietu znanego pod nazwą „zdzięciolski”, co potwierdza Arkadź Smolicz w książce Geografia Białorusi: Miejscowi rzemieślnicy produkują najlepszy parkiet.

Życie religijne

Ze Zdzięcioła wywodzi się wielu sławnych rabinów i działaczy religijnych, wśród nich Chaim Rapoport (ok. 1700–1771), rabin w Zdzięciole w latach 1720–1729, późniejszy rabin we Lwowie; Jakow Kranc (1741–1824), który zasłynął jak Magid z Dubna; Israel Meir ha-Kohen Pupko (1838–1933), czyli sławny Chafec Chaim (od tytułu jego fudamentalnego dzieła), założyciel jesziwy w Raduniu; Cwi Josef Reznik (1841–1912), przełożony jesziwy w Suwałkach; jego syn Menachem Risikoff (1866–1960), autor wielu ksiąg i ortodoksyjny rabin nowojorskiego Brooklynu czy wreszcie Baruch Sorotzkin (1917–1979), przełożony jesziwy Telz w Cleveland (USA).

W 1867 r. w miasteczku była jedna drewniana synagoga i cztery żydowskie domy modlitwy. Do czasów współczesnych zachował się budynek kamiennej synagogi z końca XIX w., który obecnie jest wykorzystywany przez straż pożarną. O dawnej funkcji budynku świadczy położenie okien na bocznych ścianach: jeden rząd dużych okien przechodził w dwa rzędy okien mniejszego rozmiaru (za przedsionkiem na pierwszym piętrze znajdowała się żeńska część synagogi – babiniec). Obok stała druga bóżnica, w czasach sowieckich na jej miejscu wybudowano bank.

Okres międzywojenny

Od jesieni 1915 r. do grudnia 1918 r. Zdzięcioł był okupowany przez Niemców. Od marca 1918 r. znalazł się w granicach Białoruskiej Republiki Ludowej, a od 1919 r. był zajęty przez wojska polskie. Zgodnie z umową pokojową w Rydze w 1921 r. Zdzięcioł znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej Polskiej i stał się stolicą gminy powiatu nowogrodzkiego w województwie nowogrodzkim.

W okresie międzywojennym Żydzi stanowili ok. 75% wszystkich mieszkańców miejscowości. W 1926 r. w miasteczku było ok. 3450 Żydów. Z 621 rodzin żydowskich 303 utrzymywały się dzięki rzemiosłu (głównie krawcy i szewcy), 210 rodzin – dzięki handlowi. W Zdzięciole funkcjonowały cztery młyny, trzy lokomobile, wytwarzające energię elektryczną i dostarczające prąd dla miasteczka. Na jeden dom przydzielono jedną żarówkę. Prąd był dostarczany do godziny 12 w nocy.

W 1921 r. założono szkołę z językiem wykładowym jidysz, w 1929 r. – szkołę Tarbut z językiem wykładowym hebrajskim. Funkcjonowały też tradycyjne chedery i Talmud-Tora.

II wojna światowa i Zagłada

Po zajęciu przez Armię Czerwoną, od września 1939 r. Zdzięcioł znajdował się w BSRR, gdzie 15 stycznia 1940 r. otrzymał oficjalny status osady typu miejskiego i był stolicą rejonu obwodu baranowiczowskiego.

30 czerwca 1941 r. Zdzięcioł został zajęty przez wojska III Rzeszy. Wkrótce po przyjściu Niemców gminę żydowską Zdzięcioła poddawano stopniowo wprowadzanym represjom, miały miejsce aresztowania, nałożono przymus noszenia gwiazdy Dawida, przeprowadzano rozstrzeliwania inteligencji żydowskiej, utworzono Judenrat, zarządzono obowiązkowe oddanie kosztowności. 15 grudnia 1941 r. ok. 400 żydowskich robotników zostało deportowanych do getta w Dworcu. W grudniu 1941 r. w Zdzięciole powstała żydowska organizacja ruchu oporu. Jej członkowie próbowali zdobywać broń i amunicję, nawiązane zostały także kontakty z oddziałami partyzanckimi. 22 lutego 1942 r. władze okupacyjne wydały zarządzenie o utworzeniu w Zdzięciole getta, które zajęło teren wokół synagogi, a także ul. Lisogorską i ul. Słonimską. Na tym niewielkim terytorium zgromadzono 4,5 tys. osób. 30 kwietnia 1942 r. Niemcy, wspierani przez miejscową policję, przystąpili do wypędzania ludzi z domów i gromadzenia ich na Rynku. Osoby znalezione w kryjówkach oraz stawiające jakikolwiek opór były zabijane na miejscu. Spośród skoncentrowanych na Rynku ludzi Niemcy wybierali mężczyzn posiadających różne specjalizacje zawodowe. Pozostałych zaczęto wywozić do pobliskiego Lasu Kurpieszowskiego. W tym dniu zgładzono ok. 1,2 tys. osób. Ostatnia akcja eksterminacyjna miała miejsce 6 sierpnia 1942 r. Po selekcji ok. 200 młodych mężczyzn deportowano do Nowogródka. Pozostałych wyprowadzono na cmentarz żydowski. Tam ludzie zostali zmuszeni do wykopania sobie zbiorowej mogiły. W wyniku tej akcji zabito ok. 2 tys. osób. Społeczność żydowska Zdzięcioła przestała istnieć.

Miejsca pamięci

W odległości 0,5 km na pn. od miasteczka na lewo od drogi na Nowogródek pochowano 2,8 tys. mieszkańców Zdzięcioła, zamordowanych przez nazistów w kwietniu 1942 r. (obelisk ustawiono w 1945 r.). Na płd. obrzeżach Zdzięcioła, na terenie cmentarza żydowskiego znajduje się zbiorowa mogiła, w której pochowano 3 tys. mieszkańców miasteczka, którzy zginęli z rąk nazistów w sierpniu 1942 r. (obelisk ustawiono w 1945 r.). W 2003 r. na pomniku przymocowano tablicę pamiątkową z gwiazdą Dawida oraz napisami w języku hebrajskim i polskim.

Historia i kultura Żydów Zdzięcioła jest ukazana w szkolnym muzeum w gimnazjum w Zdzięciole.

 Żydowskie cmentarze

Stary cmentarz żydowski w Zdzięciole, znajdujący się obok synagogi, nie zachował się, a cały jego teren został zabudowany. Częściowo zachowany nowy cmentarz żydowski znajduje się w płd. części miasta. Ocalało jedynie kilkadziesiąt nagrobków o różnym stopniu zniszczenia. W 1997 r. dzięki staraniom Żydów pochodzących ze Zdzięcioła cmentarz ogrodzono betonowym murem. W 2006 r. dzięki fundacji Simona Marka Lazarusa na cmentarzu odsłonięto drugi pomnik na cześć 54 Żydów z Dworca:zamordowanych tu w 1942 r.. „Wieczna pamięć ofiarom Holokaustu. Niech dusze ich będą związane w wieniec życia wiecznego”.

 Warto zobaczyć

  • Dawna synagoga, obecnie remiza straży pożarnej (koniec XIX w.)
  • Cmentarz żydowski
  • Kościół Wniebowzięcia NMP (1624–1646), ul. Lenina
  • Cerkiew Przemienienia Pańskiego (XVIII w.), drewniana, ul. Peremogi
  • Pałac Zdzięciolski (Radziwiłłów, Sołtanów) ( XVIII w.), ul. Swierdłowa
  • Dwór rodu Domeyko Żybortowszczyzna (początek XIX w.)
  • Zabudowa historyczna (koniec ХIХ w. – początek ХХ w.)
  • Cmentarz chrześcijański
  • Zdzięciolskie Muzeum Historyczno-Krajoznawcze
  • Szkolne muzeum przy zdzięciolskim gimnazjum (oddzielny pokój poświęcony jest historii wspólnoty żydowskiej Zdzięcioła)

Okolice

Kozłowszczyzna (22 km): cmentarz żydowski; pomnik na mogile ofiar Zagłady; młyn wodny (1859); kaplica grobowa Druckich-Lubeckich (1843); dwór gospodarczy Druckich-Lubeckich (XIX w.)

Dworec (13 km): kościół św. Antoniego z Padwy; cerkiew Opieki MB

Nowojelnia (13 km): pomnik ofiar Holokaustu przy stacji kolejowej; zabytkowa kolumna (XVIII w.); cerkiew Narodzenia NMP (1876–1879); kościół Najśw. Serca Pana Jezusa

Puszcza Lipiczańska: rezerwat krajobrazowy

 

Opracowanie tekstu: Ina Sorkina

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe