Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Kobryń - Przewodnik

biał. Кобрын, jid. קאָברין

Przedwojenna zabudowa Kobrynia
Przedwojenna zabudowa Kobrynia (Autor: Piwowarczik, Irina)

 

Początki

Kobryń zaczął powstawać na wyspie, w ujściu rzeki Kobryńki do rzeki Muchawiec. W późniejszym okresie został tam zbudowany Górny i Dolny Zamek. W pierwszej poł. XIV w. Kobryń wszedł w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1532 r. żona polskiego króla i Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta I Starego, Bona Sforza, otrzymała prawo do starostwa kobryńskiego. Za jej panowania został zbudowany Kanał Królowej Bony, który jest najstarszą tego typu budowlą na terytorium Białorusi. Pisarz – etnograf P.M. Szpilewski pisał, że w XVI w. „w Kobryniu był jeszcze piękny, majestatyczny zamek z dwunastoma wieżami z innym, mniejszym, otoczonym ogrodzeniem z zaostrzonych bali, podwodnym mostem przy ogromnej bramie i wysokimi wałami, […] mieszkała w nim królowa Bona”. W 1586 r. Kobryniem władała królowa Anna Jagiellonka, która w 1589 r. przywiozła mieszkańcom miasta dokument nadania prawa magdeburskiego, podpisany przez króla Zygmunta III Wazę.

Żydzi z Kobrynia

W księdze pamięci Kobrynia, wydanej w języku jidysz w latach 50. XX w. w Argentynie napisano, że Żydzi pojawili się w Kobryniu w XII w., o czym miały świadczyć najstarsze napisy na starym żydowskim cmentarzu. Bardziej prawdopodobna jest jednak inna opinia pochodząca z tej samej księgi, że pierwsze pomniki na cmentarzu są datowane na XVI w. Z pokolenia na pokolenie były przekazywane świadectwa o tym, że Żydzi kobryńscy przyszli z Niemiec.

Pierwsza pisemna wzmianka o gminie żydowskiej w Kobryniu znajduje się w dokumencie z 1514 r., w którym król Zygmunt I Stary potwierdził przywileje dla Żydów z Kobrynia nadane w 1503 r. żydowskim gminom na Litwie przez jego brata Aleksandra Jagiellończyka. W 1563 r. – spośród 377 kobryńskich domostw – 25 należało do Żydów. Ich działalność scharakteryzowano w następujący sposób: „myto Kobryńskie i kapszczyznę z karczem piwnych, miodowych i gorzelniczych napojów trzymają Żydzi”.

W 1910 r. w Kobryniu działała prywatna żydowska szkoła męska, kilka zreformowanych chederów, Talmud-Tora, jesziwa (założona pod koniec XVII w. lub na pocz. XVII w), 7-klasowa szkoła Tarbut z językiem wykładowym hebrajskim, szkoła z językiem wykładowym jidysz, a także 2-klasowa religijna, ortodoksyjna szkoła dla dziewcząt Bejs-Jakow założona przez rabina Noaha Wainberga. W Kobryniu działała również trupa teatralna, którą kierował reżyser Pejsach Boim i bracia Markuze oraz lokalna drużyna piłkarska „Ha-Koach” (hebr. siła).

Wychodzę na miasto. Naprzeciwko hoteliku – cerkiew. Obok cerkwi pomnik Kościuszki: popiersie w kamieniu, dookoła armaty i armatnie kule. Na pomniku napis: „Na pamiątkę wypędzenia Moskali – mieszkańcy Kobrynia”… Mijam. Idę dalej. Z chwiejących się łagodnie szyldów patrzą na mnie kolejno blaszana dama i drewniany oficer o dwóch lewych nogach. Przez małe czyste szybki widzę jarzące się, rzęsiste świece i biel obrusów. Wieczór jest piątkowy: szabas. Mieszkańcy Kobrynia w głębi swych mieszkań spożywają radosną wieczerzę. Przez szpary w drzwiach i nadprożach wydobywa się zapach ryby, szafranu i szabasowego pieczywa. Nasyca sobą noc.

Osobno, z daleka od podrygujących szabasówek, świeci zimny, jesienny księżyc. Wysoko świeci, nad dachami, nad rynsztokami, nad rynkiem, nad drewnianym mostem na Muchawcu, nad rzeką Muchawcem.

 

Kobryńscy chasydzi

Od XIX w. z Kobryniem związana jest dynastia cadyków. Założył ją Mosze ben Israel z Kobrynia (1783–1858), a jego następcami byli: jego wnuk Noah Naftali z Kobrynia (zm. 1889), Dawid Szlomo (zm. 1918), Mosze Aharon (zm. 1942) i Baruch Józef Zak (zm. 1949). Inny chasydzki rabin, Menachem Nuchim ben Jehuda Lejb Einsztejn urodził się w Wysokim Litewskim. Po zakończeniu nauki w środowisku słonimskich chasydów, przeprowadził się do Kobrynia i założył w 1846 r. Słonimer chasidim sztibl, który działał do II wojny światowej. Natomiast urodzony w Kobryniu w 1856 r. Chaim Zundl po ukończeniu jesziwy w Brześciu zasłynął jako Kamieniecer Magid. Jest on jednym z założycieli nurtu Chowewej Syjon w Rosji.

Jak Józef ze swoimi braćmi… Wzruszające spotkanie kobryńskiego rabina z jego dwoma braćmi.

Życie gospodarcze

Żydzi kierowali kobryńskimi przedsiębiorstwami: cegielnie należały do Mote Wajnsztejna, Szlomy Pińczuka, Szlomy Rimlanda, tartak – do Hurwica, trzy wiatraki parowe – do Brojtbarda, Jedwaba, maślarnie – do Kaca, Lejzera i Berla Aliników, fabryka sznurów – do Kobrińca i Kramana, fabryka papierosów – do Lejzera Tenenbojma, fabryki mebli – do Mezricza, Słomiańskiego, garbarnie – do Altera Pińczuka, piekarnia – do Gorzańskiego, fabryka mydła – do Altera Mazurskiego, fabryka wody sodowej – do Palewskina, Wiezenszteina, fabryka świec – do braci Tenenbojm.Wydawano gazetę „Kobriner Sztyme” (jid. Głos Kobrynia).

Pogromy, epidemie i pożary

Kobryń wielokrotnie doświadczał różnego rodzaju klęsk. We wrześniu 1648 r. oddziały kozackie Bogdana Chmielnickiego, którego Żydzi nazywali Chmiel-złodziej, niech będzie wymazane jego imię, podpaliły Kobryń. Wg kroniki Natana Hanowera zabito wówczas 200 rodzin żydowskich. Kobryń był dwukrotnie spustoszony przez wojska szwedzkie w 1666 r. i na pocz. XVIII w. Powstało nawet kobryńskie porzekadło w języku jidysz o tych ciężkich czasach – Gej cu di szwedn! (jid. Idź do Szwedów!). W 1662 r. miasto zostało ograbione przez wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem marszałka Żeromskiego. W 1711 r. zaraza morowa pochłonęła życie ponad połowy mieszkańców Kobrynia, co spowodowało m.in. upadek handlu i rzemiosła. W 1895 r. podczas pożaru spłonęło 310 domów mieszkalnych, w pożarze z 1896 r. spłonęło 210 domów, bez dachu nad głową pozostało ponad 2 tys. mieszkańców, a w kolejnym pożarze w 1905 r. zniszczone zostały 104 domy.

Zakazanie Żydom dzierżawienia ziem na obrzeżach strefy osiedlenia w 1882 r. oraz wprowadzenie monopolu wodnego w 1897 r. poskutkowało masową emigracją Żydów do Ameryki. W ten sposób w 1906 r. z kobryńskiego powiatu do USA i Kanady wyjechało ok. 1,5 tys. osób.

 Oscar Zariski (Aszer Zarycki, 1899–1986), genialny amerykański matematyk XX w., urodził się w Kobryniu w rodzinie Becalela Zaryckiego, uczonego talmudysty, i Chany Tenenbaum, właścicielki lokalnego sklepu. Wyraźne zdolności matematyczne przyszłego profesora Uniwersytetu Harvarda przejawiały się już w gimnazjum w Czernichowie, dokąd chłopiec uciekł z bratem podczas I wojny światowej. Później studiował w Kijowie i Rzymie, a stamtąd w 1927 r. wyemigrował do USA. W Ameryce Zariski otrzymał możliwość pełnego wykorzystania swojego potencjału intelektualnego, o czym świadczą nagrody: laureat Nagrody Cole’a za wybitny wkład w dziedzinie algebry, członek komitetu nadającego nagrodę Fieldsa, wiceprezydent i prezydent Amerykańskiego Towarzystwa Matematycznego, laureat Nagrody Wolfa (jako twórca współczesnego podejścia do geometrii algebraicznej na drodze jej styku z algebrą komutatywną) i Nagrody Steele’a otrzymanej przez Zariskiego za wkład w dziedzinę matematyki na przestrzeni całego swojego życia. Jego zasługi jako oddanego swoim uczniom pedagoga były odznaczone Narodowym Medalem Nauki USA, przyznanym przez prezydenta USA w 1965 r.

II wojna światowa i Zagłada

Po zajęciu Kobrynia przez Armię Czerwoną 20 września 1939 r. część młodzieży syjonistycznej zbiegła do Wilna, by stamtąd przedostać się do Izraela.

Kobryń został zajęty przez wojska niemieckie 23 czerwca 1941 r. Jesienią 1941 r. ludność żydowska miasta (licząca wówczas ok. 8 tys. osób) została zamknięta w getcie składającym się z dwóch oddzielnych części. W getcie „A” znajdowali się Żydzi-fachowcy (wyspecjalizowani pracownicy, rzemieślnicy, medycy i inni), a także ludzie silni fizycznie. Jego granice przebiegały wzdłuż ul. Suworowa, pl. Wolności, ul. Pierwomajskiej i ul. Kirowa. Getto „B” było przeznaczone dla starców, kobiet, dzieci i inwalidów. Jego granice stanowiła zach. część pl. Wolności do mostu, prawej strony ul. Sowieckiej oraz ul. Sportiwnej. Przewodniczącym Judenratu był były kupiec-hurtownik Angielowicz. Budynek Judenratu znajdował się w dawnym szpitalu żydowskim na ul. Pierwomajskiej. Młodzież utworzyła grupę konspiracyjną pod przywództwem urzędnika policji żydowskiej Szaca, kontakt z partyzantami utrzymywał Gerszon Tenenbaum.

Ślady obecności

Znajdujący się na obrzeżach miasta, przy ul. Kutuzowa, cmentarz żydowski został zdewastowany podczas okupacji niemieckiej i niemal doszczętnie zniszczony w czasach ZSRR. Dziś można na nim odnaleźć jedynie nieliczne macewy. Stoi też na nim ustawiona kilka lat temu tablica pamiątkowa z napisem w języku hebrajskim, angielskim i białoruskim.

W lipcu 1944 r. do miasta powróciło 64 Żydów. W latach 50. XX w. gminie żydowskiej Kobrynia odmówiono oficjalnej rejestracji, a pochodzący z 2. poł. XIX w. budynek głównej synagogi został przekształcony w warzelnię piwa. Od końca lat 80. XX w. do 2000 r. budynek nie posiadał właściciela. W 2003 r. zarejestrowano „Żydowską wspólnotę religijną miasta Kobryń”. Organizacja ma w planach renowację kobryńskiej synagogi.

Warto zobaczyć

 

 

  • Synagoga (poł. XIX w.), ul. Pierwomajskaja 40
  • Cmentarz żydowski, ul. Kutuzowa
  • Budynek dawnej poczty (1846), ul. Sowiecka 106
  • Park im. A.W. Suworowa, od poł. XIX w. własność Aleksandra Mickiewicza, rodzonego brata poety Adama Mickiewicza
  • Budynek dawnego monasteru Spaskiego (1465, XVII–XVIII w.), ul. 17 Września 11
  • Sobór Aleksandra Newskiego (1864–1868), autor projektu I. Kalenkiewicz, ul. Lenina 17
  • Dworek (1790), dom-muzeum A.W. Suworowa, ul. Suworowa 16
  • Pomnik na cześć pierwszego wielkiego zwycięstwa rosyjskiej armii nad Napoleonem 27 lipca 1812 r.
  • Cerkiew św. św. Apostołów Piotra i Pawła (1465), w 1913 r. cerkiew została przeniesiona z pl. Bazarowego (obecnie pl. Wolności) na cmentarz, ul. Pierwomajskaja
  • Cerkiew św. Mikołaja (1750–1860), ul. Nikolskaja 2
  • Cerkiew św. Jerzego (1889), ul. Lenina 104
  • Dawne więzienie (1821), ul. Sowiecka
  • Dawne gimnazjum im. Marii Rodziewicz (1910), Szkoła nr 1, ul. Sowiecka 94

Okolice

Horodec (23 km): budynek dawnej mykwy; cmentarz żydowski z pomnikiem pamięci ofiar Zagłady; cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego (1735); pozostałości dworu

Hruszowa (29 km): dąb „Dewajtis”; pamiątkowa tablica i grób rodziców Marii Rodziewiczówny

Antopol (33 km): dwa budynki dawnych synagog (XIX w.); hale targowe; cmentarz żydowski z ok. 100 macewami; pomnik na mogile ofiar Zagłady na uroczysku Chojniki; cerkiew Zmartwychwstawania Pańskiego (1854)

Brześć (46 km): Twierdza Brzeska (1833–1842); pozostałości Wielkiej Synagogi, obecnie kino; synagoga „Ekdisz”; dom modlitwy „Fajwel”; synagoga, szkółka niedzielna i koszerna stołówka przy ul. Kujbyszewa; budynki drukarni Izaaka Hendlera i szkoły Tachkemoni (uczęszczał tu m.in. premier Izraela Menachem Begin); ruiny klasztoru Bernardynek (XVIII w.); kościół Podwyższenia św. Krzyża (1856); cerkiew św. Symeona (1868); Bank Polski (1926); Muzeum Techniki Kolejowej

Kamieniec (51 km): dawna synagoga i jesziwa (1932); dom dajana; dawne domy żydowskie ze śladami po mezuzach i Gwiazdami Dawida; dom rabina; Biała Wieża, baszta (XIII w.); cerkiew św. Szymona; kościół św. św. Piotra i Pawła (1925)

Skoki (52 km): zespół pałacowo-parkowy rodziny Niemcewiczów (lata 70. XVIII w.); cmentarz żołnierzy sowieckich i ofiar II wojny światowej

Wołczyn (82 km): miejsce urodzin ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego; układ przestrzenny dawnego miasteczka z rynkiem; dawny żydowski dom modlitwy; kościół św. Trójcy (1729–1733); drewniana cerkiew św. Mikołaja (poł. XIX w.); kirkut z kilkudziesięcioma nagrobkami z kamienia polnego

Domaczewo (89 km): dawna mykwa i dom rabina przy ul. Gogola; w lesie, przy pomniku w miejscu egzekucji, kilka macew z powojennych pochówków; cerkiew św. Łukasza (1905)

 

Opracowanie tekstu: Aleś Astrauch

Mapa

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe