Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

Wersja beta

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

Wersja beta

Teatr NN

Kosów - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Kosów jest jednym z najsłynniejszych kurortów w Karpatach Ukraińskich. Miasto położone w dolinie rzeki Rybnica, dopływu Prutu, u podnóża Karpat Ukraińskich. Kosów jest siedzibą rejonu w obwodzie iwano-frankiwskim, ważnym ośrodkiem administracyjno-handlowym. Położony w odległości 94 km od Iwano-Frankiwska, 40 km od Kołomyi i 100 km od Czerniowców.

Kosów, widok na miasto
Kosów, widok na miasto (Autor: Zagreba, Viktor)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia

Osada w miejscu Kosowa powstała na początku XIV w. w czasach państwa halicko-wołyńskiego. Po upadku państwa w 1340 r. osada trafiła pod rządy Województwa Mołdawskiego. W latach 1370-1387 Galicja znajdowała się pod rządami Węgier. Od 1395 r. osada znalazła się w granicach Polski. Wówczas Polska zawarła sojusz dynastyczny z Litwą, król Jagiełło stał się władcą obu krajów. Ziemiami ówczesnej Rusi zarządzał młodszy brat króla — Świdrygiełło, który prowadził wieloletnią walkę o zachowanie swoich posiadłości. W 1411 r. król Polski Władysław Jagiełło oddał Pokucie w lenno na 20 lat hospodarowi mołdawskiemu Aleksandrowi. Zachował się pierwszy dokument dotyczący Kosowa. Jest to darowizna księcia Świdrygiełły dla bojara mołdawskiego Włada Dragosynowicza, datowana na rok 1424. Kosów znajdował się w granicach Królestwa Polskiego (od 1569 r. — Rzeczypospolitej) do 1772 r., kiedy to na skutek pierwszego rozbioru Polski Galicja została przyłączona do monarchii Habsburgów.

Jako miasto Kosów rozwinął się w drugiej połowie XVI w. dzięki cennym pokładom soli. Dużo wcześniej w okolicach dzisiejszej wsi Stary Kosów mieściła się warzelnia soli. Wieś i warzelnia były własnością królewską, pod względem administracyjnym stanowiły część hrabstwa śniatyńskiego oraz były podporządkowane przedstawicielowi króla. Starostowie śniatyńscy dzierżawili łaźnię kosowską i czerpali z niej dochód, a w 1560 r. starosta Kosowa Henczyński założył przy niej miasteczko Ryków. Po jego śmierci poddani i słudzy Jerzego Jazłowieckiego, któremu przypadła w udziale w posesji wieś Kosów, dokonali zbrojnego najazdu na Ryków i zburzyli go, a łaźnię solną zagarnął sam Jazłowiecki.  Do połowy XVI w. Stary Kosów był wsią. W 1565 r. obok niego, bliżej źródeł solnych, zostało założone miasteczko, które początkowo nosiło nazwę Ryków, później zaś przyjęło nazwę wsi, która nazywała się Stary Kosów. Wkrótce powstało miasteczko Kosów. W rejestrze podatkowym z 1579 r. obok nazwy “Koszow, villa” (Koszow, wieś), spotykamy nazwę “Koszow, oppidum” (Koszow, miasteczko). W tym dokumencie Kosów występuje jako miasteczko prywatne, będące własnością syna Jerzego Jazłowieckiego, Michała. Miasto zostało dwukrotnie spalone i zniszczone – jesienią 1621 r. za sprawą Turków, Tatarów і Wołochów, а w lutym 1624 r. — przez Tatarów budżackich.

Żydzi pojawili się w Kosowie w XVI wieku. Początkowo nie stanowili oni samodzielnej wspólnoty z własnymi instytucjami. Pierwszy cmentarz żydowski powstał dopiero w wieku XVIII. Wówczas lokalna społeczność żydowska była już dosyć liczna i to Kosów właśnie wraz z okolicznymi miejscowościami stał się kolebką chasydyzmu. W latach 1720-tych w górach niedaleko Kosowa przez siedem lat mieszkał w samotności i modlitwach twórca chasydyzmu  Rabbi Israel ben-Eliezer HaBaal Szem Tow. W 1736 r. w Kosowie powstała własna chasydzka dynastia kosowska.

Właściciele miasta nadawali Żydom różne przywileje, w ten sposób zachęcając ich do osiedlenia się w mieście. Żydzi zajmowali się handlem, byli właścicielami kopalni soli, młynów, karczm, zajmowali się ściąganiem podatków. Śródmieście Kosowa było tradycyjnie zamieszkiwane przez Żydów, okolice zaś, które były niegdyś odrębnymi wsiami, – przez Ukraińców. Na przykład, w XVIII w. w Kosowie mieszkało 250 rodzin greckokatolickich, 110 rodzin żydowskich і 7 –rzymskokatolickich. W porównaniu z innymi mieszkańcami, Żydzi byli dosyć zamożni. W tamtych czasach w górach działały oddziały opryszków. Zdarzało się, że zamożni Żydzi stawały się ich ofiarami. Miasteczko atakowały oddziały Wasyla Lungi (w 1698 r.), Pytni і Piskliwego (w 1704 r.), Bajuraka (w 1750 r.). W 1759 r. właściciel Kosowa, Tadeusz Dzieduszycki, zorganizował specjalną załogę, która miała bronić miasta. Oprócz warzenia soli w Kosowie prężnie rozwijały się inne rzemiosła – rzeźbiarstwo, haft, kilimiarstwo, ceramika. Od końca XIX wieku Kosów staje się centrum tkactwa. Wówczas miasteczko zasłynęło też jako letnie uzdrowisko. Otwarto ośrodki dla turystów. Po reformach liberalnych 1867 r. Kosów otrzymał status miasta rejonowego.

W 1827 r. większość mieszkańców Kosowa stanowili Żydzi. Żydzi zajmowali się przeważnie handlem i rzemiosłami. Do końca XIX i początku XX w.  Żydzi kosowscy założyli liczne warsztaty produkujące obuwie, ubrania, a także galanterię skórzaną. W 1880 r. w Kosowie mieszkało ponad 2 tysiące Żydów (78% ludności). Na początku XX w. liczba Żydów kosowskich wynosiła 2 560 osób (82,5%) spośród 3 100 mieszkańców. Przed wybuchem I wojny światowej w posiadaniu Żydów znajdowało się 40 drewnianych budowli w Kosowie. Po zakończeniu wojny, kiedy to w udziale społeczności żydowskiej przypadły poważne próby, skład ilościowy ludności Kosowa się zmienił. W 1921 r. miasto zamieszkiwało 2 166 Żydów (51% ludności).

Po upadku Austro-Węgier od 1 listopada 1918 r. do 26 maja 1919 r. Kosów znajdował się w granicach Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZUNR). Później nastąpiła okupacja rumuńska, trwająca do sierpnia 1919 r., po czym do Kosowa weszła armia polska. Według polskich oficjalnych danych statystycznych  w 1931 r. w Kosowie i okolicach mieszkało około 6 730 Żydów. W latach 1930-tych w sposób znaczący wzrósł poziom antysemityzmu.  Członkowie Polskiej Partii Narodowo-Demokratycznej zainicjowali bojkot sklepów żydowskich, żydowskiego rzemiosła i handlu. Wielu Żydów miało trudności finansowe, sklepy upadały jeden po drugim, a liczba tych, którzy potrzebowali żydowskiej pomocy charytatywnej, nieustannie wzrastała.

Po wybuchu II wojny światowej i do 1941 r. ludność żydowska miasta wzrosła do 4000 osób dzięki napływowi uchodźców z Polski Zachodniej. Po ataku III Rzeszy na Związek Radziecki, niewielkie grupy młodych Żydów przyłączyły się do armii radzieckiej, która się cofała. Na początku lipca 1941 r. Kosów został okupowany przez wojska sojusznika  Niemiec w II wojnie światowej — Węgry. W sierpniu 1941 r. władza w mieście znalazła się w rękach niemieckiej administracji wojskowej. W Kosowie powstał lokalny Nadzwyczajny Komitet Żydowski, do którego weszli miejscowi aktywiści. Uchodźcy żydowscy z Rusi Podkarpackiej, niedawno anektowanej przez Węgry, którzy nie zostali uznani za obywateli Węgier, poszukiwali schronienia w Kosowie. Komitet Współpracy z miejscowymi Żydami nadał im pomoc, w tym medyczną. We wrześniu 1941 r. Niemcy zajęły administrację miejską. W czasie Akcji, która miała miejsce 16-17 października, 2 200 Żydów, stanowiących prawie połowę lokalnej społeczności żydowskiej, zostało wyprowadzonych na wzgórze za mostem Moskaliwka, gdzie ich zamordowano. Tamtej zimy Żydzi cierpieli z powodu głodu i epidemii. Judenrat otworzył jadalnie i świadczył inne rodzaje pomocy. 24 kwietnia 1942 roku 600 Żydów bez dokumentów roboczych zostało wysłanych do Kołomyi. Im bardziej nasilała się kampania niszczenia Żydów, tym częściej podejmowali oni próby przekroczenia granicy z Rumunią. Na początku maja 1942 r. powstało tu getto. 7 września 1942 r. zorganizowano jeszcze jedną “akcję”. Żydzi zostali otoczeni na placu, gdzie niemieccy i ukraińscy policjanci przeszukali domy i zamordowali około 150 osób, które nie podporządkowały się temu rozkazowi. Około 600 Żydów udało się pieszo do Kołomyi, a stamtąd zostało skierowanych do obozu śmierci w Bełżcu. Zdolnych do pracy mężczyzn wysłano do Janowskiego obozu koncentracyjnego we Lwowie. Tylko niektórym udało się ukryć. 28 września 1942 r. Niemcy ogłosili, że ludzie mogą opuścić swoje kryjówki i pozostać w mieście, lecz wszyscy ci, którzy tak uczynili, zostali zamordowani. 4 listopada 1942 r. ostatnie ocalone osoby z Kosowa zostały przewiezione do Kołomyi i miasto określono mianem “Judenrein”, tj. “wolnego od Żydów”. Po wkroczeniu do Kosowa Armii Czerwonej latem 1944 r. kilku Żydów powróciło do swoich domów.

Według spisu ludności 2001 r. w Kosowie nie ma więcej Żydów. Na początku ХХ w. mieszkało tu 2 560 Żydów.

Archeologia

Znaleziska archeologiczne, m.in. kamienne siekiery i wyroby z brązu, świadczą o tym, że terytorium współczesnego miasta zostało zasiedlone jeszcze w okresie neolitu i brązu. W XX wieku na terytorium Kosowa została znaleziona unikatowa mozaika czasów Imperium Rzymskiego.

Instytucje świeckie

Szkoły

W 1880 r. w Kosowie mieszkało ponad dwa tysiące Żydów (78% ludności). W 1898 r. na koszt Barona de Hirscha została otwarta w mieście szkoła rzemieślnicza. W 1909 r. organizacja lokalna Agudat Syjon (powstała w 1898 r.) założyła szkołę “Safa Brura” z językiem wykładowym jidysz.

Dzieci żydowskie zdobywały wykształcenie podstawowe w tradycyjnym chederze, a także w polskiej szkole ogólnokształcącej. W dwóch szkołach-chederach dzieci uczono jidysz już od szóstego roku życia. Od 1938 r. działało gimnazjum żydowskie, które mieściło się w budynku Mirosława Kapija. Dyrektorem gimnazjum był Dawid Segal. Wszyscy wykładowcy posiadali wykształcenie  uniwersyteckie: Ajzykowicz, Bezen, Gafner, Schissel, Grubner, Dornfest, Drezner, Elster, Kagane, Kalman, Krumholz, Kimeldorf, Majdanek, Rajner, Rozenblat, Unger, Frejl, Frenkel, Finster, Schauber, Schwarz, Schtrus, Schmerz, Scherf. Mimo że studiowali oni na uniwersytetach polskich i zagranicznych, znali również język ukraiński. W latach 1939-1941 nauczanie w gimnazjum odbywało się w języku ukraińskim.

Organizacje

Po I wojnie światowej w Kosowie powstały organizacje syjonistyczne. Społeczność żydowska prowadziła bogate życie społeczno-kulturalne. Najbardziej aktywni syjoniści wyemigrowali do Palestyny, gdzie zakładali swoje gospodarstwa. Działało towarzystwo kulturalno-narodowe „Merkaz Ruchani”, na którego czele stał Abraham Kreisel.

W dwudziestoleciu międzywojennym działał klub sportowy „Makkabi”, Towarzystwo Kultury „Merkaz Ruchani”. Dużą aktywnością wykazywała się drużyna piłkarska „Makkabi”.

Żydów kosowskich cechowała ortodoksyjność i umiejętność obserwacji, lecz w latach 1920-tych і 1930-tych wpływ syjonistyczny w mieście znacznie się nasilił. „Ogólni syjoniści”, „Poalej Syjon” (Robotnicy Syjonu), „Ha-midrasze” і rewizjoniści – wszystkie te ruchy miały swoich przedstawicieli w Kosowie, w tym takie ruchy młodzieżowe, jak „Haszomer Hacair” i „Hanoar Hacyjoni”. W  1928 r. 40 kilimiarzy założyło spółdzielnię. Żydowski Bank Spółdzielczy powstał w mieście w  1929 roku.

Urbanistyka

Według danych spisu ludności 1764 r. społeczność żydowska Kosowa (w tym mieszkańcy okolicznych wsi) liczyła 343 rodziny. Oni zarabiali na życie drobnym handlem, gospodarstwem leśnym, rzemiosłem, transportem, krawiectwem, wynajmowaniem mieszkań. W XIX w. kosowscy Żydzi handlowali zbożem i zwierzętami, uprawiali takie rzemiosła, jak stolarstwo, ślusarstwo, rzeźbiarstwo w drewnie і kilimiarstwo. Ważnym zajęciem miejscowych Żydów było warzenie soli. Dbając o wzrost dochodów, właściciele Kosowa zachęcali Żydów do osiedlania się na terenach miasta poprzez nadawanie im różnych przywilejów. Pierwsza pisemna wzmianka o Żydach pochodzi z 1635 roku. Żydzi skutecznie zajmowali się handlem, wynajmem majątków i obiektów przemysłowych (warzelni soli, młynów, karczm), ściąganiem podatków i rzemiosłami. Najliczniejszą grupę stanowili handlarze, szynkarze, pośrednicy handlowi – około 450 osób.

Kosów, domy żydowskie
Kosów, domy żydowskie

Drugim najbardziej rozpowszechnionym zawodem było tractwo i kilimiarstwo. Żydowskich tkaczy i kilimiarzy było 140 osób. Prawie tyle samo było tak zwanych robotników dziennych i najemnych. Mieszkali tu również różnorodni rzemieślnicy: krawcy, gorseciarki, hafciarki, stolarze, piekarze i rzeźnicy, szewcy szyli zarówno dla mieszczan, jak i mieszkańców wsi. Żydowscy kuśnierze szyli kożuchy i czapki, byli tu również zegarmistrze i cyrulicy, fotografowie, mechanicy radiowi i elektrycy, blacharze, malarze, szczotkarze, woźnicy oraz złotnik. Zdecydowaną większość Żydów kosowskich stanowili robotnicy lub mali przedsiębiorcy. Dużych przedsiębiorców było niewielu, przede wszystkim byli to właściciele zakładów kilimiarskich: Gertner, Gilman, Steiner, Landman, Sara Knol. Największe sklepy były własnością Landmana, Lokera, Milbauera, Kamila, Kreislera, Fibera. Właścicielem stacji elektrycznej i kina „Apollo” był Kaufman, drukarni zaś – Hirschhorn, garbarni – Schneberg i Steiner, młynów – Milbauer i Fotel. Restauracje należały do Kreisela, Reichmana, Hasenfratza, Schnapa. Włascicielem banku był Marmorosz. 34% Żydów nie miało swoich domów i mieszkało w wynajętych lokalach, często w złych warunkach. Na przykład, Isak Samler mieścił się w jednym pokoju z żoną i pięciorgiem dzieci, najstarsze spośród których miało 14 lat.

W 1847 r. chasydzi Kosowa zbudowali synagogę w Safedzie. W 1928 r. połowę rady miejskiej Kosowa stanowili Żydzi, а w latach 1929-34 funkcję burmistrza pełnił Żyd – doktor Jakub Gertner (1892-1941). W 1934 r. złożył on rezygnację w wyniku nacisków ze strony Rządu. W 1928 r. 40 żydowskich kilimiarzy założyło artel (który zlikwodowano в 1941 r.). Żydzi byli właścicielami wielu przedsiębiorstw w Kosowie: „Warsztatu Huculskiego” Gilmana, zakładów dziewiarskich Schneiberga i Gunda. W 1929 r. w Kosowie powstał Żydowski Bank Spółdzielczy. W latach 1934-1936 raz na dwa tygodnie wydawano tu gazetę „Kosover Shtime”.

W czasach radzieckich żydowskie instytucje i partie polityczne zostały zlikwidowane. Słynne lokalne przedsiębiorstwa kilimiarskie zaprzestały swojej działalności.

Etnografia

Dla Żydów kosowskich charakterystyczne były zwyczaje patriarchalne. Najczęściej mieszkali oni w dużych rodzinach. W domu kupca Mordka Kaufmana mieszkało 12 członków rodziny, reprezentujących trzy pokolenia, mimo że dwóch jego synów – Samson i Ozjasz – prowadziło samodzielną działalność gospodarczą: pierwszy był kupcem, a drugi – właścicielem elektrowni i kina. Krawcowa Tauba Gartner posiadała rodzinę, składającą się aż z 14 osób.

Zabytki architektury i budownictwa

Zabytki żydowskie

Synagoga

Pod koniec XVIII w. została zbudowana synagoga drewniana, poświęcono też cmentarz żydowski. Synagogi w Kosowie były własnością społeczności chasydzkiej. Społeczność ta obejmowała nie tylko chasydów kosowskich, lecz także mieszkańców wsi. Członkami kosowskiej społeczności chasydzkiej byli także Żydzi z dosyć oddalonego Zabłotowa. Pierwszą synagogę w Kosowie dla dynastii rabinów Gagerów zbudował przedsiębiorca zabłotowski rabin Natan Bender. Mieściła się ona obok drogi wiodącej do Kołomyi. Był to piękny, jasny i przestrzenny budynek; sala mogła pomieścić około stu osób, galeria zaś – sto kobiet.  Rabin Moshe Schfarber z Zabłotowa podarował synagodze kosowskiej ziemię z domem, które posiadał w mieście. Ciężko jest teraz powiedzieć, gdzie znajdowała się pierwsza synagoga i co się z nią stało.

Historia dwóch innych synagog jest bardziej znana. Synagoga centralna znajdowała się mniej więcej tam, gdzie obecnie stoi piętrowy dom na ul. Nezależnosti 126. Była to jednopiętrowa budowla o grubych murowanych ścianach. Salę modlitwy ozdabiał rzeźbiony w drewnie ornament roślinny w ciemnym brązowym i złotym kolorze.

Wieczorem 17 października 1941 r. synagoga została podpalona przez gestapowców na zakończenie pierwszej “akcji” skierowanej przeciwko Żydom, poprzedzonej zamordowaniem siedmiu znajdujących się tam Żydów, którzy szukali w synagodze schronienia. Była to ciemna jesienna noc, pożar był ogromny. Wóz strażacki przyjechał z Żabia, lecz od razu zawrócił – widocznie Niemcy nie pozwolili na gaszenie pożaru. Następnego dnia widać było szczątki spalonych ludzi. Grube ściany ocalały, zostały zburzone w późniejszym okresie.

Druga synagoga, w której mieściła się też szkoła religijna – cheder – wówczas ocalała. Jej budynki były wykorzystywane jako siedziba wydziału kinofikacji.

Kirkut

Kirkut znajduje się u podnóży góry miejskiej za domem na ul. Nezależnosti 42. Mieszczą się tam groby chasydzkich cadyków. Przy wejściu znajdują się na nowo postawione płyty, gdzie pochowano Chaima, syna Menachema Mendla z Kosowa, Ciporę, córkę Meira z Szepetówki, Jacoba Szymona, syna Chaima z Kosowa, Mosze, syna Jacoba Szymona z Kosowa. Pod inną płytą zostali pochowani Menachem Mendel, syn Jacoba Kopla, Baruch, syn Abrama, a także Sara, córka Abrama. Na cmentarzu zostało zachowanych co najmniej kilkaset nagrobków. Uważa się, że na cmentarzu kosowskim znajdują się jedne z najciekawszych macew w Europie Wschodniej, zabytków żydowskiej sztuki sepulkralnej. Cmentarz został ogrodzony, klucze są przechowywane w pobliskim domu (na ul. Nezależnosti 42/6, tel. 034 782 01 71). W odległości stu lub dwustu kroków od cmentarza, na dawnym zamczysku, znajdują się groby ofiar gestapowskich „akcji”, które miały miejsce w latach 1941 – 1942. Dopiero w 1992 r. w tym miejscu pojawiła się tablica informująca o tym, że są tu pochowani kosowscy Żydzi.

Kosów, cmentarz żydowski
Kosów, cmentarz żydowski

Dom rabina

Dom rabinów Gagerów z końca XIX wieku. Obecnie jest siedzibą Kosowskiego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny, Muzeum Historii Walki Wyzwoleńczej na Huculszczyźnie, Kosowskiej Organizacji Rejonowej. Adres: ul. Nezależnosti 55.

Kosów, byly dom rabina
Kosów, byly dom rabina

Inne zabytki

Zamek

Jednym z najsłynniejszych zabytków historycznych jest Góra Miejska (Zamkowa). Zostały tu dobrze zachowane potężne wały obronne. Zamek powstał w XVII w. і początkowo należał do właścicieli miasta – Kossakowskich, później zaś – do Jabłonowskich. Zamek otaczały wysokie wały, na których stały mury z czterema wieżami. Budowle były zrobione z kamienia i drewna. Mieszkali tu magnaci – właściciele miasta. Zamek przetrwał najazdy turecko-tatarskie w latach 1621 i 1624, kiedy to miasto całkowicie spłonęło w pożarze. Pomimo utrudnionego dostępu do fortecy, w 1648 r. powstali chłopi zawładnęli nią i obrabowali. Do zamku przymierzał się też Dobosz. Według legendy, z góry rzucał on na środek miasta swoją ciupagę, co miało oznaczać wymóg płacenia daniny. Pod koniec XVIII w. zamek stracił swoje znaczenie obronne i podupadł. Legenda głosi, że kamienie z jego murów jeszcze długo były wykorzystywane przez mieszkańców Kosowa w budownictwie.

Cerkiew pw. Narodzenia św. Jana Chrzciciela

Drewniana cerkiew prawosławna pw. Narodzenia św. Jana Chrzciciela. Została wzniesiona w 1912 r. w stylu huculskim. Obecnie jest to cerkiew działająca, zachowana w dosyć dobrym stanie. Znajduje się na środku cmentarza, na którym zostało zachowanych wiele interesujących grobowców i nagrobków. Cerkiew słynie z tego, że w 1990 r. patriarcha Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego Wołodymyr (Romaniuk) złożył tu wieczyste śluby mnisze.

Cerkiew pw. św. Bazylego Wielkiego

Kolejną świątynią w Kosowie była drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Bazylego Wielkiego, która została wzniesiona w 1895 r. W 2009 r. cerkiew spłonęła.

Kościół i kaplica

Kościół znajduje się w pobliżu Instytutu Sztuki Dekoracyjnej i Użytkowej w Kosowie.  Pierwsza świątynia katolicka powstała tu w 1771 roku. W 1881 r. spłonęła. Po sześciu latach w jej miejscu wzniesiono nowy kościół, który przetrwał do lat 70-tych ubiegłego wieku (został rozebrany przez władze radzieckie). Drugi kościół kosowski mieści się na polskim cmentarzu. Jest to duża kaplica, która pełniła funkcje głównej świątyni katolickiej w mieście do powstania nowego kościoła. Kaplica została wzniesiona w 1866 r.,  od 1911 r. zaś pełniła funkcję kościoła.

Zabytki przyrody

W Kosowie występują liczne unikatowe nasadzenia o znaczeniu historycznym, m.in. dębu czerwonego liczącego 50 lat; rezerwat przyrody uroczysko “Utropy” — cenne nasadzenie leśne sosny zwyczajnej z domieszką świerku i jodły liczące 105 lat; ogród dendrologiczny w sanatorium “Kosów”, wieś Smodna; unikatowa kolekcja drzew i krzewów (729 egzemplarzy 44 gatunków roślin), przywiezionych z całego świata przez uczonego A. Tarnawskiego w ubiegłym wieku. W Kosowie występuje też źródło siarkowodorowe.

Narodowy Park Przyrodniczy „Huculszczyzna” położony w granicach rejonu kosowskiego, obejmuje powierzchnię 32 271 hа. Długość parku z północnego zachodu na południowy wschód wynosi około 29 km, z północnego wschodu na południowy zachód zaś — 20 km. Celem głównym Parku Narodowego jest zachowanie, odtworzenie i racjonalne wykorzystanie zasobów genetycznych świata roślinnego i zwierzęcego, unikatowych zespołów przyrodniczуch i środowiska etnokulturowego Karpat Pokucia i Bukowiny.

Góra Pisany Kamień. Olbrzymie bryły piaskowca, rozpoczynające się na północnym zachodzie od kamieni o wysokości 2-3 m і ciągnące się łańcuchem o długości około 80 m na południowy wschód, wyrastając na masywne monolity o wysokości do 20 m. Wierzchołek kamieni tworzy płaską powierzchnię, na której można odpocząć, podziwiając okoliczną przyrodę. Legenda głosi, że bardzo dawno temu okoliczne góry zasiedlały plemiona Karpów, które dały nazwę Karpatom. Byli to ludzie-giganci, podobni do mitycznych tytanów, posiadający nadprzyrodzoną siłą. To oni właśnie przenieśli w to miejsce wspomniane kamienie, żeby uwiecznić swoją w nim obecność, zakopali skarby i nakryli je kamieniami. Odtąd przybywają tu ludzie, jak do Mekki, żeby pokłonić się potężnemu duchowi swoich przodków. Nazwa Kamień wywodzi się od wyrytych petroglifów, z których najdawniejszy pochodzi z czasów Rusi Kijowskiej. To na nim właśnie można zobaczyć znaki, symbole, które do dzisiaj są wykorzystywane w ornamentach huculskich. Kamień posiada duże znaczenie zarówno historyczne, jak też geologiczne. Z Kamienia otwiera się majestatyczna panorama górskich grzbietów i szczytów.

Sokólska Skała jest stromą ścianą o wysokości 100 m nawisającą nad drogą. Stanowi odsłonięcie skał paleogenowych, które powstały 25 mln lat temu. Czeremosz płynie tu z dużą prędkością, omywając odłamki skały. Do Czeremoszu wpada potok górski Sykawka, tworząc wodospad, nad którym znajduje się pomnik T. Szewczence. Obok wodospadu przebiega trasa wiodąca na Sokólski grzbiet  o długości 15 km. Na grzbiecie następują po sobie płytkie siodła i kopulaste szczyty, lasy mieszane zmieniają rozległe łąki. Najczęściej występują lasy świerkowo-bukowe, lecz można też spotkać lasy brzozowe i gaje jaworowe. Największą wartość na Sokólskim grzbiecie stanowi ponad 20 piaszczystych skał ostańcowych o wysokości ponad 40 m. Swoimi niezwykłymi kształtami często przypominają zwierzęta.

Miejska Góra o wysokości 450 m, z której otwiera się wspaniała panorama Kosowa i okolicznych wsi, widok na Karpaty Pokucia i Bukowiny. Na samej górze rosną unikatowe na Przykarpaciu sosny alpejskie, a także nasadzenia liściaste oraz iglaste, zarośla akacji białej.

Góra Tarnoszory (998 m). Nazwa wywodzi się od słowa „tarnica” (siodło). Stąd otwiera się wspaniała panorama na górę Bukowiec (1059 m), wieś Jaworów, szczyty Sokólskiego grzbietu, górę Maksymiec (981 m), Pisany Kamień (1221 m), górę Gregit (1491 m). Na dół ze szczytu góry Tarnoszory rozchodzą się olbrzymie kamienne skały o wysokości do 30 m z mnóstwem labiryntów, korytarzy, wąwozów i kilkoma jaskiniami.

Kamień Dobosza to olbrzymi kamień o pochodzeniu lodowcowym, który jest zwieńczeniem łańcucha innych kamieni. Na jego wierzchołku stoi, niczym głowa, kamień o mniejszych rozmiarach. Ten gigantyczny głaz przypomina ludzką postać.  Został nazwany na cześć opryszka ludowego Aleksego Dobosza.

Jaskinia, gdzie w latach 1720-tych w górach nieopodal Kosowa przez siedem lat mieszkał w  samotności i modlitwach twórca chasydyzmu Israel ben-Eliezer.

Zabytki ruchome

W kosowskiej synagodze znajdowała się duża biblioteka, która została przewieziona do Izraela.

Zabytki kultury niematerialnej

W Kosowie istniało kilka społeczności żydowskich. W takim prowincjonalnym miasteczku, jak Kosów, zwolennicy Oświecenia żydowskiego stanowili nieliczną grupę, ich wpływ nie był znaczący. Chasydzi kosowscy mieli swoją dynastię cadyków. Pochodziła ona od dużo bardziej wpływowej dynastii chasydzkiej z Wyżnicy. Rabin kosowski był potomkiem rabina dynastii wyżnickiej. Rodowód rabinów wyglądał w sposób następujący: wielki rabin Mosze Hager z Kosowa (1860-1925), autor książki „Leket Oni”; wielki rabin Baruch Hager z Wyżnicy (1845-1892); wielki rabin Szraga Fejwisz Hager z Zaleszczyków (1870-1937, syn Barucha z Wyżnicy, zięć Mojżesza z Kosowa); wielki rabin Abraham Jeszua Heszel Hager z Kosowa, syn Szraga Fejwisza z Zaleszczyków; wielki rabin Szraga Fejwisz Hager, obecny rabin Kosowa przebywa w Boro Park (USA). Nazwa dynastii pochodzi od nazwy miasta Kosów. Jest ona bardzo aktywna w Brooklynie, gdzie posiada swoją synagogę (Kosover synagogue, 52nd St. and 11th Ave. Brooklyn, New York). Synagoga kosowska znajduje się na północy Izraela, w mieście Safed. Jest to jedyne miejsce w Izraelu, przypominające Karpaty, będące także największym centrum historycznym mistyki żydowskiej. Tu właśnie pracował prekursor chasydów, wielki myśliciel, żydowski rabin Luria Icchak Aszkenazi (1534, Jerozolima – 1572, Safed).

Israel Ben Eliezer Baal Szem Tow (ok. 1700–1760) – twórca chasydyzmu w Europie Wschodniej. Przez 7 lat w latach 1720-tych mieszkał w samotności i modlitwach w górach niedaleko Kosowa. Zapoczątkował w 1736 r. w Kosowie Kosowską dynastię chasydzką. Znany również pod akronimem BeSzT (בֶּעשְׁ"ט – skrót od Baal Szem Tow). Urodził się w mieście Okopy na pograniczu Podola i Wołoszczyzny.  Wcześnie został sierotą, uczył się w chederze, skąd często uciekał do lasu, gdzie medytował.

Z wydanych po śmierci Israela Ben Eliezera zbiorów opowiadań i legend, które krążyły wśród jego uczniów i adeptów, dowiadujemy się, że ten wielki myśliciel urodził się w miasteczku na granicy Polski i Włoszczyzny jako syn biednych, prostych i leciwych rodziców. Wcześnie został sierotą, w wieku 12 lat zaczął służyć jako pomocnik mełameda, później zaś – jako szames (sługa w synagodze). W wieku 18 lat ożenił się, wkrótce po tym owdowiał i zaczął podróżować po żydowskich miasteczkach Galicji Wschodniej. W Jazłowcu (niedaleko Buczacza) pomagał uczyć dzieci w chederze, później odwiedzał różne miasteczka i wsie. Dwa lata później ożenił się ponownie, lecz po jakimś czasie zamieszkał na samotności w górach karpackich, gdzie spędził kilka lat, zarabiając na życie ciężką pracą fizyczną (w późniejszym okresie zwolennicy Israela Ben Eliezera traktowali ten czas osamotnienia i obserwacji mistycznej jako swego rodzaju przygotowanie do przyszłej działalności). Około roku 1730 Baal Szem Tow zamieszkał w miesteczku Tłuste (obecnie Towste w obwodzie tarnopolskim), gdzie za około 6 lat zasłynął jako cudotwórca. Wiele podróżował po kraju, uczył w szkole. Ożenił się z córką kupca z Brodów Efraima Kutowera, jednak postanowił doskonalić się na samotności, pojechał więc z rodziną w Karpaty. Żona mieszkała w huculskiej wsi i tylko czasem przyjeżdżała w góry. Israel Ben Eliezer wykopywał glinę, którą żona przywoziła do miasta i sprzedawała. Z tego też oni się utrzymywali. W tym miejscu właśnie, w górach karpackich, myśliciel zrozumiał główną zasadę chasydyzmu, mianowicie, że „cała ziemia jest wypełniona przez Boga”. Legenda głosi, że spotkał watażkę opryszków Aleksego Dobosza. Znając dobrze góry, pokazał Aleksemu wąwóz, który później uratował go w ciężkiej chwili. Dobosz natomiast dał BeSzTowi swoją fajkę, z którą ten nie rozstawał się do końca życia. Krewny żony BeSzTa, rabin z Brodów Gerszom Kutower, nie mógł pogodzić się z takim ascetycznym życiem swoich krewnych i kupił dla nich w Kutach karczmę.  Żona prowadziła interes, Baal Szem Tow zaś mieszkał nieopodal. Byli oni kiepskimi gospodarzami i wkrótce musieli przeprowadzić się do miasta Tłuste, gdzie BeSzT pracował jako nauczyciel (mełamed), rzezak (szojchet) i chazan (kantor) w synagodze. Nawet wówczas wielu uważało go za świętego. Baal Szem Tow zmarł w Międzybożu na Podolu, dokąd przybył w 1740 roku. Israel Ben Eliezer miał syna Cwiego (Herschela; nie zostały zachowane o nim żadne wiadomości) і córkę.

Nauka Israela Ben Eliezera

Jeżdżąc po miasteczkach żydowskich Podola i Galicji Wschodniej, Israel Ben Eliezer leczył ludzi zarówno za pomocą środków medycyny ludowej, jak też różnego rodzaju amuletów i talizmanów. Legendy głoszą, że posiadał on też moc wyganiania złych duchów. Wkrótce wokół niego powstała grupa zwolenników. Jedni byli zafascynowani jego sławą jasnowidza i cudotwórcy-uzdrowiciela, inni zaś – skromnością jego zachowania, atrakcyjnością i urokiem jego osobowości.

Punktem centralnym nauki Israela Ben Eliezera jest osobowość cadyka. Zadanie cadyka polega na uczeniu człowieka służby Bogu poprzez wszystkie jego zamysły, uczynki i działania. Jego pośrednictwo pomiędzy Bogiem a ludźmi obejmuje również grzeszników. Israel Ben Eliezer podkreśla możliwość służenia Bogu poprzez codzienne uczynki. Osądza on częste posty i  zbyt suwore wyrzuty czynione ludziom w kazaniach, jako że „najważniejsze dla człowieka są trzy rzeczy: miłość do Boga, miłość do narodu Izraela oraz miłość do Tory; nie ma potrzeby w ascetyźmie”. Zachęcał on też do „służenia Bogu poprzez rzeczy materialne”, mówił o wszechobecności Boga („nie ma miejsca, w którym by go nie było”). Cadyk jest zobowiązany pójść do grzesznika, żeby, podniósłszy się ponownie, ponieść też jego, skierować ku dobremu i pomóc oczyścić się od wad.


Cadyk może spełnić swoje przeznaczenie, znajdując się w stanie „dwekut”, który umożliwia mu kontakt duchowy z wyższą sferą miłosierdzia Bożego. Najwłaściwszą drogą do „dwekut” jest modlitwa. Legenda głosi, że Israel Ben Eliezer w chwilach szczególnie silnej ekstazy modlitewnej osiągał stan mistycznego uniesienia duszy („aliat neszama”), w którym, według jego słów, „widział i poznawał rzeczy, o których nie sposób powiedzieć, ani wytłumaczyć”. W głównym dokumencie wczesnego chasydyzmu – liście Israela Ben Eliezera do szwagra Abrahama Gershona z Kut, napisanym na początku lat 1750-tych, autor, opisując swój stan „aliat neszama”, opowiada, że, znalazłszy się w niebiańskim pałacu Mesjasza, zwrócił się do niego z pytaniem: „Kiedy należy spodziewać się Twojego nadejścia?”, na co ten odpowiedział: „Kiedy twoje źródła przebiją się na zewnątrz i rozprzestrzenią się po świecie”. Jednak mimo swoich nadziei mesjanistycznych, Israel Ben Eliezer zakazał prób przybliżenia nadejścia Mesjasza za pomocą magii. Prawdopodobieństwo tego zakazu zaprzeczają niektórzy badacze, dopatrujący się w idei zejścia cadyka do grzesznika potwierdzenia związku pomiędzy chasydyzmem Israela Ben Eliezera  a sabatarianizmem, w którym ukształtowały się nauka o upadku Mesjasza, a także sięganie po magię w celu przybliżenia jego nadejścia. Jako potwierdzenie swoich poglądów, zwolennicy tej teorii przytaczają przypisywane Israelowi Ben Eliezerowi słowa o odstępcach frankistach: „Dopóki członki są związane z ciałem, istnieje nadzieja na ich leczenie, lecz, kiedy są odcięte, nie sposób ich uratować. Każdy Żyd jest częścią Szechiny”. W świetle dzisiejszych badań dowody te wydają się dyskusyjne. Raczej świadczą one o tym, że dla Israela Ben Eliezera części narodu żydowskiego i jego odrębni przedstawiciele w sposób organiczny są związani w jeden żywy organizm, a zadaniem cadyka jest dbać o każdego z jego członków w celu zachowania całości organizmu. Można to osiągnąć nie wyrzekając się grzeszników i odstępców, lecz naprowadzając ich na drogę prawdy.

Israel Ben Eliezer nigdy nie wygłaszał publicznie swoich kazań, nie pisał żadnych prac i nie pozwalał na zapisywanie rozmów, które on prowadził w wązkim gronie swoich zwolenników. Jego pierwszym uczniem był rabin Dow Ber z Międzyrzecza znany jako Magid z Międzyrzecza (1704-1772). Magid oznacza „ten, kto mówi”, tj. głosi proroctwa. Dopiero 20 lat po śmierci Israela Ben Eliezera jego uczeń Jaakow Josef z Połonnego wydał dzieło „Toldot Jaakow Josef” („Dzieje Jakuba Józefa”, pierwsze dzieło, przedstawiające główne zasady chasydyzmu; Korzec, 1780), w którym zapisał on swoje rozmowy z Israelem Ben Eliezerem oraz jego wypowiedzi.

Nauka Israela Ben Eliezera została wyłożona w formie aforyzmów, przeplatanych za pomocą opowiadań i przypowieści. Nie wyróżniają się one uczonością talmudyczną, mimo że zawierają wiele zapożyczeń z Hagady, prac moralistycznych i kabalistycznych. Przeciwnicy Israela Ben Eliezera często podkreślali, że był on nieukiem, zarzucali mu przypisywanie większego znaczenia modlitwie, niż studiowaniu Halachy, praktykę leczenia za pomocą amuletów oraz rozmowy z prostymi ludźmi i kobietami, którzy, zdaniem krytyków Israela Ben Eliezera, nie mogli zrozumieć jego nauki o służbie Bogu w świecie materialnym. Przez wiele lat Israel Ben Eliezer zamierzał odbyć podróż do Ziemi Obiecanej i prawdopodobnie nawet wyruszył w drogę, lecz z nieznanych przyczyn zawrócił (według jednej z opowieści chasydzkich, dojechał do Stambułu).

Mimo że dwóch wnuków oraz prawnuk Israela Ben Eliezera byli cadykami chasydzkimi, nie zapoczątkowali oni własnych dynastii. Jednakże niektórzy z jego uczniów zostali założycielami dynastii, niektóre spośród nich istnieją do dzisiaj. Najwybitniejsi jego uczniowie to: Nachman z Horodenki (zm. w 1780 r.), Jaakow Josef z Połonnego, Jechiel Michael ze Złoczowa (magid), Pinchas ben Abraham Abba z Korca (1726-91), Dow Ber z Międzyrzecza (następca Israela Ben Eliezera), szwagier Israela Ben Eliezera Abraham Gershon z Kut і Nachman z Kosowa (zm. w 1746 r.).

Muzea – archiwa – księgozbiory – kolekcje prywatne

Książki z synagogi kosowskiej społeczności znajdują się w Izraelu.

Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny

Muzeum krajoznawcze mieści się w dawnym domu rabina. Muzeum posiada dwie sale wystawowe i cztery ekspozycje stałe z ubraniami i przedmiotami codziennego użytku, ceramiką, rzeźbą w drewnie, tkactwem і haftem. Są tu prezentowane zbiory prywatne historyka sztuki Jewhena Sahajdacznego. Jest to odzież huculska z końca ХІХ – początku ХХ w., m.in. stroje weselne, wyroby haftowane oraz ceramiczne. W dziale rzeźby w drewnie znajdują się prace mistrzów rzemiosła Szkriblaków.

Adres: ul. Nezależnosti 55.  Tel.: +38 (03478) 2-16-43

Miejsca pamięci

Pomnikiem tragicznych wydarzeń II wojny światowej są groby Żydów zamordowanych przez gestapowców w latach 1941-1942 oraz tablica pamiątkowa upamiętniająca te wydarzenia.

Na Miejskiej Górze znajduje się tablica pamiątkowa upamiętniająca ofiary masowych mordów, które w większości zostały dokonane w dniach 16-17 października 1941 roku. Na tablicy umieszczono następujący napis: „W miejscu tym w latach 1941-1943 zostało zamordowanych ponad 10 tysięcy Żydów. Pokój ich duszy”.

Kosów, Góra Miejska, miejsce pochówku Żydów z Kosowa
Kosów, Góra Miejska, miejsce pochówku Żydów z Kosowa

Wykorzystane źródła

1. http://www.sztetl.org.pl/pl/city/kosow/

2. http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%96%D0%B2

3. http://www.worldcat.org/title/sefer-kosov-galitsyah-ha-mizrahit/oclc/17013437

4. http://www.worldcat.org/title/megiles-kosov/oclc/17052936

5.http://territoryterror.org.ua/uk/publications/details/?newsid=389

6.http://kosiv.org/kosivschina/1043-gybel-jevrejiv-chastyna-1.html

7.http://www.karpaty.info/ua/uk/if/ks/

8.http://dyvys.info/kultura/u-kosovi-znajshly-unikalnu-mozajiku-chasiv-rymskoji-imperiji-foto-video.html

9.http://blog.karpaty.info/2014/06/22/yevrejski-mistechka-prikarpattya/

10.http://www.lvivcenter.org/uk/researchprojects/synagogues/synagogue/?ci_locationid=17

11.http://www.carpathians.eu/karpatskii-narod/administrativni-raioni/ivano-frankivska-oblast/kosivskii-raion/kosiv-misto/kosiv-stolicja-karpatskikh-suveniriv.html

12.http://www.karpaty.info/ua/uk/if/ks/

13.http://www.karpaty.info/ua/uk/if/ks/kosiv/hotels/kosiv/

14.http://www.tourism.if.ua/ua/atraction/natural/

15.http://www.eleven.co.il/article/11862

16.http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11508.html

17.http://kosivlibrary.if.ua/2010/02/05/69/

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe