Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Kock - przewodnik

 jid. קאצק, rus. Коцк

Do Kocka wędruje się tańcząc.

Chasydzka pieśń ludowa z XIX w.
Kock - przewodnik
Widok Kocka od strony gościńca, akwarela Zygmunta Vogla, 1796, zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie

„Ludzie mają dusze, a nie zegarki” mawiał Menachem Mendel Morgensztern (1787–1859), chasydzki cadyk z Kocka. Miasto przez długie lata było jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Polsce, siedzibą chasydzkiej dynastii słynącej z żarliwej i spontanicznej pobożności. Jej założyciel, Menachem Mendel Morgensztern urodził się w Biłgoraju. Kształcił się m.in. u Symchy Binema z Przysuchy i Jakuba Icchoka Horowica zwanego Widzącym z Lublina. Zamieszkał w Kocku w 1829 r. W swoich studiach dążył do syntezy Talmudu i kabały, interesował się naukami świeckimi i średniowieczną filozofią. Nauczał, że jest tylko jedno Boże objawienie i jedna wola Boża, a obowiązkiem chasyda jest zrobić wszystko, by ją poznać. W 1839 r. doznał iluminacji, po której postanowił spalić wszystkie swoje rękopisy i spędzić resztę życia w odosobnieniu, w zamkniętej izbie obok sali modlitw w swoim domu w Kocku. Odeszło od niego wówczas wielu zwolenników, jednak część z nich pozostała w mieście, po śmierci cadyka uznając przywództwo jego potomków. Jego syn Dawid (1812–1873) i wnuk Izrael (1840–1905) byli kolejnymi kockimi rabinami.

Ohel Menahema Mendla Morgenszterna na cmentarzu żydowskim w Kocku, 2014, fot. Monika Tarajko, zbiory cyforwe Ośrodka „Brama Grodzka – TeatrNN” - www.teatrnn.pl
Ohel Menahema Mendla Morgenszterna na cmentarzu żydowskim w Kocku, 2014, fot. Monika Tarajko, zbiory cyforwe Ośrodka „Brama Grodzka – TeatrNN” - www.teatrnn.pl

Nauczanie Menachema Mendla spopularyzował austriacki filozof żydowskiego pochodzenia Martin Buber w swoich Opowieściach chasydów (wyd. 1949, pol. wyd. 2005). Zapisana przez Bubera definicja bałwochwalstwa według kockiego cadyka została zacytowana w wydanej w 2013 r. w Watykanie pierwszej encyklice papieża Franciszka: „Z bałwochwalstwem mamy do czynienia wówczas, gdy zwraca się pełne szacunku oblicze do oblicza, które nie jest obliczem”.

Dom cadyka

Na skrzyżowaniu ul. Wojska Polskiego, Warszawskiej i Polnej stoi charakterystyczny drewniany dom z wieloboczną wieżyczką na piętrze, zbudowany na przełomie XIX i XX w. prawdopodobnie jako budynek poczty. Z okna wieżyczki widać wszystkie strony świata. Niestety kocki „dom cadyka” (zwany też  „rabinówką”)  nie był domem Menachema Mendla. Od początku lat 30. XX w. mieścił się tu dwór ostatnich kockich cadyków – Izraela Lejby oraz Abrahama Joska Morgensterna, prawnuków Menachema Mendla.

Dom cadyka w Kocku, tzw. „rabinówka”, 2010, fot. Mirosław Koczkodaj, zbiory Domu Kultury
Dom cadyka w Kocku, tzw. „rabinówka”, 2010, fot. Mirosław Koczkodaj, zbiory Domu Kultury im. księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Kocku

Dwór pierwszego kockiego cadyka mieścił się prawdopodobnie przy ul. Białobrzeskiej (dziś – Joselewicza), gdzie w 1837 r. baronowa Aleksandra d'Anstett podarowała Menachemowi Mendlowi dwie działki budowlane. Do dziś w okolicy stoją drewniane budynki, które, być może, pamiętają pierwszego kockiego cadyka i pielgrzymujących do niego chasydów.

Księżna Anna Jabłonowska to jedna z tych niezwykłych kobiet XVIII w., których osobowości odcisnęły trwały ślad w krajobrazie należących do nich miast. Księżna Jabłonowska przebudowała cały Kock i  nadała mu nowy kształt urbanistyczny. Założony został nowy rynek i sieć wychodzących z niego ulic, wybudowany ratusz i inne budynki przy rynku, a kościół w południowej pierzei został odbudowany w nowym stylu. Dla siebie Jabłonowska wzniosła na miejscu zamku pałac, otoczony dużym parkiem z wieloma egzotycznymi drzewami i krzewami. Projektantem i prowadzącym działania budowlane był wybitny architekt epoki klasycyzmu – Szymon Bogumił Zug. Dwór księżnej stał się miejscem spotkań ówczesnych wybitnych przedstawicieli świata kulturalnego Rzeczypospolitej – uczonych, pisarzy, poetów i malarzy. Bywał tu król Stanisław August Poniatowski. 

Gmina żydowska

Pierwsi Żydzi pojawili się w Kocku na przełomie XVI i XVII w. Wielu mieszkańców miasta zginęło podczas najazdu wojsk kozackich Bohdana Chmielnickiego w 1648 r. Po wojnach połowy XVII w. miasto odbudowywało się powoli. Powracali tu także Żydzi. W końcu XVII w. Maria Wielopolska, właścicielka miasta, siostrzenica królowej Marii Kazimiery, żony króla Jana III Sobieskiego, wydała dokument, w którym zobowiązywała miejscowych Żydów do wypełniania powinności wobec miasta, tak jak chrześcijan – do pomagania w razie pożarów, pełnienia straży nocnej, naprawiania dróg, mostów i grobli.

Sto lat później księżna Jabłonowska wyznaczyła północny kwartał miasta na dzielnicę żydowską. Tam znalazły się najważniejsze budynki kahału – synagoga i mykwa. W specjalnym „Uniwersale” wydanym w 1773 r. księżna uregulowała także kwestie sądownictwa, wyborów do władz kahału, zasady opuszczania miasta i handlu niektórymi towarami. Z 2. poł. XVIII w. znane są pierwsze statystyki ludności żydowskiej kahału kockiego i miasta. W skład kahału wchodziło wówczas miasto Kock, 3 miasteczka (Serokomla, Wojciechów i Adamów) oraz 40 okolicznych wsi, a jego członków szacowano na ok. 800 osób.

Panorama rynku kockiego w dzień targowy, w prawym górnym rogu widoczna synagoga, lata 20. XX w., kolekcja Marii Kowalewskiej w zbiorach cyfrowych Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Panorama rynku kockiego w dzień targowy, w prawym górnym rogu widoczna
synagoga, lata 20. XX w., kolekcja Marii Kowalewskiej w zbiorach cyfrowych Ośrodka „Brama
Grodzka - Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Synagoga

(przy skrzyżowaniu ul. Szkolnej, Radzyńskiej i Wesołej)

Przed wojną bóżnica stała w pn.-wsch. części miasta, przy drodze wychodzącej od rynku na pn. (dziś ul. Piłsudskiego), tu gdzie dziś koło pomnika Kościuszki odchodzi od niej droga idąca w kierunku cmentarza żydowskiego. Bóżnica była dużym murowanym budynkiem, określonym w 1933 r. jako „Synagoga wielka”, łączącym pod swoim dachem funkcje modlitewne oraz pomieszczenia gminy. Budynek ten został wzniesiony w 2. poł. XIX w. W 1899 r. spłonął, ale wkrótce został odbudowany. W budżecie gminy żydowskiej na lata 1926–1927 odnotowano wydatki na wybielenie i malowanie bożnicy, na reperację podłóg i wstawienie szyb, w 1930 r. przewidziano kwotę „A. Cukrowi za oględziny rodałów bóżnicy i synagogi”, a na lata 1931–1933 przewidziano kwotę 140 zł „na instalację elektryczną”.

W budżetach gminy z okresu międzywojennego odnotowana jest 1 synagoga i 2 domy modlitwy, jeden z nich znajdował się w  budynku razem z synagogą. 

Mykwa znajdowała się naprzeciwko synagogi, po zach. stronie ul. Szkolnej. Był to budynek murowany, z 2. poł. XIX w. W 1899 r. spłonął razem z bóżnicą, ale jeszcze przed I wojną światową został odbudowany.

Pieczęć kockiego rabina B. W. Rappaporta, XIX w., zbiory Archiwum Państwowego w Lublinie
Pieczęć kockiego rabina B. W. Rappaporta, XIX w., zbiory Archiwum
Państwowego w Lublinie

Z zachowanych źródeł archiwalnych możemy się dowiedzieć, że w 1818 r. „szkolnikami” czyli   woźnymi synagogi (hebr. szames ) byli: Meier Zielkowicz (l. 55), Fiszel Judkowicz (l. 60) i Szloma Szmulowicz (l. 35) – będący również „strażnikiem miejskim”. Rabinem wówczas był zapewne Szloma Friedman syn Zelmana, zmarły w Kocku jako rabin w 1826 r., w wieku 52 lat. W tym też roku „Szkolnikiem” był Fiszel Rechtman (l. 58), a „Dozorcą Bożniczym” Boruch Mandelcwajg (l. 54), odnotowany też jako „pergamnik”, czyli osoba przygotowująca zwoje Tory.

Organizacje społeczne

Początek XX w. i okres międzywojenny to czas powstawania wielu organizacji, stowarzyszeń i partii politycznych – tak polskich jak i żydowskich. W pamięci społeczności Kocka zachowały się wydarzenia rewolucji 1905 r., kiedy to strajkujący żydowscy robotnicy wysadzili w powietrze magazyny miejscowej gorzelni. Wszystkie większe żydowskie partie polityczne, od syjonistów po komunistów, miały w Kocku swoje komórki. Popularny był Bund i Ha-Szomer ha-Cair. Wśród związków zawodowych wyróżniały się związek krawców i związek kaletników, który opiekował się m.in. publiczną biblioteką, umożliwiająca młodzieży dostęp do takich klasyków literatury żydowskiej jak Icchok Lejb Perec, Szolem Alejchem, Szolem Asz oraz do przekładów literatury europejskiej. W bibliotece odbywały się wieczorki towarzyskie, na których spotykali się młodzi ludzie wszelkich orientacji politycznych. Rozprowadzano tam również dzienniki, tygodniki, miesięczniki i magazyny – jak wspomina „Księga pamięci Kocka” – prawie każdy młody człowiek kupował gazetę. W radzie miasta liczącej ponad 20 członków, blisko połowę stanowili Żydzi.

Cmentarz żydowski

(ul. Jana Chrzciciela)

Nie wiadomo, gdzie znajdował się cmentarz żydowski przed powstaniem nowego układu urbanistycznego Kocka w 2 połowie XVIII w.  Nowy cmentarz został usytuowany poza miastem, w odległości 1 km na pn.-wsch. od centrum, na lekko opadającym w kierunku pd.-zach. stoku, wśród pól. Najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1819 r. Na cmentarzu chowano kolejnych cadyków z dynastii Morgenszternów, począwszy od Menachema Mendla w 1859 r.  Nad ich grobami postawiono ohel – murowany, z czterospadowym dachem. Przed wojną teren cmentarza ogrodzony był rozpiętymi na drewnianych słupach drutami. W pobliżu bramy stał dom stróża. Chowano tu też zmarłych z Adamowa, Serokomli i Wojcieszkowa. Powierzchnia terenu, po powiększeniu go przed wojną, wyniosła 2,2 ha. W czasie wojny cmentarz został częściowo zdewastowany. Niemcy zmusili Żydów do wydobycia macew z cmentarza, wykonano z nich na dziedzińcu pałacowym areszt i wyłożono drogi dojazdowe do pałacu. Na cmentarzu odbywały się egzekucje. Po wojnie okoliczna ludność zabrała resztę macew piaskowcowych, rozebrany został ohel i dom stróża. W 1958 r. teren ten zaorano i obsadzono drzewami. W latach 1987-1990 stopniowo odbudowano ohel i ogrodzono cmentarz. Można na nim dziś znaleźć około trzydziestu macew. Klucze przechowuje mieszkający w pierwszym domu za cmentarzem Roman Stasiak.

Legenda  Berka Joselewicza

Po przeciwległej stronie miasta, przy drodze na Białobrzegi, znajdziemy inny ważny grób -  mogiłę. Berka Joselewicza, pułkownika wojsk polskich, dowódcy szwadronu ułanów. Berek zginął w Kocku w czasie bitwy prowadzonej przez oddziały księcia Józefa Poniatowskiego z wojskami austriackimi w 1809 r. Ten urodzony w Kretyndze na Litwie, syn handlarza końmi, “człowiek wesołego usposobienia i ducha przedsiębiorczego”, podróżując po Europie jako faktor biskupa Massalskiego, był świadkiem historycznych wydarzeń, m.in. był w Paryżu w czasie rewolucji francuskiej. Podczas insurekcji kościuszkowskiej przedstawił władzom powstańczym projekt utworzenia żydowskiego Lekkokonnego Pułku Starozakonnego.  Zaciągnął do niego ponad 500 mężczyzn, którzy brali udział w obronie warszawskiej Pragi. Na prośbę Joselewicza zapewniono im możliwość przestrzegania religijnych przepisów, dostęp do koszernego jedzenia, niepracowania w szabat (kiedy to było możliwe), a także noszenia tradycyjnych żydowskich bród.

Uroczystości w Kocku z okazji rocznicy śmierci pułkownika Berka Joselewicza, maj 1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
Uroczystości w Kocku z okazji rocznicy śmierci pułkownika Berka Joselewicza, maj
1933, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego

Po klęsce powstania Joselewicz trafił do niewoli, znalazł się w zaborze austriackim, służył w Legionach Polskich we Włoszech, w wojsku księstwa Hanoweru, zaś po utworzeniu Księstwa Warszawskiego natychmiast podążył do Polski.

Pomnik upamiętniający Berka Joselewicza, 2010, fot. Tomasz Młynarczyk, zbiory Domu Kultury im. księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w KockuPomnik upamiętniający Berka Joselewicza, 2010, fot. Tomasz Młynarczyk, zbiory Domu Kultury im. księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Kocku

Nad grobem Berka Joselewicza usypano kopiec. W 1909 r., jeszcze w czasach zaboru rosyjskiego, właściciel okolicznych dóbr – hr. Edward Żółtowski – ufundował ustawiony na kopcu pomnik upamiętniający tę postać. W okresie międzywojennym Berek Joselewicz stał się symbolem aktywnej obecności Żydów w historii Polski, a zarazem bohaterem dla żydowskiego ruchu skautowskiego. 

Śmierć Berka Joselewicza na ulicach Kocka, akwarela Henryka Pilattiego, zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie
Śmierć Berka Joselewicza na ulicach Kocka, akwarela Henryka Pilattiego, zbiory
Muzeum Narodowego w Krakowie

Postaci Berka Joselewicza oraz Menchema Mendla pojawiają się razem w powieści Józefa Opatuszu W polskich lasach  (wyd. jidysz, 1921 wyd. polskie 1923) rozgrywającej się w Kocku w czasach przed powstaniem styczniowym. Na podstawie tej książki Jonasz Turkow w 1929 roku nakręcił film fabularny. Niestety nagranie nie zachowało się do naszych czasów.

Mojżesz Lipman i inny aktor podczas kręcenia niemego filmu „In poylishe velder”; (jid. W lasach polskich) reżyserowanego przez Jonasza Turkowa, 1929, zbiory YIVO Institute for Jewish Research
Mojżesz Lipman i inny aktor podczas kręcenia niemego filmu „In poylishe velder”; (jid. W lasach polskich) reżyserowanego przez Jonasza Turkowa, 1929, zbiory YIVO Institute for Jewish Research

W 1927 roku został powołany Komitet Obywatelski budowy pomnika - szkoły zawodowej i powszechnej im. pułk. Berka Joselewicza w Kocku. Patronat honorowy objął Marszałek Józef Piłsudski, a w skład komitetu weszli czołowi przedstawiciele żydowskiej i chrześcijańskiej społeczności miasta, a wśród nich m.in. Marian Otton Górczyński, burmistrz miasta Kocka, Moszek Goldband, ławnik Magistratu m. Kocka, Josef Morgensztern, rabin, Ks. Prałat Marceli Glinka, proboszcz parafii Kock,. Mojżesz Dawid Wajnberg, prezes gminy żydowskiej w Kocku, Marcin Stępień, kierownik szkoły powszechnej w Kocku i Jojna Zygielman, radny miasta Kocka.

Po kilku latach zbiórki funduszy szkołę udało się wybudować, latem 1939 roku budynek stanął w stanie surowym. Dalsze prace przerwała okupacja niemiecka, szkołę uruchomiono już po wojnie, budynek do dziś jest częścią Zespołu Szkół w Kocku.

II wojna światowa i zagłada Żydów

9 września 1939 r. w czasie pierwszego bombardowania miasteczka,  w sadzie koło budynku „rabinówki” zginął ostatni kocki cadyk Israel Lejb Morgensztern wraz z najbliższymi.

Od 2 do 5 października 1939 r. pod Kockiem stoczono ostatnią bitwę kampanii wrześniowej pomiędzy, dowodzoną przez gen. Franciszka Kleeberga, Samodzielną Grupą Operacyjną „Polesie” i niemiecką 13. Dywizją Pancerną.

Po wejściu do miasta Niemcy bardzo szybko rozpoczęli represje, skierowane głównie przeciwko ludności żydowskiej. Już w listopadzie 1939 r.  spędzono Żydów do synagogi, którą kazano im rozebrać. W ten sam sposób zniszczono dom modlitwy i mykwę. Rozpoczęły się przesiedlenia ludności żydowskiej do Kocka z miast bliskich i dalszych (Lubartów, Suwałki). W końcu 1940 w północnej części miasta powstało getto, do którego przesiedlono wszystkich Żydów. Likwidację getta rozpoczęto pod koniec 1942 r. Poprzedziły tę akcję 2 duże egzekucje w lecie tego roku – w każdej rozstrzelano ponad 200 osób. Jesienią ludność żydowską popędzono do Łukowa, skąd została ona przewieziona do obozu zagłady w Treblince i tam zamordowana.

W listopadzie 1942 wysłano do Treblinki Żydów z Kocka. Porucznik Brand zarządził, by do stacji kolejowej jechali chłopskimi furmankami.
Jechały te furmanki przez cały dzień...
Hersz Buczko jechał, ten który miał kaszarnię.
Jechał Szlomo Rot, który robił najsmaczniejsze lody.
Jechał Jakow Marchewka, który sprzedawał lemoniadę.
Jechali – Cyrla Opelman, która sprowadzała najelegantsze artykuły bławatne i jej konkurent, Abram Grzebień.
Cyrla Wiernik, ta z rynku, ze sklepu z pasmanterią, jechała, i Szlomo Rosenblat, jej sąsiad, od galanterii damskiej.
Jechał Hennoch Madanes, kupiec artykułów żelaznych...
… i jechał Lejb Zakalik, właściciel młyna, z bratem, dziećmi i wnukami...  

Hanna Krall, Tam już nie ma żadnej rzeki, Kraków 1998, str.17-18.
Do opisanej przez Hannę Krall historii Apolonii Machczyńskiej, chrześcijanki z Kocka zamordowanej przez Niemców za pomaganie Żydom nawiązuje spektakl „(A)pollonia” w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego. Premiera spektaklu miała miejsce w 2009 r. w Nowym Teatrze w Warszawie i stała się jednym z najważniejszych wydarzeń teatralnych ostatnich lat w Polsce.

Współczesność

Dzisiejszy Kock to urokliwe miasteczko w pow. lubartowskim zamieszkane przez ok. 3,5 tys. osób. Działają tu dwa nieduże hotele-domy weselne i kilka barów. W okolicy dostępne są gospodarstwa agroturystyczne. Partnerem projektu Shtetl Routes jest kocki Dom Kultury im. Księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, tel. (81) 859 11 10.

Warto zobaczyć

  • Kościół Wniebowzięcia NMP (1779–1782), pl. Księżnej Anny Jabłonowskiej 15
  • Pałac księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, wzniesiony na miejscu dawnego pałacu Firlejów, przebudowany według projektu Szymona Bogumiła Zuga (1770), typowe założenie „między dziedzińcem a ogrodem” (korpus główny, 2 oficyny połączone galeriami, dziedziniec), ul. Tadeusza Kościuszki 1
  • Zespół drewnianej i murowanej zabudowy miasta (XIX/XX w.)
  • Cmentarz wojenny z pomnikiem upamiętniającym poległych w bitwie pod Kockiem, ostatniej bitwie kampanii wrześniowej 1939 r., ul. Kleeberga
  • Cmentarz żydowski (XVIII w.), ul. św. Jana Chrzciciela

Okolice

Poleski Park Narodowy

Park Krajobrazowy „Lasy Kozłowieckie”

Firlej (10 km): cmentarz żydowski (XIX w.); drewniany kościół Przemienienia Pańskiego (1880)

Radzyń Podlaski (21 km): stary cmentarz żydowski (XVII/XVIII w.); nowy cmentarz żydowski (początek XX w.); kościół Świętej Trójcy (1641); zespół parkowo-pałacowy Potockich (XVII/XVIII w.); pałac Szlubowskich (ok. XVIII w.)

Michów (18 km): kościół Wniebowzięcia NMP (XVI w.); pomnik (2013) na miejscu zniszczonego cmentarza żydowskiego

Lubartów (24 km): cmentarz żydowski (1819); pałac Sanguszków wraz z założeniem ogrodowym (XVIII w.); bazylika św. Anny (1733–1738); zespół klasztorny Kapucynów: kościół św. Wawrzyńca, klasztor, ogród (1737–1741)

Czemierniki (20 km): układ urbanistyczny (XVI/XVIII w.); cmentarz żydowski (1703); zespół parkowo-pałacowy (1615–1622); kościół św. Stanisława BM (1603–1617)

Adamów (21 km): cmentarz żydowski (XX w.); kościół Podwyższenia Krzyża Świętego (1796–1858)

Parczew (41 km): synagoga, obecnie sklep (2. poł. XIX w.); drewniana dzwonnica (1675); Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin (1905–1913)

Kamionka (22 km): cmentarz żydowski (1. poł. XIX w.); kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła (XV/XVI w.); kaplica grobowa rodziny Weyssenhoffów (1848); kaplica grobowa rodziny Zamoyskich (1890–1893)

Kozłówka (24 km): Muzeum Zamojskich – zespół pałacowo-parkowy obejmujący 14 budynków z przełomu XVIII/XIX w. i 19-hektarowy park z ogrodem francuskim
Bobrowniki (42 km): cmentarz żydowski (XIX w.); kościół Nawiedzenia NMP (1488, przebud. XVI i XVII w.)

Dęblin (43 km): synagoga, obecnie sklep (2. poł. XIX w.); twierdza (XIX w.); drewniany kościół Chrystusa Miłosiernego (1781); Muzeum Sił Powietrznych; zespół Dworca Kolei Nadwiślańskiej

 

Opracowanie tekstu: Emil Majuk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Polecane

Słowa kluczowe