Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Knyszyn - przewodnik

rus. Кнышин, jid.  קנישין

Nie jestem królem waszych sumień.

Zygmunt II August, król Rzeczypospolitej
Knyszyn - przewodnik
Obraz Jana Matejki „Śmierć Zygmunta Augusta w Knyszynie” (olej na płótnie, 1886), zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie

Królewskie serce

W 1572 r. na swym dworze w Knyszynie zmarł król Zygmunt II August, ostatni władca Polski i Litwy z dynastii Jagiellonów. Pochowany został na Wawelu, jednak jego serce pozostało w Puszczy Knyszyńskiej, według przekazów zamurowane w krypcie knyszyńskiego kościoła. Dwór myśliwski, w którym król bywał wielokrotnie i gdzie spędził w sumie ponad 500 dni opustoszał, a o położone przy dworze stawy rybne przestano dbać. Ponad 200 lat później knyszyńscy Żydzi otrzymali zezwolenie, aby na dawnych groblach królewskich sadzawek założyć cmentarz. Dziś jest to jedna z najbardziej malowniczo położonych nekropolii w Polsce.

Pierwszy udokumentowany pobyt króla w dobrach knyszyńskich miał miejsce w 1532 r. Żydowscy osadnicy pojawili się tu w XVI w. w związku z funkcjonowaniem w mieście dworu królewskiego. Zajmowali się m.in. dzierżawieniem karczm piwnych, których było tu wtedy kilkadziesiąt.
W 1568 r. król Zygmunt August nadał Knyszynowi prawa miejskie. Wybudowano wówczas ratusz, łaźnie i budynek wagi oraz wybrukowano ulice. Na czwartki wyznaczono dzień targowy.

W 1672 r., 100 lat po śmierci Zygmunta Augusta, knyszyńscy mieszczanie wystarali się o przywilej de non tolerandis Judeis. W rezultacie żydowscy mieszkańcy Knyszyna utworzyli własną dzielnicę na terenie pobliskiej królewszczyzny, zwanej Ogrodniki (obecnie pomiędzy ul. Szkolną a Tykocką). Początkowo mieszkało tam tylko kilka rodzin, jednak społeczność rosła liczebnie i pod koniec XVIII w. w Knyszynie mieszkało już ponad 200 Żydów stanowiąc ponad 20% mieszkańców miasteczka.

Gwarna niedziela na rynku w Knyszynie, 22 wrzesień 1935, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Gwarna niedziela na rynku w Knyszynie, 22 wrzesień 1935, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego im. Zygmunta Augusta
Sprzedaż bydła podczas czwartkowego targu w Knyszynie, lata 30. XX wieku, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Sprzedaż bydła podczas czwartkowego targu w Knyszynie, lata 30. XX wieku, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta

Privilegium de non tolerandis judeis (łac. przywilej nietolerowania Żydów) – przywilej nadawany przez władcę miastu, ziemi lub większemu obszarowi, na mocy którego Żydzi nie mogli osiedlać się na tym terenie. W XVI w. przywilej taki otrzymało kilkadziesiąt miast z ponad tysiąca wówczas funkcjonujących. Jeszcze w XIX w. na terenie Królestwa Polskiego przywilej de non tolerandis judeis posiadało co piąte miasto. Często w ich efekcie dzielnice żydowskie powstawały w sąsiedztwie, na terenach wyjętych spod jurysdykcji miejskiej (np. w Lublinie i Krakowie). Zdarzało się, że dzielnice te uzyskiwały analogiczny przywilej de non tolerandis christianis, jakkolwiek w tych przypadkach często chodziło o zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom i zapobieżenie konfliktom między Żydami i chrześcijanami. Ostateczne prawne zniesienie przywilejów miejskich ograniczających osadnictwo żydowskie nastąpiło w drugiej połowie XIX w.

W Knyszynie przywilej przestał obowiązywać na początku XVIII w. i od tej pory pobyt Żydów w mieście uznano za legalny. W dzielnicy Ogrodniki powstała synagoga, mykwa oraz rzeźnia rytualna. Na pozostałych po królewskich stawach groblach knyszyńscy Żydzi zaczęli grzebać swoich zmarłych. W 1786 r. otrzymali prawne zezwolenie, a nawet nakaz grzebania swoich zmarłych w tym właśnie miejscu. Dziś jedynym śladem po renesansowej królewskiej rezydencji są właśnie dawne królewskie sadzawki, na których zlokalizowany jest cmentarz żydowski. Zachowało się ponad 700 macew. Najstarszy zinwentaryzowany nagrobek pochodzi z 1794 r. Unikalne połączenie sadzawek i cmentarza stworzyło miejsce o wyjątkowych urokach krajobrazowych. Warto je odwiedzić zwłaszcza wiosną, kiedy w dawnych królewskich sadzawkach stoi jeszcze woda. Obecnie właścicielem obiektu jest Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, a Knyszyńskie Towarzystwo Regionalne im. Zygmunta Augusta zorganizowało ścieżkę edukacyjna ułatwiająca zwiedzanie cmentarza.

Cmentarz żydowski w Knyszynie, 2015, fot. Monika Tarajko, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”
Cmentarz żydowski w Knyszynie, 2015, fot. Monika Tarajko, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”

Rozwój przemysłu

W latach 1795–1807 miasto trafiło pod zabór pruski. Okres ten można uznać za początek rozwoju knyszyńskiego przemysłu, gdyż wówczas do Knyszyna przybyło wiele rodzin niemieckich. Powstawały fabryki tkackie, wykończalnie sukna, garbarnie oraz gorzelnie. Z czasem fabryki niemieckie przejmowane były przez Żydów. Jednym z najbardziej przedsiębiorczych był Lejba Ajzenberg, do którego należała garbarnia, mydlarnia i szarparnia szmat. Żyd Tanchiel posiadał fabrykę parową tkacką, przędzalnię oraz wykończalnię sukna. Fabrykę sukna i garbarnię miał również Gersza Rozenblum, a Lejb Grobman był właścicielem fabryki sukna i browaru.

Drewniany budynek manufaktury tkackiej Juliusza Arndta przy ulicy Białostockiej 38 w Knyszynie, wybudowany w latach 30. XIX w., 2013, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Drewniany budynek manufaktury tkackiej Juliusza Arndta przy ulicy Białostockiej 38 w Knyszynie, wybudowany w latach 30. XIX w., 2013, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Rodzina Arndtów, właścicieli manufaktury tkackiej, przed istniejącym do dziś domem przy ul. Białostockiej 38, przełom XIX i XX w., zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Rodzina Arndtów, właścicieli manufaktury tkackiej, przed istniejącym do dziś domem przy ul. Białostockiej 38, przełom XIX i XX w., zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta

W 2013 ślady swoich przodków odnalazła w Knyszynie Laura Silver, autorka książki Knish: In Search of the Jewish Soul Food (Knysza. W poszukiwaniu żydowskiej duszy potraw). Według jednej z legend, ten rodzaj pieroga z mięsnym nadzieniem pochodzi właśnie z Knyszyna, stąd wziął swoją nazwę, trafił do USA razem z żydowskimi emigrantami, tam stał się popularną potrawą i znalazł swoje miejsce w kulturze masowej. Obwoźny sprzedawca knyszy pojawia się m.in w filmie Sergio Leone „Dawno temu w Ameryce”.

Izraela Bekera ucieczki do Knyszyna

Knyszyn na swoich obrazach utrwalił pochodzący z Białegostoku Izrael Beker (1917–2003), aktor, reżyser i malarz. Jego dziadkowie mieszkali w Knyszynie przed szkołą, na ul. Białostockiej. Wojnę przeżył w ZSRR, później trafił do obozu dla uchodźców w Niemczech. W 1948 r. wyjechał do Izraela, był aktorem i reżyserem w Izraelskim Teatrze Narodowym Habima. W 1979 r. wydał album „Stage of Life” (Scena życia), w którym namalował i opisał swoje życie.

Obraz Izraela Bekera „Moi dziadkowie”, reprodukcja obrazu z albumu artysty „Stage of Life”dzięki uprzejmości pani Lucy Lisowskiej, prezes Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska Izrael w Białymstoku – www.bialystok.jewish.org.pl
Obraz Izraela Bekera „Moi dziadkowie”, reprodukcja obrazu z albumu artysty „Stage of Life”dzięki uprzejmości pani Lucy Lisowskiej, prezes Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska Izrael w Białymstoku – www.bialystok.jewish.org.pl

Wiele lat mojego dzieciństwa spędziłem z dziadkiem, który mieszkał w małej wsi niedaleko naszego miasta – Knyszynie. Mój dziadek był rolnikiem i przyjeżdżał do miasta wozem zaprzężonym w dwa piękne konie. Gdy wracał do domu, zabierał nas, swoje wnuki – do Knyszyna – jego pól, sadów, pobliskiej puszczy, płynącej obok rzeczki – mówiąc krótko – do matki natury. Często uciekałem z domu do dziadka w Knyszynie. To było jak choroba, która dotknęła moje nogi i kazała uciekać: od chederu, od rabina bijącego linijką po łapach i od domu pełnego dzieci. Szedłem pieszo, małe dziecko idące samotnie 20 mil. Bardzo dobrze znałem drogę – każdy zakątek, wzgórze i dolinę. I kiedy dotarłem do celu – zmęczony, wyczerpany – byłem TAM. Stałem i patrzyłem dziadkom prosto w oczy i wtedy dostawałem szklankę ciepłego mleka prosto od krowy. Babcia mówiła: „Popatrzcie na tego małego diabełka – znów tu jest”.

Nigdy nie mówiłem o swoim dzieciństwie, ale powracam tam w moich obrazach. To jest moja opowieść –  w płótnach i kolorach. Oto moje życie.

Knyszyńskie synagogi

Pierwszą, drewnianą, synagogę zbudowano w Knyszynie przy ul. Tykockiej (w rogu ul. Tykockiej i Szkolnej) w XVIII w. Najstarsza znana wzmianka na jej temat pochodzi z 1705 r. Budynek spłonął w pożarze miasta w 1915 r. Po pożarze pierwszej świątyni, przy obecnej ul. Szkolnej, wybudowano synagogę Bejs Jeszurun (Dom Izraela). Urodzony w Knyszynie Ernesto (Cwi) Surazski tak ją wspomina:

Została wykonana z drewna, była bardzo dobrze urządzona w środku. Mój dziadek, Cwi Ersz Jasinowski, był jednym z ofiarodawców na rzecz jej budowy. Pamiętam opowieści, że synagoga została zbudowana po I wojnie światowej, ponieważ wcześniejsza spłonęła w pożarze. Była malowana, mój ojciec wspominał, że sprowadzono malarzy z Warszawy.

Inne relacje oraz dokumenty ewidentnie wskazują, że był to budynek murowany. Wg wspomnień Grety Urbanowicz, bożnica stała na niewielkim wzniesieniu terenu, w głębi działki, równolegle do ulicy. Była tradycyjnie orientowana - duże drzwi wejściowe znajdowały się od zachodu. Był to budynek z czerwonej cegły, piętrowy, na pierwszej kondygnacji z większymi oknami, na drugiej z mniejszymi. Przykrywał go dach mansardowy. Kubatura synagogi wynosiła ok. 2,5 tys. m2. Synagoga Bejs Jeszurun została zniszczona przez Niemców podczas ostatniej wojny i rozebrana. To ona wspominana jest jako główne miejsce modlitwy knyszyńskich Żydów.
Pod koniec XIX w. knyszyńscy Żydzi zaczęli myśleć o postawieniu bardziej okazałej świątyni. W latach 1898–1900 powstał projekt neoklasycystycznej budowli — z dwuspadowym dachem, dużymi oknami, z fasadą zdobioną pilastrami oraz gwiazdą Dawida i tablicami Mojżeszowymi u szczytu. Wszystko wskazuje na to, że projektu nie zrealizowano, a w latach 20. XX w. wybudowano świątynię czerpiącą z ducha modernizmu i modnej wówczas architektury przemysłowej.

Synagoga Orach Chaim, stan z lat 70. XX wieku, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego  im. Zygmunta Augusta
Synagoga Orach Chaim, stan z lat 70. XX wieku, zbiory Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego im. Zygmunta Augusta

Bożnica Orach Chaim (hebr. 'Sposób Życia') powstała przy ul. Grodzieńskiej, na zapleczu Rynku. Reprezentowała typ synagogi dziewięciopolowej, z czterema słupami ograniczającymi bimę i podtrzymującymi sklepienie. Grube mury budynku powstały z cegły wypalanej na żółto i urozmaicone były dekoracyjnymi lizenami i gzymsami. Na ścianie wschodniej ozdobny występ oznaczał miejsce aron ha-kodesz – szafy, w której przechowywano Torę. Charakter budynkowi nadawały duże okna oświetlające jednokondygnacyjną salę główną. W zachodniej, dwukondygnacyjnej części budowli znajdowały się babińce, na które prowadziło wejście od strony południowej. Główne wejście znajdowało się od ul. Grodzieńskiej. Bożnicę o kubaturze ok. 1,6 tys. m2 wieńczył czteropołaciowy dach z ceramicznej dachówki. W 1943 r. hitlerowcy zajęli synagogę i po zamurowaniu okien przerobili na magazyn, którą to funkcję obiekt pełnił jeszcze po wojnie. Nie zrealizowano planów stworzenia w synagodze ośrodka kultury. Budynek całkowicie rozebrano pod koniec lat 80. XX w.

II wojna światowa i zagłada Żydów

Po 2 latach okupacji sowieckiej w czerwcu 1941 r. do Knyszyna wkroczyli Niemcy. Wówczas, podobnie jak w okolicznych miejscowościach, doszło do próby pogromu żydowskich sąsiadów przez część polskich mieszkańców miasteczka, jednak – jak wynika ze spisanych po wojnie wspomnień knyszyńskich Żydów – dzięki zdecydowanej postawie miejscowego proboszcza katolickiego Franciszka Bryksa i przedstawicieli miejscowej inteligencji, bandyckie zamiary zostały powstrzymane.

2 listopada 1942 r. niemieckie władze nakazały wszystkim 1300 żydowskim mieszkańcom Knyszyna  stawić się na miejskim rynku. Stamtąd Żydzi zostali wywiezieni do Białegostoku, a następnie do obozu zagłady w Treblince. 74 osoby, które przeciwstawiły się deportacji, zostały zamordowane na miejscu i pochowane na cmentarzu żydowskim. W 2012 r., z inicjatywy Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego, oznaczono ich mogiłę pamiątkowym głazem.

Kilkudziesięciu osobom udało się zbiec. Jedną z nich był Samuel Suraski, dwudziestokilkuletni szewc z Knyszyna, który razem z czwórką rodzeństwa znalazł schronienie u swojego chrześcijańskiego kolegi z pracy Czesława Dworzańczyka. W latach 50. XX wieku Surascy wyemigrowali do Izraela, jednak utrzymywali kontakt listowny z Dworzańczykami. W 2007 r., kilka lat po śmierci dziadka, potomków rodziny Dworzańczyków odnalazła wnuczka Samuela Suraskiego, Hadas, która doprowadziła do przyznania im medalu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Tytuł „Sprawiedliwego wśród Narodów Świata” przyznawany jest przez izraelski Instytut Jad Waszem od 1963 r. Uhonorowany nim człowiek jest oficjalnie uznawany przez ten instytut oraz władze Państwa Izrael, za osobę narażającą swe życie dla ratowania Żydów w okresie II wojny światowej.

Sprawiedliwi otrzymują  medal z napisem „Kto ratuje jedno życie – ratuje cały świat”. Do roku 2015 przyznano 25685 takich wyróżnień, wśród osób z tytułem „Sprawiedliwych” znajduje się 6532 obywateli Polski, 2515 Ukrainy i 608 Białorusi.

Pamięć

Podczas wojny zniszczeniu uległo ponad 80% miejskiej zabudowy miasteczka. Dziś Knyszyn liczy 2, 5 tys. mieszkańców. Co roku do Knyszyna przyjeżdża izraelska młodzież z kibucu Tirat Cwi, w którym mieszkał Samuel Suraski. Razem ze swoimi polskimi rówieśnikami porządkują żydowski cmentarz na królewskich groblach.

W Knyszynie funkcjonuje kilka gospodarstw agroturystycznych oraz niestrzeżone pole namiotowe. Dokładniejszych informacji o bazie noclegowej udziela Centrum Informacji Turystycznej, mieszczące się w Urzędzie Miejskim (ul. Rynek 39, tel. (85) 7279988).

Informacji na temat historii Knyszyna i jego zabytków, od poniedziałku do niedzieli, udzielają członkowie Knyszyńskiego Towarzystwa Regionalnego im. Zygmunta Augusta (Tomasz Krawczuk, tel. 399033142).

Warto zobaczyć

  • Układ urbanistyczny miasta (XVI w.)
  • Kościół rzymskokatolicki św. Jana Apostoła i Ewangelisty (1520 r.), ul. Kościelna 3
  • Drewniany lamus plebański (1818–1820), ul. Kościelna 3
  • Cmentarz żydowski (XVIII w.), ul. Białostocka
  • Budynek szpitalny (1910 r.), ul. Grodzieńska 96
  • Drewniany dom Klattów (2. poł. XVIII), ul. Kościelna 6
  • Pozostałości parku dworskiego (XVI), ul. Białostocka
  • Pomnik króla Zygmunta Augusta na rynku miejskim

Okolice

Przez gminę i okoliczną Puszczę Knyszyńską przebiegają ciekawe szlaki rowerowe „Królowej Bony" i „Dawnego Pogranicza".

Jasionówka (15 km): cmentarz żydowski, ok. 380 macew (XIX w.)

Korycin (23 km): cmentarz żydowski; kościół Znalezienia i Podwyższenia Krzyża Świętego (1899–1905); założenie parkowe (XVIII); wiatrak paltrak (1945 r.); każdego czerwca w Korycinie organizowane są Ogólnopolskie Dni Truskawki (od 2008 r.)

Wasilków (27 km): renesansowy układ urbanistyczny; cmentarz żydowski (XIX w.); cmentarz katolicki (k. XIX w.); cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła (1853 r.); kościół Przemienienia Pańskiego (1880–1883); Sanktuarium Matki Boskiej bolesnej w Świętej Wodzie (rozwój kultu od XVIII w.)

Białostockie Muzeum Wsi (27 km): skansen, ok. 40 budynków i innych obiektów architektonicznych z terenu woj. podlaskiego

Goniądz (28 km): cmentarz żydowski (XVIII w.); drewniany młyn wodny (XIX w.); kaplica św. Floriana (1864 r.); kościół św. Agnieszki (1922–1924); kaplica cmentarna Świętego Ducha

Suchowola (36 km): cmentarz żydowski (XIX w.); kościół św. Piotra i Pawła (1884–1885); drewniany wiatrak holender (XX w.); Izba Pamięci ks. Jerzego Popiełuszki; miasto uznawane za Geograficzny Środek Europy

Supraśl (39 km): prawosławny monaster męski Zwiastowania Przenajświętszej Bogurodzicy i św. Apostoła Jana Teologa (XVI–XVII w.): cerkiew obronna Zwiastowania NMP (1503–1511), cerkiew św. Jana Teologa (1888 r.), pałac Archimandrytów – obecnie Muzeum Ikon (1635–1655); pałac Buchholtzów – obecnie Liceum Plastyczne (1892–1903); dwór Zacherta (poł. XIX w.); drewniane domy tkaczy – Dom Ogrodnika (XIX w.); zespół fabryczny Jansena (XIX w.); w mieście działa Teatr „Wierszalin"

Grajewo (51 km): dawna synagoga, ob. siedziba Domu Kultury; kościół Trójcy Przenajświętszej (1879–1882); dzwonnica przykościelna (1837 r.); cmentarz parafialny (1810 r.); kaplica grobowa Wilczewskich (1839 r.); dworzec kolejowy (1873 r.); wieża ciśnień (1896 r.)

Radziłów (51 km): zbiorowa mogiła żydowskich ofiar pogromu w 1941 roku (ul. Piękna)

Wąsosz (54 km): kościół Przemienienia Pańskiego (1508–1532); kościół Narodzenia NMP (1625 r.); pomnik ofiar pogromu ludności żydowskiej, w którym zginęło około 1200 Żydów

Szczuczyn (59 km): założenie miejskie (k. XVII w.); zespół klasztorny (1697–1711); kolegium popijarskie (1706 r.); kościół NMP (1701–1711); Muzeum Pożarnictwa; dom Żyda „Ozerowicza” (1853 r.); budynki poczty polskiej (1863 r.); dom Szczuków (1690 r.); cmentarz żydowski z pomnikiem ofiar pogromu w 1941 r.

Puszcza Knyszyńska, park krajobrazowy chroniący lasy sosnowo-świerkowe i krajobraz borealny, zbliżony do przyrody pd.-zach. tajgi

 

Opracowanie tekstu: Emil Majuk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Inne materiały

Polecane

Słowa kluczowe