Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Krzemieniec - przewodnik

ukr. Крем’янець, jid. קרעמעניץ

Krzemieniec - przewodnik
Krzemieniec, widok na miasto
Panorama Krzemieńca, 2014, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Pod Górą

Położony pomiędzy malowniczymi wzgórzami Krzemieniec od dawna był wygodnym miejscem dla osiedlania się ludzi. Góra Zamkowa (nazywana również „Górą Boną” na cześć królowej Bony Sforzy) świetnie nadawała się do obrony, dlatego nie dziwi fakt, że umocnienia fortyfikacyjne, wg niektórych źródeł, zostały zbudowane na niej w czasach przedchrześcijańskich.

Widok na Krzemieniec
Widok na Krzemieniec i Górę Zamkową, ok. 1920, zbiory Archiwum Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego w Krzemieńcu i Poczajowie

 Krzemieniec to jedno z najstarszych miast Ukrainy. Wg danych archeologicznych jest nieprzerwanie zamieszkiwany od końca X w., lecz najstarsza potwierdzona pisemna wzmianka o tej osadzie wiąże się z bitwą księcia wołyńskiego Daniela Romanowicza z wojskiem króla Węgier Ándrása II i datuje się ją na wiosnę 1227 r. W 1240 r. zamek krzemieniecki oparł się wojskom tatarskim Batu-chana. W 1366 r. miasto zostało zajęte przez wojska Kazimierza Wielkiego. Po krótkim okresie panowania węgierskiego Krzemieniec znalazł się we władaniu wielkich książąt litewskich. W 1438 r. wielki książę litewski Świdrygiełło nadał miastu prawo magdeburskie. W przywileju zaznaczono, że dotyczy ono: „Rusina, jak też Lacha, i Niemca, i Wołocha, i Ormianina, i Żyda, i Tatara”. Świdrygiełło dobrze znał Krzemieniec, chociaż nie od najlepszej strony: przyszły władca spędził przedtem 9 lat w więzieniu na tutejszym zamku.

Krzemieniec, dom zajezdny
Dom zajezdny w Krzemieńcu, 1928, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Żydzi z Krzemieńca

Od XV w. datuje się obecność Żydów w mieście, z krótką przerwą w 1495 r., gdy wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk postanowił wypędzić z Litwy (a więc również z Krzemieńca) wszystkich Żydów. Ten sam władca zezwolił w 1503 r. na powrót Żydów. Wg dokumentów, zwrócono im dawny majątek, w tym cmentarze i synagogi.

Społeczność żydowska miasta była na tyle wpływowa, że na przełomie XVI w. i XVII w. Żydzi z Krzemieńca, obok Żydów z Ostroga, reprezentowali wszystkich Żydów z Wołynia na Sejmie Czterech Ziem w Lublinie. W 2. poł. XVI w. w mieście było ponad 50 żydowskich domów, istniała osobna ul. Żydowska (obecnie ul. Szewczenki), funkcjonowała synagoga, dom kahalny oraz szpital (czyli przytułek). Z Krzemieńcem związany był w tym czasie wybitny rabin Mordechaj Jaffe, reprezentujący Krzemieniec na Sejmie Czterech Ziem. Rabin Jaffe pełnił później swoje funkcje rabinackie w Lublinie, Pradze i Poznaniu.

W 1. poł. XVII w. Krzemieniec pozostawał jednym z największych miast województwa wołyńskiego. W 1629 r. liczył on 1224 domy, liczbą mieszkańców ustępował jedynie Ostrogowi (1655 dymów), dwukrotnie przewyższał pod względem liczby mieszkańców centrum wojewódzkie Łuck (546 domów).

Następne stulecia były niełatwe dla miejscowych Żydów. Miasto ucierpiało w czasie powstania Chmielnickiego (nawet Zamek Krzemieniecki został zajęty i zniszczony), w sąsiednim Poczajowie ukazywały się duże nakłady literatury antysemickiej, а w samym Krzemieńcu odbywały się procesy sądowe związane z oskarżeniami Żydów o mordy rytualne oraz wykorzystywanie krwi chrześcijan do produkcji macy.

Wśród osób urodzonych w Krzemieńcu znajdziemy wybitnego przedstawiciela oświecenia żydowskiego Izaaka Ber Lewinsona, genialnego polskiego poetę Juliusza Słowackiego, prawosławnego świętego Aleksandra Chotowickiego, znanego kompozytora ukraińskiego Mychajła Werykiwskiego, amerykańskiego skrzypka pochodzenia żydowskiego Isaaca Sterna. Przez długi czas w tym mieście pracował botanik austriackiego pochodzenia Willibald Besser.

Przy granicy

W 1793 r. Krzemieniec znalazł się na terenach przygranicznych pod rządami Rosji, która początkowo nie ingerowała w sprawy związane z Żydami na anektowanych ziemiach. Jednak pojawienie się granicy przecięło tradycyjne szlaki handlowe i w tej sytuacji wielu Żydów zajęło się przemytem. Od 1812 r. regularnie zaczęły ukazywać się rozkazy i postanowienia, które miały na celu ograniczenie lub sprowadzenie do minimum liczbę Żydów w strefie przygranicznej (zazwyczaj w odległości pasa o szerokości 50 wiorst od granicy). Rozkazy te nigdy nie zostały w pełni zrealizowane. Pod koniec ХІХ w. Żydzi stanowili w Krzemieńcu 37% ogólnej liczby ludności, co było najniższym wskaźnikiem wśród wszystkich miast guberni wołyńskiej. Krzemienieccy Żydzi zamieszkiwali centrum miasta oraz 2 przedmieścia: dubieńskie i wiśniowieckie. Główna ulica miasta nosiła nazwę Żydowskiej (aż do ХІХ w., kiedy to zmieniono jej nazwę na ul. Szeroką). Miasto żyło wówczas z handlu z pobliską Austrią. Kupcy żydowscy zajmowali się sprzedażą zboża i tytoniu.

Od 1805 r. datuje się okres, kiedy Krzemieniec nazywany był Wołyńskimi Atenami. Tadeusz Czacki otworzył tu wówczas Gimnazjum Wołyńskie, które w 1819 r. zostało przekształcone na Liceum Wołyńskie. Uczelnia ta na przestrzeni ćwierćwiecza pozostawała najważniejszym centrum oświaty i nauki na Ukrainie Prawobrzeżnej, spowodowała ożywienie życia społecznego i kulturalnego oraz odczuwalną zmianę oblicza miasta. W 1817 r. wydawca warszawski pochodzenia żydowskiego Natan Gluksberg otworzył tu księgarnię, a 2 lata później – drukarnię. W ciągu kilkunastu lat wydrukowano tu 61 pozycji książkowych: plany nauczania w liceum, podręczniki dla szkół z wileńskiego okręgu szkolnego, prace naukowe, dzieła literackie. Na skutek represji po powstaniu listopadowym liceum zostało zamknięte, a jego księgozbiory wywieziono do Kijowa, gdzie stały się podstawą do stworzenia biblioteki i Uniwersytetu Kijowskiego. Tam też przeniosła się część wykładowców.

Z sąsiednich Brodów (które znajdowały się wówczas na terytorium Austrii) do Krzemieńca dochodziły nie tylko przemycane towary, lecz także idee. Brody stanowiły silny ośrodek zarówno haskali, jak i chasydyzmu. Na początku ХІХ w. Krzemieniec posiadał swojego przywódcę społeczności chasydzkiej – był nim Mordechaj, syn złoczowskiego magida Echela Michela. W XVIII w. Krzemieniec stał się jednym z najważniejszych ośrodków haskali na Wołyniu.

Z Krzemieńca pochodził Izaak Ber Lewinson (1788–1860) – rabin, pisarz, satyryk, nazywany także „duchowym wodzem maskili”. Pomimo że jego teść Nachum Twerski był cadykiem w Czarnobylu i jednym z największych przywódców chasydzkich na Wołyniu, Lewinson odszedł całkowicie od ortodoksji. Próbował zaszczepić idee haskali na Wołyniu, co udawało mu się z wielkim trudem, ale uchodził za jednego z ojców żydowskiego Oświecenia w Rosji. Ze względu na nieprzychylną mu atmosferę w Krzemieńcu Lewinson przeniósł się do pobliskich Brodów. Po powrocie na początku lat 20. XIX w. do rodzinnego miasta zamieszkał w skromnej chatce na obrzeżach Krzemieńca, w której napisał swoje najwybitniejsze dzieła. Tu także odwiedzali go współcześni intelektualiści (nawet minister w rządach Imperium Rosyjskiego hr. Dmitrij Tołstoj). W swoich tekstach Lewinson próbował pokazać Żydom konieczność świeckiej nauki oraz nowych form pracy (szczególnie uprawy roli), а chrześcijanom – bezzasadność rozpowszechnionych mitów antyżydowskich. Jego dzieła były często zatrzymywane przez carską cenzurę, jednak po śmierci autora wznawiano je wielokrotnie oraz tłumaczono na różne języki. Lewinson zmarł w Krzemieńcu w 1860 r. i tu został pochowany.

An-Ski w Krzemieńcu

 

Etnograficzna ekspedycja Sz. An-skiego (Salomon Rapoport, 1863–1920) odwiedziła Krzemieniec podczas 2 pierwszych sezonów ekspedycji (1912, 1913). Dość dobrze możemy zapoznać się z przebiegiem wizyty z lipca 1912 r. dzięki relacji w Księdze pamięci Krzemieńca. Autor relacji Chanoch Gilernt wspomina, że An-ski przybył do Krzemieńca wraz z Zusmanem Kiselhofem (badaczem folkloru i muzykologiem) i Solomonem Judowinem (malarzem i fotografem). Był piątek, goście zatrzymali się w hotelu Moszego Mełameda, który był zaskoczony gośćmi przybyłymi z Petersburga i mówiącymi w jidysz. „Jacyś dziwni Żydzi przybyli i rejestrując się, podali, że są z Petersburga” – tak opowiadał w miasteczku o przybyszach. An-ski i towarzysze byli bardzo zainteresowani życiem krzemienieckich Żydów, z zaciekawieniem obserwowali życie miasteczka.

Podczas pobytu w Krzemieńcu zespołowi pod kierownictwem An-skiego udało się nagrać wyjątkowe chasydzkie niguny, piosenki ludowe, zapisać mnóstwo miejscowych opowieści i pozyskać dla muzeum w Petersburgu 2 miedziane latarnie z synagogi.

Synagogi

Krzemieniec, synagoga
Synagoga w Krzemieńcu, 1925, fot. Henryk Poddębski, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Księga pamięci Krzemieńca wymienia 18 synagog i domów modlitwy, które znajdowały się w mieście. Główna synagoga Krzemieńca znajdowała się przy ul. Żydowskiej (obecnie ul. Szewczenki). Wg aktu pomiary włócznej z 1563 r. na końcu ul. Żydowskiej znajdował się plac „doktora Smujły” (1,5 pręty), na położonej równolegle do niej ul. Średniej – 2 szkolne place (2 i 1,25 pręty) oraz place „doktora Żyda” (4,5 pręty), szpitala żydowskiego (2 pręty) і „Józka szkolnika” (1,25 pręty). Na jednej z tych działek prawdopodobnie znajdowała się bóżnica. Pod koniec XVIII w. zbudowano nową, murowaną synagogę. Zaprojektowano ją na planie prostokąta, miała układ wzdłużny, dziewięciopolową salę modlitewną i dwuspadowy dach. Na wsch. ścianie można było podziwiać kartusz z gwiazdą Dawida i koroną Tory, podtrzymywany przez 2 lwy. W podwórzu mieściła się mniejsza Synagoga Magida, nazywana tak na cześć Jakowa Izraela ben Cwi ha-Lewiego, magida działającego w Krzemieńcu w 2. poł. XVIII w., autora tomów komentarzy Szewet Me Izrael (hebr. Plemiona Izraela) i Agudat Ezow (hebr. Wiązka hyzopu) wydanych w Żółkwi (1772, 1782).

Przy ul. Żydowskiej znajdowały się też dom kahalny oraz 2 bejt ha-midrasze – stary i nowy, nazywany „Kozackim”, będący drugą co do wielkości bóżnicą w mieście. Przy ul. Krawieckiej mieściła się synagoga krawców (jid. sznajder szul), przy ul. Jatkowej zaś bóżnica rzeźników (jid. kacawim szul). Było też kilka bóżnic chasydzkich i izb modlitewnych w prywatnych domach. Synagogi stały także na przedmieściach: Wiśniowieckim i Dubieńskim.

Do czasów współczesnych przetrwał budynek tylko jednej z krzemienieckich synagog, znajdujący się na końcu ul. Dubieńskiej. Gruntownie przebudowany po zniszczeniach wojennych, pełni dziś rolę dworca autobusowego.

Dawna synagoga w Krzemieńcu
Dawna synagoga w Krzemieńcu, obecnie dworzec autobusowy, 2014, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Czas zmian

Na początku ХХ w. dorastające pokolenie Żydów Krzemieńca mogło zdobywać wykształcenie w tradycyjnych placówkach edukacyjnych (chederach, Talmud-Torze oraz w założonej w 1910 r. niewielkiej jesziwie). Powstawały także świeckie placówki oświatowe: w 1907 r. rozpoczął swoją działalność „postępowy cheder” dla dzieci obojga płci z językiem wykładowym hebrajskim. Rok wcześniej otwarto handlową szkołę zawodową z rosyjskim językiem nauczania: wg statutu mogło się w niej uczyć 40% Żydów oraz 60% chrześcijan. Żeby osiągnąć odpowiednie proporcje wśród studentów szkoły handlowej, rodzina żydowska pragnąca oddać swoje dziecko na naukę, musiała znaleźć dziecko chrześcijańskie oraz pokryć koszty także jego edukacji (na liście umieszczono także wymóg zakupu artykułów szkolnych).

Podczas I wojny światowej linia frontu przebiegała w pobliżu miasta, lecz otoczony przez góry Krzemieniec nie ucierpiał z tego powodu. Krzemienieckich Żydów ominęły też pogromy, które były zjawiskiem rozpowszechnionym w czasie wojny (chociaż napięcie pomiędzy Żydami a chrześcijanami było odczuwalne). W okresie 1917–1920 Krzemieniec 7-krotnie przechodził z rąk do rąk pomiędzy walczącymi stronami.

Od momentu ogłoszenia niepodległości Ukrainy przez Radę Centralną w dniu 22 stycznia 1918 r. do wkroczenia 2 czerwca 1919 r. sił bolszewickich miasto było podporządkowane ukraińskim władzom państwowym, które jednak przez niespełna 1,5 roku swojego istnienia trzykrotnie zmieniły swój wizerunek polityczny i skład personalny.

Podczas wyborów na radnych miejskich, które miały miejsce jesienią 1917 r., Żydzi uzyskali ponad połowę mandatów. Po bolszewickim zamachu stanu w Piotrogrodzie frakcja „Bund” nawoływała do zacieśnienia współpracy z Ukraińską Radą Centralną. W kwietniu następnego roku walczyła ona o wprowadzenie w mieście 8-godzinnego dnia pracy. W 1919 r. Żyd Azril Krzemieniecki na pewien czas objął stanowisko przewodniczącego Rady Miejskiej.

Po wojnie miasto znalazło się w granicach Polski. Wg spisu ludności 1921 r. społeczność żydowska liczyła 6397 osób і stanowiła prawie 40% mieszkańców Krzemieńca. W okresie późniejszym na skutek zmiany administracyjnych granic miasta odsetek ludności żydowskiej nieco spadł. Żydowska część mieszkańców gminy posiadała swoje Towarzystwo Opieki nad Starcami, Żydowski Klub Sportowy „Hasmonea”, Żydowski Robotniczy Klub Sportowy „Jutrznia”. Organizacja syjonistyczna i żydowskie związki zawodowe posiadały swoje biblioteki. Ukazywała się prasa w języku jidysz. W czasopiśmie „Kremenicer Sztyme” (jid. Głos Krzemieńca) w 1931 r. został opublikowany raport przedstawiający sytuację społeczności żydowskiej w mieście.

Krzemieniec, widok ulicy
Drewniana zabudowa Krzemieńca, 1918-1939, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Począwszy od lat 20. XX w., krzemienieccy Żydzi zaczęli w sposób zorganizowany wyjeżdżać do Palestyny. Wstępne przygotowania do tego odbywały się we wsi Werba (obecnie w obwodzie rówieńskim), gdzie został zorganizowany kibuc – osada, w której próbowano żyć wg nowych reguł. Mieszkańcy kibucu uczyli się języka hebrajskiego, rodzajów prac, które mogły być przydatne w Izraelu oraz, wg wspomnień świadków, dużo śpiewali.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. Krzemieniec został zajęty przez Armię Czerwoną. Do miasta napłynęła rzesza żydowskich uchodźców z okupowanej przez Niemcy części Polski. Wiosną 1940 r. władze postawiły uchodźcom wymóg zarejestrowania się i poinformowania o chęci pozostania w Związku Radzieckim lub powrotu do Polski. Do tych, którzy podjęli decyzję o powrocie, niespodziewanie w nocy zapukali funkcjonariusze NKWD. Całe rodziny pakowano do wagonów i wywożono na Syberię. Zakazano wszystkich partii żydowskich, ruchów, a nawet działalności kółka teatralnego. Kontynuowało swoją działalność jedynie kino, lecz wyświetlano w nim wyłącznie filmy radzieckie. NKWD zamordowało w miejscowym więzieniu 100–150 więźniów, Ukraińców i Polaków. Niemcy wkroczyli do miasta 2 lipca 1941 r. Mieszkało wtedy w Krzemieńcu ponad 8,5 tys. Żydów. Następnego dnia miał miejsce pogrom ludności żydowskiej, zorganizowany z udziałem miejscowych ukraińskich nacjonalistów, podczas którego zamordowano co najmniej 130 Żydów. 23 lipca 1941 r. Niemcy dokonali masowej egzekucji inteligencji żydowskiej, a 28 lipca nastąpiły aresztowania przedstawicieli inteligencji polskiej i ukraińskiej. 1 marca 1942 r. w centrum miasta utworzone zostało getto. Bardzo wiele osób zmarło w nim z głodu. 10 sierpnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli likwidację getta, tego dnia rozstrzelano ok. 5 tys. osób. Z różnych przekazów wiadomo, że grupa uzbrojonej młodzieży żydowskiej stawiła opór okupantom. Getto zostało podpalone, a ludzi wyprowadzano i rozstrzeliwano w pobliżu fabryki tytoniowej. Do dzisiaj nie wiadomo, kto podpalił getto – Żydzi w samoobronie czy Niemcy, by zmusić Żydów do wychodzenia z kryjówek. W wyniku pożaru spłonęła zabytkowa część miasta. Z całego getta uratowało się zaledwie 14 osób.

Pamięć

Nie ma dziś w Krzemieńcu społeczności żydowskiej. Żydzi krzemienieccy, którym udało się przetrwać Zagładę lub wyemigrować z miasta wcześniej, jak też ich potomkowie, utworzyli aktywnie działające ziomkostwa w Izraelu, USA oraz Argentynie. Efektem ich pracy są nie tylko 2 Księgi pamięci, wydane w 1954 r. w Izraelu i w 1965 r. w Argentynie, lecz także wydawane w Izraelu czasopismo „Kol Kremenic” (hebr. Głos Krzemieńca).

Jako jednoroczne dziecko z Krzemieńca do USA wyjechał wraz z rodziną przyszły skrzypek Isaac Stern (1920–2001)– to właśnie jego skrzypce można usłyszeć w filmie hollywoodzkim z 1971 r. Skrzypek na dachu, który zdobył wiele nagród filmowych – 3 Oskary oraz 2 Złote Globy.

Na rok przed wybuchem wojny do USA wyemigrował Mark Kac (1914–1984), który wówczas był już doktorem nauk matematycznych, jednym z przedstawicieli tzw. lwowskiej szkoły matematycznej. W przyszłości został on wybitnym ekspertem w dziedzinie teorii spektralnej oraz laureatem prestiżowych nagród w dziedzinie matematyki.

W miejscu mogiły zbiorowej położonej na terenie dawnej fabryki tytoniu, gdzie zamordowano kilka tysięcy krzemienieckich Żydów, stoją 2 pomniki. Pierwszy ustawiono jeszcze w czasach radzieckich. Drugi stanął w 1992 r. z inicjatywy izraelskiego ziomkostwa dawnych mieszkańców Krzemieńca. W okolicy znajdziemy też mogiłę zbiorową przedstawicieli inteligencji pochodzenia ukraińskiego, polskiego i żydowskiego, zamordowanych przez hitlerowców pod Górą Krzyżową.

Dzisiejszy Krzemieniec to miasto rejonowe, w którym mieszka ok. 20 tys. osób, ważny ośrodek lokalnej turystyki, siedziba Krzemieniecko-Poczajowskiego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego. Piękna przyroda, malownicze krajobrazy, owiana legendami przeszłość, liczne zabytki, głębokie tradycje życia duchowego, ciekawe okolice – zapewniają mu sławę jednej z największych pereł turystycznych Ukrainy i przyciągają tu tys

Cmentarze

Na otaczających Krzemieniec wzgórzach są malowniczo rozmieszczone cmentarze różnych wyznań i narodowości. Najstarsze zachowane nagrobki znajdziemy na cmentarzu żydowskim znajdującym się na zboczu góry Czercza. Wśród ok. 7 tys. zachowanych macew znajduje się tam ok. 50 kamieni nagrobnych pochodzących z XVI w. Na innym zboczu tej samej góry znajdziemy kozacki Cmentarz Piatnicki, na którym pochowano Kozaków Maksyma Krywonosa, którzy zginęli podczas oblężenia miasta w 1648 r. Na założonym pod koniec XVIII w. Cmentarzu Tunickim chowano wspólnie chrześcijan obrządków prawosławnego, unickiego i rzymskokatolickiego.

Stary cmentarz żydowski w Krzemieńcu
Stary cmentarz żydowski w Krzemieńcu, 2014, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Warto zobaczyć

  • Cmentarz żydowski (XVI w.), ul. Dżerelna

  • Synagoga (XIX w.), ul. Dubieńska

  • Ruiny zamku (ХІІІ w.), na górze Bony

  • Cmentarz kozacki (XVII w.), ul. Kozatska

  • Sobór prawosławny św. Mikołaja, dawny klasztor oo. Franciszkanów (XVII w.), ul. Szewczenki 57

  • Zespół gmachów dawnego Kolegium Krzemienieckiego (XVIII w.), ul. Licejna 1

  • Monaster Objawienia Pańskiego (XVIII w.), ul. Dubieńska

  • Domy bliźniacze (XVIII w.), ul. Medowa 1

  • Kościół św. Stanisława (XIX w.), ul. Szewczenki 30

  • Krzemienieckie Muzeum Krajoznawcze, ul. Szewczenki 90, tel. +38 035 462 27 38

  • Muzeum Juliusza Słowackiego w rodzinnym domu poety, ul. Słowackoho 16

Okolice

Poczajów (23 km): prawosławny monaster męski – Ławra Poczajowska (XVI w.)

Wiśniowiec (25 km): cmentarz żydowski (XVI w., kilkaset macew, najstarsza z 1583 r.), pałac i park Wiśniowieckich (1720), cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego (1530)

Szumsk (38 km): cmentarz żydowski (XVIII w., ponad 100 macew), cerkiew Przemienienia Pańskiego (XVII w.), kościół Niepokalanego Poczęcia NMP (1852)

Jampol (46 km): cmentarz żydowski (XVI w.), ohel Magida ze Złoczowa, centrum pielgrzymek chasydów

Zbaraż (52 km): cmentarz żydowski (XVIII w.), dawna synagoga (XVIII w.), zamek Zbaraskich (1626), klasztor i kościół oo. Bernardynów (XVII w.), cerkiew Przemienienia Pańskiego (XVII w.), cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej (XVIII w.)

Park Narodowy „Góry Krzemienieckie”

 

Opracowanie tekstu: Volodymyr Dyshlevuk

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe