Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Chust - przewodnik

ukr. Хуст, węg. Huszt, jid. חוסט

Chust - przewodnik
Widok na Chust z Góry Zamkowej, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Forteca szlaku solnego

Chust, położony u podnóży Karpat, w dolinie rzeki Cisa, jest trzecim pod względem liczby ludności miastem na Zakarpaciu. Nazwa miejscowości pochodzi prawdopodobnie od płynącej przez centrum miasta rzeki Chusteć. Istnieje także legenda o diable, który chciał wyskoczyć z piekła. Rozzłościło się diablisko i przebiło głową ziemię. Wydostał się cały – tylko ogonem się zaczepił. Pomimo starań – nie mógł go wyciągnąć. Zaczął wtedy rogaty wrzeszczeć ile sił: „O-je-e-j, mój chwust-chwust-chwust (ukr. ogon)!”, а przez dolinę poniosło się echo „chust-chust-chust”. Obecnie w miejscu, gdzie diabeł wyciągał z piekła swój ogon, stoi góra, a miasto dookoła niej nazywa się Chust (wg opowieści Iryny Pustynnikowej).

Początki miasta sięgają ХІ w., kiedy to rozpoczęto budowę fortecy w celu obrony szlaku solnego z sołotwińskich kopalni. Budowę zamku zakończył król Węgier Bela ІІІ ok. 1190 r. W 1329 r. król Węgier podarował zamek w Chuście swojemu wiernemu rycerzowi Dragowi, a miasto otrzymało status królewskiego. Po porażce wojsk węgierskich w bitwie pod Mohaczem w 1526 r. Królestwo Węgier rozpadło się, a zamek w Chuście stał się częścią Księstwa Siedmiogrodu. W 2. poł. ХVІ w. i w ХVII w. zamek w Chuście był jednym z ośrodków walki książąt siedmiogrodzkich z austriackimi Habsburgami. W 1577 r. forteca została umocniona і ulokowano w niej garnizon królewski. Zamek niejednokrotnie znajdował się w oblężeniu, m.in. przez Tatarów, którzy w 1594 r., podpaliwszy okolice, nie zdołali mimo wszystko podbić miasta. Podobnie, zamek w Chuście zwycięsko przetrwał oblężenie wojska tureckiego (1660–1661). W latach 70. XVII w. w okolicach Chustu działali kuruce – węgierscy powstańcy antyaustriaccy. Ostatecznie w 1687 r. wojsko austriackie zajęło zamek. Począwszy od ХVІІІ w. w okolicy miejscowości grasowały bandy ludowe, m.in. Hryhora Pyncia (istnieje wiele ludowych pieśni o tym, jak ostrzeliwał zamek w Chuście z drewnianej armaty) oraz Fedir Bojko. W 1703 r. zamek w Chuście zajęły wojska księcia Franciszka II Rakoczego – tu właśnie ogłoszono niepodległość Księstwa Siedmiogrodu. А w 1709 r. w Chuście został zwołany przez księcia Rakoczego tzw. sejm siedmiogrodzki. Od 1711 r. Chust ostatecznie został częścią Imperium Austriackiego w składzie jego ziem węgierskich.

W ХІХ w. Chust nadal rozwijał się jako miasto rzemiosła i handlu. Do dzisiaj pozostał w mieście m.in. kamieniołom andezytu, który wydobywano sposobem przemysłowym od 1885 r. Z punktu widzenia rozwoju gospodarczego miasta ważna była także produkcja mebli oraz cegielnia, która dała początek zakładom materiałów budowlanych w Chuście.

Jesienią 1918 r. na skutek I wojny światowej Cesarstwo Austro-Węgierskie się rozpadło. Ukraińcy zakarpaccy 21 stycznia 1919 r. zwołali w Chuście Ogólnonarodowy Kongres Zakarpacki, na którym 420 delegatów z całego regionu zakarpackiego podjęło decyzję o przyłączeniu się do zjednoczonej Ukrainy. Ostatecznie jednak ta część Zakarpacia znalazła się w Republice Czechosłowackiej jako Ruś Podkarpacka.

Żydzi z Chustu

Dzięki korzystnemu położeniu miasta żydowscy kupcy zaczęli osiedlać się w Chuście prawdopodobnie jeszcze w późnym średniowieczu, jednak wzmożony napływ ludności żydowskiej rozpoczął się w 1772 r., po I rozbiorze Rzeczypospolitej. W 1792 r. społeczność żydowska w Chuście liczyła 14 rodzin. W 1839 r. mieszkało tu 132 wyznawców judaizmu, obok 1953 grekokatolików, 640 katolików, 370 ewangelików reformowanych i 8 luteran. Pierwszym rabinem (w 1812 r.) został Abram Jakow z Żydaczowa. Największym autorytetem cieszył się rabin Mosze Schick (1807–1879), który w 1861 r. założył w Chuście największą w owym czasie jesziwę w Europie Wsch. Wybitnymi rabinami w mieście byli także Mosze Grinwald (1853–1910), Izrael Jakow Leifer, Szmuel Szmelke Leifer ІІ z Chustu, Meszulam Grinsberg z Chustu oraz Josef Cwi Duszinski.

Mosze Schick (Maharam Schick; 1807–1879) – jeden z najwybitniejszych rabinów na Węgrzech w ХІХ w., urodził się w mieście Birkenhain (obecnie Brezová, na terytorium Słowacji). Ród pochodził od rabina Hanocha Heinicha Schicka ze Szkłowa. Mosze został wysłany na naukę do Chatama Sofera (rabina Mosze Schreibera, 1762–1839) w Pressburgu (Bratysława). Chatam Sofer nazywał swojego niezwykłego ucznia „skrzynią ze skarbami, pełną świętych ksiąg”. Schick został wyznaczony na rabina w mieście Svätý Jur (Słowacja) w 1838 r., gdzie otworzył jesziwę. W 1861 r. został rabinem Chustu i tu także przyczynił się do stworzenia jesziwy, w której uczyło się ponad 800 studentów.

W komentarzach rabinów Schick jest powszechnie znany jako Maharam Schick; to akronim od „More(j)nu ha-Raw Rabi Mosze” (hebr. Nasz nauczyciel, Nasz Mistrz Rabin Mosze). Jest autorem szeregu responsów-komentarzy do Szulchan Aruch, а także traktatów Chidusze ha-Maharam Szik, Deraszot Maharam Szik. Zmarł w Chuście 25 stycznia 1879 r. Był jednym z liderów społeczności Żydów ortodoksyjnych na Węgrzech.

Już w poł. ХІХ w. społeczność stała się jedną z największych i najbardziej wpływowych na Zakarpaciu. W 1880 r. mieszkału tu 1062 Żydów, a w 1910 r. już 2371 Żydów (14,7% mieszkańców miasta). W okresie międzywojennym należący do Czechosłowacji Chust stał się miastem okręgowym. Liczba mieszkańców żydowskich miasta wzrosła w 1921 r. do 3391 osób. Żydowscy przedsiębiorcy prowadzili m.in. kina, piwnice winne, sklepy, fabryki zakłady rzemieślnicze i przemysłowe, 3 banki, 4 młyny, hotele „Korona” і „Centralny”. Wielu Żydów w mieście było lekarzami, farmaceutami, prawnikami oraz urzędnikami. W 1923 r. 5 Żydów było członkami Rady Miejskiej.

W 1921 r. na czele społeczności żydowskiej stanął rabin Josef Cwi Duszinski, który później objął stanowisko głównego rabina jerozolimskich skrajnie ortodoksyjnych Żydów.

Josef Cwi Duszinski (1867–1948) – urodził się w mieście Paks (Węgry), był uczniem jednego z wnuków rabina Chatama Sofera z Pressburga. Duszinski był głównym rabinem miasta Galanta na Słowacji oraz od 1921 r. Chustu, gdzie większość swojego czasu przeznaczał na lekcje dla studentów jesziwy. W 1930 r. wraz z rodziną przeprowadził się do Palestyny i zamieszkał w Jerozolimie. Wkrótce po śmierci w 1932 r. rabina Josefa Chaima Sonnenfelda (1848–1932), lidera wspólnoty haredim (ultraortodoksów) Jerozolimy, głównego rabina i założyciela wspólnoty „Ha-eda ha-charedit” (hebr. Wspólnota tych, którzy boją się Boga), Josef Cwi Duszinski został wyznaczony na jego następcę. Założył Towarzystwo Żydów Węgierskich w Jerozolimie. Duszinski słynął ze swojego zdecydowanego sprzeciwu wobec świeckiego syjonizmu, zwracał się do ONZ z protestami przeciwko stworzeniu państwa syjonistycznego. Zmarł w przededniu święta Sukot, 17 października 1948 r., wkrótce po powstaniu Izraela.

 

W 1930 r. liczba ludności żydowskiej Chustu wzrosła do 4821 mieszkańców. Należy pamiętać jednak, że na Zakarpaciu również w ХХ w. (w składzie Czechosłowacji) absolutna większość ludności żydowskiej (wg danych z 1930 r. aż 65%) zamieszkiwała tereny wiejskie (górskie), co stanowiło najwyższy w całej Europie procent chłopów żydowskich.

W Chuście prężnie działały żydowskie partie polityczne, m.in. „Agudat Izrael”, a także kilka organizacji syjonistycznych, ortodoksyjne grupy młodzieżowe oraz Narodowa Partia Żydowska, która reprezentowała społeczność w Radzie Miasta. W mieście działały różne organizacje i instytucje, istniały chedery i Talmud-Tora.

Chust posiadał swoją dynastię chasydzką – chasidut Chust, odgałęzienie powstałej w ХІХ w. dynastii Nadwórna. Pierwszym admorem był rabin Israel Jakow Leifer z Chustu (zm. 1929). Wywodzi się ona od rabina Meira z Przemyślan (1703–1773), ucznia Baal Szem Towa. Obecnie potomkowie dynastii z Chustu mieszkają głównie w USA.


II wojna światowa i Zagłada

Od końca 1938 r. Zakarpacie należało do Węgier, w których po wybuchu wojny nasilił się antysemityzm. W latach 1939–1944 Żydzi zakarpaccy, podobnie jak wszyscy Żydzi węgierscy, byli

prześladowani. W 1940 r. na wszystkich zdolnych do pracy żydowskich mężczyzn nałożono prace przymusowe. Żydzi byli przewożeni w wagonach towarowych do Kőrösmező (wieś Jasina) niedaleko przedwojennej granicy z Polską, skąd przewożono ich przez granicę i przekazywano Niemcom. W tym czasie rodziny żydowskie bez obywatelstwa węgierskiego zostały wypędzone na okupowane przez wojska nazistowskie terytorium Ukrainy. Wiele z nich zostało zamordowanych w Kamieńcu Podolskim.

W kwietniu 1944 r. w rejonie chuściańskim powstały jednocześnie 3 getta – w mieście Chust, wsiach Iza i Sokyrnycia. Mieszkało w nich 5351 Żydów, którzy zostali przesiedleni do getta razem z ponad 5 tys. Żydów z okolicznych miast i wsi. Kilkudziesięciu Żydom udało się uciec z Chustu i dołączyć do oddziałów partyzanckich.

Wiosną 1944 r. ok. 10 tys. Żydów z Chustu i całego regionu zostało wywiezionych do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Przed deportacją Żydów zbierano na terenie obecnej cegielni, a także w punktach zbiórek na dzisiejszej ul. Dobriańskiego, ul. Duchnowycza oraz na pl. Chmielnickiego. Począwszy od 14 maja 1944 r. pociągi do Oświęcimia wyruszały bezpośrednio z 8 stacji kolejowych – Mukaczewa, Berehowa, Użhorodu, Wołowego (Międzygórza), Sołotwina, Sewluszа (Wynohradiw), Chustu, Tiaczewa. W każdym znajdowało się od 2 do 4 tys. Żydów.

Część Żydów z Chustu naziści zmusili do pieszego marszu na zachód – do obozów koncentracyjnych Buchenwald i Ravensbrück (Niemcy), Mauthausen (Austria). Do końca wiosny 1944 r. Chust został ogłoszony przez nazistów miastem „wolnym” od Żydów. Zamordowano oraz wywieziono do obozów koncentracyjnych ponad 10 tys. osób.

W położonym niedaleko Chustu krzywskim obozie koncentracyjnym znajdowały się setki więźniów. Stamtąd wywożono 40-osobowe transporty na brzeg Cisy w okolice mostu welatyńskiego, gdzie więźniowie byli rozstrzeliwani, a ciała zabitych wrzucano do wody.

Ernő Szép (1884–1953) – urodził się w Chuście jako jedno z dziewięciorga dzieci miejscowego żydowskiego nauczyciela. W młodości wyjechał do Budapesztu, gdzie zrobił karierę literacką jako poeta, dramatopisarz i dziennikarz. Zadebiutował zbiorem wierszy i opowiadań Első csokor (węg. Pierwszy bukiet, 1902). Był jednym z wybitnych twórców żydowskiego pochodzenia piszących w języku węgierskim, obok takich pisarzy jak m.in. Sándor Bródy i Ferenc Molnár. Jego sztuki teatralne takie jak Pátika (węg. Apteka, 1918), Lila ákác (węg. Liliowa akacja, 1921), A Vőlegény (węg. Narzeczona, 1922) wciąż są grane na deskach współczesnych węgierskich teatrów. W 1944 r. Ernő Szép razem z innymi budapeszteńskimi Żydami został zmuszony do wielotygodniowych prac przymusowych. To okupacyjne doświadczenie opisał we wspomnieniowej książce Emberszag (węg. Zapach człowieka, 1945).

Wojska radzieckie zajęły Chust 24 października 1944 r. Miasto stało się częścią Ukrainy Radzieckiej (USRR). Na początku lutego 1945 r. pierwsi Żydzi, którym udało się przetrwać, wrócili do miasta. Wśród nich byli m.in. Josi Rosenberg oraz Cwi Menschel. Do lata 1946 r. liczba Żydów w Chuście wzrosła do 400 osób. Większość powracających rodzin żydowskich zamieszkała jednak w innym miejscu.

W obronie synagogi

Wg niektórych danych, w Chuście pod koniec ХІХ w. istniało 8 synagog i domów modlitwy. Wojnę przetrwał m.in. budynek Starej Synagogi, zbudowanej jeszcze w XVIII w., który został przebudowany w okresie radzieckim na kino.

Chust, wnętrze synagogi
Chust, wnętrze synagogi
Synagoga w Chuście, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Do dziś swój wygląd pierwotny i funkcję zachował tylko budynek jednej z bóżnic, zbudowany pod koniec ХІХ w. We wnętrzu synagogi zachowały się malowidła ścienne. Gmach nigdy nie został zniszczony. Jest to jedyna stale działająca od czasu swojego powstania synagoga na Zakarpaciu.

W latach II wojny światowej w budynku synagogi przechowywano rzeczy odebrane przez nazistów Żydom. Po wojnie władze radzieckie kilkakrotnie próbowały przejąć budynek, jednak kobiety żydowskie, które przychodziły do synagogi i pełniły dyżury pod jej ścianami, nie pozwoliły na realizację tych planów. Liczba ludzi modlących się w synagodze była tak duża, że brakowało dla nich miejsca. Dzięki temu przetrwała ona jako budowla sakralna społeczności żydowskiej Chustu w niełatwych czasach komunistycznych. Do dzisiaj społeczność żydowska miasta (ok. 165 osób) modli się w tym miejscu.

Cmentarz

Na wzgórzu przy ul. Ostrowskoho jest zlokalizowany stary cmentarz żydowski, założony w XVIII w. Znajduje się na nim ponad 1,5 tys. macew. Zostali tu pochowani m.in. rabini Mosze Schick i Mosze Grinwald. Cmentarz zamknięto dla celów grzebalnych w 1960 r. Na zboczu góry zamkowej, w pobliżu cmentarzy chrześcijańskich, założono wtedy nowy cmentarz żydowski, który społeczność Chustu użytkuje do dziś.

Chust, cmentarz żydowski
Chust, cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski w Chuście, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Warto zobaczyć

  • Synagoga, pl. Nezałeżnosti 11

  • Cmentarz żydowski, ul. Ostrowskoho

  • Ruiny zamku (XI w.), ul. Zamkowa

  • Kościół kalwiński św. Elżbiety (XIІІ–XVIII w.), gotycki kościół obronny, ul. Konstytucji 45

  • Kościół rzymskokatolicki św. Anny (koniec XVII–XIX w.), ul. Karpatskoji Siczy 40

  • Cerkiew Zwiastowania Najświętszej Bogurodzicy (1928–1929), ul. Duchnowycza

  • Chuściańskie Muzeum Krajoznawcze, ul. Pyrohowa 1

Okolice

Kiresie (5 km), Karpacki Rezerwat Biosfery „Dolina Narcyzów”: Narcyzy kwitną w maju, na wysokości 200 m n.p.m., na powierzchni 170 ha. Cały rezerwat zajmuje powierzchnię 257 ha

Wynohradiw (24 km): synagoga (XIX w.), cmentarz żydowski, klasztor franciszkański (XVI w.), cerkiew Wniebowstąpienia (XV w.)

Irszawa (36 km): dawna synagoga (XIX w.), cmentarz żydowski

Sołotwyno (50 km): kopalnie soli, dawna synagoga (XIX w.) (przebudowana), cmentarze żydowskie (XIX w.)

Koloczawa (60 km): „wieś stu muzeów”, m.in. skansen budownictwa huculskiego z ekspozycją żydowskiej karczmy, muzeum pisarza I. Olbrachta, cerkiew drewniana (XVII w.), Park Narodowy „Synewyr”

Beregowe (60 km): czynna synagoga (1920), cmentarz żydowski (XIX w.)

Mukaczewo (83 km): unikatowy Zamek Pałanok (ХІ–ХVІІ w.), kaplica gotycka św. Józefa (ХІ–ХV w.), Pałac Schönbornów (ХVІІІ w.), sobór katedralny św. Marcina (ХХ w.), nowo zbudowana synagoga (XXI w.), odnowiony cmentarz żydowski (XX w.)

Użhorod (100 km): dawna synagoga (1903), cmentarz żydowski (XIX w.)

 

Opracowanie tekstu: Wołodymyr Bak