Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Krzemieniec - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Na przestrzeni wieków miasto Krzemieniec było położone w rozległej dolinie, rozciągającej się z południowego wschodu na północny zachód, powstałej w wyniku trwałej erozji płaskowzgórza podolskiego, które stromo nawisa w tym miejscu nad równiną Małego Polesia, i dopiero pod koniec XIX wieku wyrwało się z niej do podnóży Gór Krzemienieckich.

Krzemieniec, widok na miasto
Krzemieniec, widok na miasto (Autor: Bertash, Borys)

Zbocze wschodnie doliny, zdecydowanie bardziej spadziste, podzielone przez boczne wąwozy na góry Zamkową, Czerczę i Dziewiczą. Zbocze zachodnie zaś, mniej pochyłe, podzielone na góry Osowicę, Kamienną, Wołowicę, Rymarkę i Kaliczówkę. W dalekiej przeszłości te góry stanowiły jedną całość, jedno masywne płaskowzgórze, które w miarę upływu czasu zostało podzielone przez wody przepływowe na osobne części. Proces ukształtowania terenu, który rozpoczął się w czasach prehistorycznych, trwa do naszych dni. Wąwozy stopniowo wrzynają się we wzgórza, rozdzielając je na długie przylądki. Na dnie doliny, bliżej jej wschodniego zbocza, płynie strumyk, który w przeszłości nosił nazwę Potok, obecnie zaś nazywa się Irwa. Stare miasto w dużej części jest położone pomiędzy górą Zamkową i Czerczą na wschodzie, a Osowicą, Kamienną i Wołowicą na zachodzie.

Założony ponad tysiąc lat temu (1241 r.) Krzemieniec (jako pierwsze miasto w Europie!) oparł się mongolskim hordom. Zamek, ruiny którego obecnie wieńczą okazale jedną z gór, tylko raz został zdobyty siłą broni, kiedy to jesienią 1648 r. przyszły tu pułki kozackie. W pierwszej tercji XIX w. Krzemieniec był największym na Ukrainie Prawobrzeżnej centrum świeckiej edukacji. Stąd bierze swój początek historia Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Tarasa Szewczenki i Tarnopolskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Wołodymyra Hnatiuka.

Wśród osób urodzonych w Krzemieńcu spotykamy wybitnego przedstawiciela oświecenia żydowskiego Izaaka Ber Lewinsona, genialnego polskiego poety Juliusza Słowackiego, prawosławnego świętego Aleksandra Chotowickiego, znanego kompozytora ukraińskiego Mychajła Werykiwskiego, amerykańskiego skrzypka pochodzenia żydowskiego Isaaca Sterna. Przez długi czas w mieście tym pracował i znalazł wieczny pokój botanik austriackiego pochodzenia Willibald Besser,   jak też zaczynał tu swoją drogę literacką wybitny pisarz ukraiński Ułas Samczuk.

W Krzemieńcu znajduje się wiele zabytków. Najbardziej znane spośród nich to ruiny zamku średniowiecznego, kilka klasztorów i świątyń, dom rodzinny Juliusza Słowackiego, Cmentarz Piątnicki oraz żydowskie Okopisko.

Pod koniec XIX w., kiedy na przedmieściach Krzemieńca rozpoczęto wydobycie węgla brunatnego, wróżono mu znaczenie drugiego Manchestera, lecz ostatecznie miasto nie zostało dużym centrum przemysłowym. Pełniło natomiast rolę centrum oświaty, kultury i turystyki. Piękna przyroda, malownicze krajobrazy, owiana legendami przeszłość, liczne zabytki, głębokie tradycje życia duchowego, ciekawe okolice zapewniają mu sławę jednej z największych pereł Ukrainy i przyciągają tu tysiące gości.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia

Krzemieniec jest jednym z najstarszych miast Ukrainy. Według danych archeologicznych jest nieprzerwanie zamieszkiwany przez ludzi od końca X w., lecz pierwsza pisemna wzmianka o tej osadzie jest związana z bitwą księcia wołyńskiego Daniela Romanowicza z wojskiem króla Węgier Ándrása II i datuje się ją na wiosnę 1227 roku.

Na początku 1241 r. Krzemieniec oparł się Mongołom Batu-chana. W 1254 r. ponownie na terenach miasta toczyły się walki z koczownikami, znane z kroniki jako krzemieniecka wojna Kuremsy. Tym razem Rusinom, którym przewodził wojewoda Andrzej, udało się odeprzeć najazd stepowych wojowników. Jesienią 1259 r., kiedy na Wołyń dotarły hordy mongolskiego naczelnika wojennego Burundaja, krzemieńczanie byli zmuszeni poddać się i rozebrać swoje obronne budowle. Po raz ostatni wzmianka o mieście pojawia się w kronice 1287 r., żeby na kilkadziesiąt następnych lat zniknąć z naszego pola widzenia.

W 1410 r. utworzony w Krzemieńcu oddział uczestniczył w decydującej dla narodów słowiańskich i bałtyckich bitwie z siłami zakonu krzyżackiego stoczonej pod Grunwaldem. Na początku XV w. w mieście często przebywał ze swoim dworem wielki książę litewski Witold. W 1420 r., według świadectwa Francuza Guilleberta de Lannoy, wielki książę przyjmował tu nawet posłów z Anglii, Francji, Nowogrodu Wielkiego i Pskowa. Przez osiem lat w podziemiach krzemienieckiego zamku był więziony rywal Witolda – syn wielkiego księcia litewskiego Olgierda – Świdrygiełło. To stąd właśnie w 1418 r. wyrwał się on na swobodę, żeby kontynuować walkę o tron.

Pod koniec XV w. z powodu niszczycielskich najazdów Tatarów przez pewien czas miasto zostało wyludnione. Według spisanego około 1480 r. inwentarza pozostało tu 30 dworów.

W latach 30-ch następnego stulecia rozpoczął się ponowny rozkwit Krzemieńca. Wzmocnienie zamku, nowe przywileje, które uzyskała od króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta I Starego jego włoska żona – Bona Sforza d’Aragona, która na przestrzeni dwudziestu lat (1536–1556) władała miastem, zapewniły sprzyjające warunki dla wzrostu liczby ludności i rozwoju rzemiosła i handlu oraz przekształcenia się tej miejscowości na jedno z czołowych centrów gospodarczych Wołynia. W 1538 r. obok świątyń prawosławnych pojawił się tu kościół parafialny, przy którym Bona założyła szkołę łacińską.

Stopniowo w Krzemieńcu rozrastała się społeczność żydowska, której historia sięga połowy XV wieku. Ze wspomnianego wyżej przywileju księcia Świdrygiełły dowiadujemy się m. in., że miejscowy wójt miał sądzić zarówno „Rusina, jak też Lacha, i Niemca, i Wołocha, i Ormianina, i Żyda, i Tatara”. Na skutek wypędzenia Żydów z Wielkiego Księstwa Litewskiego, które miało miejsce w 1495 r., oni na jakiś czas opuścili miasto, lecz w 1503 r. powrócili. Jednak w gramocie z 1536 r., zgodnie z którą Zygmunt І przekazał osadę Królowej Bonie i potwierdził nadanie jej prawa magdeburskiego oraz różnorodnych przywilejów handlowych, zaznaczono, że zamieszkali na terenach miasta Żydzi nie powinni z tych przywilejów korzystać.

Według opisu zamku i miasta z 1552 r., społeczność liczyła tu 48 dworów. W akcie pomiary włócznej z 1563 r. znajdujemy wzmiankę o rabinie Samuelu, synagodze, domu ucznia. Większość żydowskich dworów znajdowała się wówczas na równoległych ulicach Żydowskiej, Średniej i Górnej, które przebiegały z Rynku na północ (pierwsza z nich obecnie nosi nazwę Szewczenki, druga i trzecia zaś zniknęły jesienią 1942 r. na skutek zniszczenia centralnej części miasta przez pożar). Krzemieniecka społeczność jednak była najmniejszą na Wołyniu, ponieważ według rozkładu podatkowego z 1563 r. miała do zapłacenia tylko 140 kop pieniędzy, wówczas gdy od Włodzimierza skarb państwa miał dostać 500 kop, od Łucka – 550, а od Ostroga – aż 600 kop.

W pierwszej połowie XVII wieku Krzemieniec pozostawał jednym z największych miast województwa wołyńskiego. W 1629 r. liczył on 1224 dymy, liczbą mieszkańców ustępował jedynie Ostrogowi (1655 dymów), dwukrotnie przewyższał pod względem liczby mieszkańców centrum wojewódzkie Łuck (546 dymów). Miasto zostało ważnym ośrodkiem życia kulturalnego i religijnego. W 1606 r. powstał tu klasztor katolicki franciszkanów, w 1633 r. założono prawosławny monaster Objawienia Pańskiego; działało bractwo, które opiekowało się monasterem oraz założonymi przy nim szkołą, drukarnią i szpitalem. Kahał krzemieniecki był wówczas jednym z czterech najważniejszych społeczności Wołynia. W 1635 r. jego przedstawiciele brali udział w zjeździe w Wysznicy.

Wśród osób, które stały na czele kahału w XVI–XVII w., byli znani teolodzy żydowscy, m. in Abraham Chazan (zm. 1500), Izaak ha-Kohen (zm. 1573), przewodniczący jesziwy i Sejmu Czterech Ziem Mordechaj Jaffe, Simon ben-Becalel, Aaron Samuel ben-Moses Szalom (zm. 1617 r.).

Jesienią 1648 r. Zamek Krzemieniecki upadł pod naciskiem powstańców. Nie kończące się wojny połowy i drugiej połowy XVII w. zrujnowały miasto. Krzemieniec podupada, rozpoczyna się proces jego katolicyzacji i polonizacji. W 1692 r. we wszystkich obecnych tu instytucjach świeckich obowiązującym językiem kancelaryjnym stał się język polski. Na początku XVIII w. społeczności prawosławne przyjęły unię z Rzymem. W ostatnich dekadach istnienia Rzeczypospolitej w mieście nie było prawosławnych ośrodków życia religijnego, działały natomiast cztery katolickie klasztory (franciszkański, jezuicki, trynitarski i reformatów) oraz jeden klasztor unicki (oo. bazylianów), a także kilka unickich cerkwi parafialnych.

W czasie powstania pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego znaczna część Żydów krzemienieckich zginęła lub opuściła miasto, lecz z upływem czasu miejscowa społeczność żydowska odrobiła straty po naniesionym jej ciosie.

W 1805 r. w mieście otwarto Gimnazjum Wołyńskie, które w 1819 r. zostało przekształcone na Liceum Wołyńskie. Uczelnia ta na przestrzeni ćwierćwiecza pozostawała najważniejszym centrum oświaty i nauki na Ukrainie Prawobrzeżnej, spowodowała ożywienie życia społecznego i kulturalnego oraz odczuwalną zmianę oblicza miasta. W 1817 r. wydawca warszawski pochodzenia żydowskiego Natan Gluksberg otworzył tu księgarnię, a dwa lata później – drukarnię. W ciągu kilkunastu lat wydrukowano tu 61 pozycji książkowych: plany nauczania w liceum, podręczniki dla szkół z wileńskiego okręgu szkolnego, prace naukowe, dzieła literackie i in.

Kilka lat po powstaniu polskim w latach 1830–1831 władze cesarskie zlikwidowały klasztor franciszkański i monaster oo. Bazylianów, a Liceum zostało przeniesione do Kijowa. Zamiast języka polskiego we wszystkich instytucjach został wprowadzony język rosyjski. Statut Litewski został zastąpiony przez ustawodawstwo rosyjskie. W wyniku tych działań Krzemieniec stracił cechy centrum powiatowego już nieistniejącej Rzeczypospolitej i przybrał wygląd prowincjonalnego miasta w Imperium Rosyjskim.

W związku z tym, że władze rosyjskie pozwalały Żydom na zamieszkanie wyłącznie w tzw. strefie osiedlenia na zachodzie imperium, przy czym tylko w miastach i miasteczkach, liczba żydowskich mieszkańców Krzemieńca po okresie spadku, ponownie wzrosła. Żydzi mieszkali przeważnie w centralnych dzielnicach (w okolicach dzisiejszego parku miejskiego).

Wzrost przemysłowy, który nastąpił w Rosji po wprowadzeniu reform w latach 1860–1870-tych, miał nieznaczny wpływ na Krzemieniec. Pod względem gospodarczym miasto pozostawało enklawą dla drobnych rzemieślników i handlarzy przeważnie żydowskiego pochodzenia. Nową cechą życia gospodarczego była jedynie niewielka kopalnia węgla brunatnego i kolej, która została przekazana do użytku na początku 1896 roku. Pod koniec ХІХ w. w Krzemieńcu działało tylko 9 zakładów i fabryk, których roczne obroty sięgały ponad 1000 rubli. Łącznie pracowało w nich 64 robotników. Wszystkie zakłady przemysłowe były własnością Żydów. Największym fabrykantem był Moszko Cal Gerszow Golberg – właściciel fabryki zapałek, w której pracowało 31 robotników. W 1900 r. w mieście działały trzy drukarnie. Wszystkie były własnością przedstawicieli społeczności żydowskiej (Echil-Ber Perelmiter, Lew Szumski i Bearish Erlich Goldgart).

Głównym zajęciem żydowskich mieszkańców Krzemieńca było rzemiosło i handel, a przeważającym typem gospodarstw – warsztat rzemieślniczy i niewielki sklep. W 1899 r. istniało tu 271 sklepów. W 1900 roku rzemiosło uprawiały 1223 osoby. 754 z nich (61,65%) byli członkami społeczności żydowskiej. W rękach żydowskich właścicieli pozostawały wszystkie trzy księgarnie w mieście.

Jeśli chodzi o placówki ochrony zdrowia i opieki społecznej, oprócz szpitala miejskiego w Krzemieńcu istniał szpital i dom starców społeczności żydowskiej. Dwóch z pięciu lekarzy posiadających praktykę prywatną było pochodzenia żydowskiego.

Jeśli chodzi o placówki edukacyjne w Krzemieńcu, na początku XX wieku Żydzi posiadali talmud- torę, utrzymywaną z pieniędzy państwowych podstawową szkołę zawodową dla chłopców z klasą rzemieślniczą, prywatną szkołę dla dziewcząt. Dzieci z rodzin żydowskich stanowiły znaczną część wychowanków szkoły komercyjnej, która powstała w 1904 roku.

Żydowska część ludności Krzemieńca w sposób pokojowy współistniała z częścią chrześcijańską, wchodziła z nią w intensywne relacje gospodarcze, lecz dążyła jednak do zachowania swojej odrębności. Pod koniec ХІХ w. w Krzemieńcu miało miejsce wydarzenie, które poruszyło szerokie koła mieszkańców: żydowska dziewczyna zakochała się w chłopaku chrześcijaninie i społeczność zamordowała ją, zgodnie ze zwyczajem biblijnym rzucając w nią kamieniami. To tragiczne wydarzenie zostało przedstawione na obrazie „Ofiara fanatyzmu” z roku 1899 autorstwa wybitnego malarza ukraińskiego Mykoły Pymonenki.

W okresie I wojny światowej Krzemieniec przez rok znajdował się w pasie przyfrontowym. W związku z działaniami wojennymi większa część ludności została na długi okres czasu ewakuowana w głąb imperium. W czerwcu 1916 r. pod mostem znajdował się jeden z kluczowych odcinków przeprowadzenia słynnej operacji wojskowej armii rosyjskiej pod nazwą Ofensywa Brusiłowa.

W okresie wydarzeń z lat 1917–1920 Krzemieniec siedmiokrotnie przechodził z rąk do rąk pomiędzy walczącymi stronami. Od momentu ogłoszenia niepodległości Ukrainy przez Radę Centralną w dniu 22 stycznia 1918 r. do wkroczenia 2 czerwca 1919 r. sił bolszewickich miasto było podporządkowane ukraińskim władzom państwowym, które jednak przez niespełna półtora roku swojego istnienia trzykrotnie zmieniły swój wizerunek polityczny i skład personalny.

W wyniku wydarzeń lat 1917–1920 żydzi zostali zrównani w prawach z chrześcijanami. Podczas wyborów na radnych miejskich, które miały miejsce jesienią 1917 r., żydzi uzyskali ponad połowę mandatów. Po bolszewickim zamachu stanu w Piotrogrodzie frakcja „Bund” nawoływała do zacieśnienia współpracy z Ukraińską Radą Centralną. W kwietniu następnego roku ona wywalczyła wprowadzenie w mieście ośmiogodzinnego dnia pracy. W 1919 r. Żyd Azril Krzemieniecki na pewien okres czasu objął stanowisko przewodniczącego Rady Miejskiej.

Pod względem administracyjnym w latach 20–30-tych miasto było centrum gminy o tej samej nazwie – jednostki samorządu terytorialnego, która obejmowała również kilkanaście tak zwanych przedmieść, z których część w przeszłości stanowiła odrębne wsie. Ostateczne granice tej jednostki zostały wytyczone 14 sierpnia 1933 r. w specjalnym rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym dawne przedmieścia Czuhale, Zebłazy i Bonówka zostały przekształcone na odrębne wsie i włączone do gminy wiejskiej Uhorsk, przedmieście Podwysokie zostało włączone do gminy wiejskiej Bereżce, natomiast gmina miejska została uzupełniona o takie przedmieścia, jak Syczówka, Grabówka i Tuniki oraz wsie podmiejskie Białokrynica i Andruha Wielka. W wyniku tych zmian administracyjno-terytorialnych na gminę miejską Krzemieniec składało się samo miasto z jego ulicami i zaułkami oraz osady peryferyjne typu wiejskiego, takie jak Andruha Wielka, Białokrynica, Berezyna, Dziewicza, Glinianka, Grabówka, Klimowa, Kornieje, Laszuki 2, Lipowica 2, Makowa, Morgwy, Osowica, Pereliski, Płytnica 2, Syczówka i Wołowica, które były traktowane jako przedmieścia (wyżej wymienione przedmieście Tuniki było uważane teraz za ulicę). Miasto było położone w wąwozach i na zboczach gór, natomiast peryferie wiejskie, z wyjątkiem położonych na równinie w dolinie rzeki Ikwy przedmieść Andruha Wielka, Białokrynica i Berezyna, były usytuowane zarówno w jarach, na zboczach gór, jak też na płaskowzgórzach.

Po ustabilizowaniu się sytuacji społeczno-politycznej, w Krzemieńcu można było zauważyć pewne ożywienie gospodarcze. Zakłady produkcji materiałów budowlanych, takie jak cegielnie, zakłady wapiennicze, fabryka dachówek oraz przedsiębiorstwa wydobycia i obróbki kamienia, ledwo nadążały za rosnącymi potrzebami miasta. Lecz wkrótce po tym wzroście nastąpił kryzys gospodarczy, który uwidocznił się już w 1928 roku. Zubożali rolnicy przestali kupować produkcję przemysłową, przedsiębiorstwa przemysłowe redukowały produkcję, rosło bezrobocie. W celu zapewnienia bezrobotnym zajęcia państwo powołało fundusz pracy, który finansował różne prace społeczne.

Pod koniec pierwszej połowy następnej dekady rozpoczął się ponowny wzrost gospodarczy, trwający do wybuchu II wojny światowej. W połowie lat 1930-tych w Krzemieńcu istniały trzy elektrownie, zakłady tytoniowe, tartak, zakłady kredowe, pięć zakładów wapienniczych, dziewięć kamieniołomów, dziewięć cegielni, siedem fabryk dachówek, zakład betoniarski, 30 warsztatów stolarskich i 13 ślusarskich, fabryka świec, browar, cztery młyny motorowe, jedenaście piekarni і 396 niewielkich przedsiębiorstw usługowych (jadalnie, hotele, zakłady fryzjerskie i in.). W mieście znajdowała się stacja końcowa kolei państwowej Kamienica – Krzemieniec oraz Urząd Pocztowo-Telegraficzny. Prywatne linie autobusowe łączyły Krzemieniec z takimi miasteczkami, jak Szumsk i Wiśniowiec w obrębie powiatu oraz miastami Dubno, Równe i Łuck. Jeśli chodzi o instytucje finansowe, w Krzemieńcu działał spółdzielczy Bank Kupiecki, Bank Ukraiński, Komunalna Kasa Oszczędnościowa oraz Kasa Spółdzielcza Pracowników Samorządowych Miasta Krzemieniec. W mieście także funkcjonowało 7 hurtowni handlujących zbożem, 8 hurtowni handlujących towarami kolonialnymi, 8 składów aptekarskich, 40 kolonialnych, 20 bławatnych, 9 sklepów obuwniczych, а także 113 sklepów mieszanych і 290 sklepów spożywczych oraz handlujących towarami innych rodzajów.

Według bieżącego spisu ludności na 1 stycznia 1935 r. 31,6% mieszkańców gminy Krzemieniec żyło z uprawy roli, 22,8% – z rzemiosła i rękodzieła, 13,4% – z handlu, 12,4% – z przemysłu, 19,8% – z dochodów czerpanych z wykonania innych zawodów.

Władze rządzące II Rzeczypospolitej przypisały miastu rolę jednej z ostoi ideologicznych na “kresach wschodnich”. Dlatego właśnie w maju 1920 r. Józef Piłsudski wydał rozkaz powołania tutaj potężnego ośrodka edukacyjnego i kulturalnego pod nazwą Liceum Krzemienieckie, które obejmowało kilka placówek edukacyjnych. W połowie lat 30-tych w Krzemieńcu istniały Seminarium Nauczycielskie, Średnia Szkoła Rolnicza, Szkoła Rzemiosł Budowlanych, Szkoła Handlowa, trzy gimnazja (Gimnazjum Państwowe im. T. Czackiego, Gimnazjum Społeczne Rady Miasta i Oddziału Powiatowego oraz prywatne Gimnazjum Ukraińskie), Prawosławne Seminarium Duchowne, cztery siedmioklasowe i jedna trzyklasowa szkoły ogólnokształcące i Szkoła Ćwiczeń, Żydowska Szkoła Rzemieślnicza Towarzystwa „Ort”. Społeczność żydowska utrzymywała również szkoły żydowskie „Tarbut”.

W latach 1920–1930 Krzemieniec był ważnym ośrodkiem życia cerkiewnego, ponieważ tu właśnie znajdowała się siedziba Diecezji Wołyńskiej, działało Seminarium Duchowne, funkcjonował monaster i wydawano kilka czasopism religijnych.

Głównymi ośrodkami życia narodowego ukraińskiej części ludności miasta w latach międzywojennych były „Proswita” i prywatne Gimnazjum Ukraińskie. Znaczną część uczniów Gimnazjum Ukraińskiego stanowiły dzieci z rodzin żydowskich.

Według spisu ludności 1921 r. społeczność żydowska liczyła 6397 osób і stanowiła prawie 40 procent mieszkańców Krzemieńca. W okresie późniejszym na skutek zmiany administracyjnych granic miasta procent ludności żydowskiej w mieście nieco spadł. Żydowska część mieszkańców gminy posiadała swoje Towarzystwo Opieki nad Starcami, Żydowski Klub Sportowy „Hasmonea”, Żydowski Robotniczy Klub Sportowy „Jutrznia”. Organizacja syjonistyczna i żydowskie związki zawodowe posiadały swoje biblioteki.

W latach międzywojennych nasiliły się wyjazdy Żydów krzemienieckich za ocean, które rozpoczęły się jeszcze pod koniec ХІХ wieku. Z rodziny jednego z takich emigrantów pochodzi światowej sławy muzyk Isaac Stern.

Po roku 1939 władze radzieckie otworzyły w mieście Obwodowy Instytut Nauczycielski, Szkołę Felczersko-Położniczą, kilka ukraińskich i żydowskich szkół ogólnokształcących, stworzyły warunki dla pracy kulturalno-oświatowej, zapewniły mieszkańcom bezpłatną opiekę medyczną, lecz zlikwidowały wszystkie istniejące tutaj organizacje społeczne, objęły ścisłą kontrolą ideologiczną wszystkie dziedziny życia społecznego і rozpoczęły represje polityczne, dlatego właśnie większość mieszkańców w krótkim czasie przeżyła rozczarowanie rządami bolszewików.

3 lipca 1941 r. Krzemieniec został zajęty przez okupantów niemieckich. Swoje rządy w mieście rozpoczęli od mordów dokonanych na inteligencji pochodzenia ukraińskiego, polskiego i żydowskiego. Na początku 1942 r. hitlerowcy utworzyli tu getto, do którego spędzili Żydów z Krzemieńca i okolicznych wsi. Okrutny reżim okupacyjny wzbudził wśród mieszkańców opór przeciwko nieproszonym gościom. W czasie wojny w mieście i jego okolicach działały cztery ukraińskie oddziały zbrojne o różnej orientacji politycznej. Krzemieńczanie pochodzenia żydowskiego, którzy znaleźli się na terytorium getta, również podejmowali próby walki i nawet doprowadzili do wybuchu powstania, które zostało stłumione. Latem 1942 r. faszyści wywieźli mieszkańców getta na obrzeża miasta, gdzie w miejscu strzelnicy na skraju dawnego miasteczka wojskowego 42-go Jakuckiego Pułku Piechoty Armii carskiej pozostał wielki rów, tam właśnie oni zostali zamordowani. W nocy z 2 na 3 września 1942 r. cała część centralna miasta, która została przeznaczona na getto, spłonęła w pożarze. 19 marca 1944 r. pod naciskiem wojsk I Frontu Ukraińskiego hitlerowcy opuścili Krzemieniec. Ponad dwa tysiące krzemieńczan przyłączyło się do Armii Czerwonej i uczestniczyło w rozgromieniu Niemców oraz ich sojuszników.

W okresie powojennym w Krzemieńcu zbudowano szereg nowych zakładów przemysłowych, z których największe to były cukrownia (1965) і fabryka watoliny (1980). Powstały liczne wieżowce. Na skutek intensywnej zabudowy w latach 1960–1980-tych miasto przybrało współczesny wygląd. Twarzą Krzemieńca były Instytut Pedagogiczny, który powstał w roku 1950 na bazie Instytutu Nauczycielskiego i funkcjonował az do roku 1969, Zawodowa Szkoła Medyczna oraz Technikum Rolnicze.

Pod koniec lat 80-tych ХХ w. na skutek liberalizacji reżimu radzieckiego krzemieńczanie aktywnie włączyli się w walkę na rzecz odnowy społeczeństwa. Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy procesy upadku gospodarczego miasta spowodowane przez transformację systemową, przybrały katastrofalnych rozmiarów, czego wynikiem było zaostrzenie się starych i powstanie nowych problemów społecznych, większość przedsiębiorstw znacząco zredukowała swoją działalność lub ostatecznie upadła. Na początku ХХІ w. w życiu Krzemieńca można było zauważyć pewne ożywienie. Został odrodzony starodawny ogród botaniczny, w 2001 r. powstał Rezerwat Historyczno-Architektoniczny, na bazie kolegium pedagogicznego w 2003 r. powstał Instytut Humanistyczno-Pedagogiczny, pod koniec 2004 r. zostało otwarte Literacko-Memorialne Muzeum Juliusza Słowackiego. Z roku na rok rośnie liczba przyjeżdżających do miasta turystów.

Pierwsza wzmianka, nazwa, charakter miejscowości, prawo miejskie

Pierwsza wzmianka

Pierwsza pisemna wzmianka o tej osadzie jest związana z bitwą księcia wołyńskiego Daniela Romanowicza z wojskiem króla Węgier Ándrása II i datowana na wiosnę 1227 roku.

Nazwa miasta

Krzemieniec (ros.: Кременец, ang.: Kremenets, pol.: Krzemieniec, łac.: Cremenecia, hebrajski: קרמניץ). Po raz pierwszy nazwa miejscowości pojawia się w kronice z roku 1227, pochodzi od słowa „krzemień”, które dawniej w języku staroruskim oznaczało „krzemienny”, mocny, pewny.

Charakter miejscowości 

Na przestrzeni wieków miasto było położone w rozległej dolinie, rozciągającej się z południowego wschodu na północny zachód.

Data nadania praw miejskich

9 maja 1438 r. osada ta jako pierwsza na Wołyniu otrzymała z rąk Wielkiego Księcia Litewskiego Świdrygiełły przywilej na prawo magdeburskie, które pod koniec epoki średniowiecza było jednym z ważniejszych czynników zbliżenia Ukrainy z Europą Zachodnią.

Herb, przywileje, przynależność administracyjna, dane demograficzne

Herb

Herb Krzemieńca jest oficjalnym symbolem heraldycznym miasta w obwodzie tarnopolskim. Został zatwierdzony 28 kwietnia 1995 r. decyzją sesji Rady Miasta Krzemieńca.

Na lazurowym tle na zielonym wzgórzu widnieje srebrna częściowo zniszczona forteca. W niewypełnionym lewym górnym rogu – herb Wołynia.

Flaga miasta

Flaga miasta została zatwierdzona 28 kwietnia 1995 r. decyzją III sesji Rady Miasta XXII kadencji. Flaga posiada dosyć interesujący wygląd. Kwadratowe pole podzielone na 4 jednakowej wielkości kwadraty. W górnym kwadracie na czerwonym tle widnieje biały krzyż kozacki – jest to herb Wołynia. Na dolnym kwadracie widnieje biała brama starej fortecy na zielonej Górze Zamkowej. Pozostałe dwa pola mają kolor żółty.

Przywileje

Król Polski i Wielki Książę Litewski Zygmunt I Stary nadał miejscowemu wójtowi prawo do sądzenia zarówno „Rusina, jak też Lacha, i Niemca, i Wołocha, i Ormianina, i Żyda, i Tatara”.

Zgodnie z gramotą z roku 1536 Zygmunt I podarował Krzemieniec swojej żonie Bonie Sforzy d’Aragona i potwierdził nadanie mu prawa magdeburskiego oraz innych przywilejów handlowych, m. in. przywileju na prawo składu na sól, а w 1568 r. Zygmunt August go potwierdził.

W 1551 r. społeczność żydowska Krzemieńca została zwolniona z płacenia srebszczyzny.

W sierpniu 1569 r. na wniosek wojewody wołyńskiego księcia Aleksandra Czartoryskiego król Zygmunt August nadał Żydom Krzemieńca takie same prawa, z jakich korzystali Żydzi z całego Królestwa, i przekazał społeczność żydowską Krzemieńca pod jurysdykcję wojewody. Następny monarcha Stefan Batory w 1576 r. zwolnił rabina, kantora, synagogę i cmentarz w Krzemieńcu od spłaty tak zwanej „protowczyzny”.

Zgodnie z uniwersałem króla Stefana Batorego z 1579 r. porządkującym handel solą na Wołyniu, wszyscy kupcy i hurtownicy, którzy przywozili sól z żup województwa ruskiego, mieli obowiązek zatrzymania się w Krzemieńcu na osiem dni, żeby urzędnicy królewscy mogli zakupić tę sól po stałej cenie (latem po 6, а jesienią, zimą i wiosną – po 6,5 groszy litewskich za każdy tysiąc topek), а jeżeli urzędnicy nie wykupywali całości dostawy, kupcy i hurtownicy mieli prawo sprzedawać ją wszystkim chętnym lub wieźć ją dalej. Zakupiona przez urzędników sól była później sprzedawana detalicznie za podwójną cenę.

Przynależność administracyjna i zmiany terytorialne

Do 1340 r. Krzemieniec znajdował się w granicach państwa Halicko-Wołyńskiego. Po jego upadku na przestrzeni czterdziestu lat Krzemieniec przechodził z rąk do rąk pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a królestwami Polski i Węgier. W 1366 r. zgodnie z umową z książętami litewskimi Giedyminowiczami Krzemieniec wraz z okolicznymi osadami stał się własnością króla Polski Kazimierza III. Od 1370 r. właścicielem miasta został król Węgier Ludwik Węgierski, od 1382 zaś Giedyminowiczowie powrócili i książę wołyński Lubart Giedyminowicz ustanowił tu władzę litewskich dynastów.

W pierwszej tercji XV w. Krzemieniec stał się centrum rozległego obszaru noszącego nazwę powiatu krzemienieckiego, na jego terytorium obecnie znajdują się częściowo albo w całości 23 rejony pięciu obwodów Ukrainy.

W 1569 r. na skutek Unii Lubelskiej wraz ze wszystkimi ziemiami ukraińskimi leżącymi w granicach Litwy, Krzemieniec znalazł się w składzie Polski i stał się częścią zjednoczonego państwa polsko-litewskiego.

W 1795 r. na skutek III rozbioru Rzeczypospolitej Krzemieniec znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego і stał się siedzibą powiatu krzemienieckiego. Na początku ta jednostka administracyjno-terytorialna przynależała do guberni podolskiej, lecz w wyniku ostatecznego podziału została przekazana guberni wołyńskiej.

Na mocy pokoju ryskiego 1921 r. Krzemieniec znalazł się w granicach Polski.

W 1939 r. Ukraina Zachodnia stała się częścią ZSRR. Terytorium powiatu krzemienieckiego, które od wieków było częścią Wołynia, zostało włączone do nowopowstałego obwodu tarnopolskiego, a w styczniu 1940 r. podzielone na kilka mniejszych rejonów. Krzemieniec stał się siedzibą jednej z takich jednostek administracyjno-terytorialnych.

Od 3 lipca 1941 r. Krzemieniec znajdował się pod okupacją niemiecką.

19 marca 1944 r. został uwolniony spod okupacji.

Od 24 sierpnia 1991 r. znajduje się w składzie niepodległej Ukrainy.

Dane demograficzne

  • 1480 r. – 30 dworów.
  • 1552 r. – 48 domów żydowskich.
  • 1629 r. – 1224 dymy.
  • W 1765 r. kahał krzemieniecki liczył 1029 płatników podatku podusznego, z których 649 mieszkało w mieście, pozostałych zaś 380 płatników w okolicznych wsiach.
  • W 1799 r. spośród mieszkańców było 1378 chrześcijan і 2040 żydów (59,7% mieszkańców), spośród kupców zaś – 9 chrześcijan і 24 żydów (72,7%).
  • Według danych rewizyjnych z 1847 r. do społeczności żydowskiej należało 3791 mieszkańców.
  • Według spisu ludności 1897 r. żydowska część mieszkańców liczyła 6539 osób (36,9% mieszkańców).
  • W latach 20–30-tych ХХ w. miasto Krzemieniec było siedzibą gminy miejskiej Krzemieniec – jednostki samorządu terytorialnego, obejmującej kilkanaście tzw. przedmieść, część z nich w przeszłości stanowiła odrębne wsie. Dane statystyczne za okres międzywojenny dotyczą przede wszystkim gminy, tj. miasta, i połączonych z nim peryferii wiejskich.

Skład etniczny ludności gminy Krzemieniec:

  30.09.1921 09.12.1931 01.01.1935
Ukraińcy 6915 (43,0%) 8428 (42,4%) 8869 (40,7%)
Żydzi 6397 (39,8%) 7425 (36,5%) 8102 (37,2%)
Polacy 2244 (14,0%) 3108 (15,5%) 3701 (17,0%)
Rosjanie 352 (2,2%) 883 (4,4%) 895 (4,1%)
Czesi 121 (0,7%) - 159 (0,7%)
Inni 39 (0,2%) 202 (1,0%) 45 (0,2%)
Razem 16068 19877 21771

 

W latach 1921–1935 liczba mieszkańców gminy Krzemieniec wzrosła o 35,5% (przeciętne roczne tempo przyrostu wynosiło 2,73%).

Skład wyznaniowy ludności gminy Krzemieniec:

  30.09.1921 09.12.1931 01.01.1935
prawosławni 7984 (49,7%) 9393 (47,3%) 9701 (44,5%)
rzymscy katolicy 1433 (8,9%) 3037 (15,3%) 3701 17,0%
grekokatolicy 8 - 63
ewangeliści 23 - -
inni chrześcijanie - 176 (0,9%) -
żydzi 6616 (41,2%) 7256 (36,5%) 8102 (37,2%)
inne wyznania - - 204
niewierzący 4 - -
inni - 4 -

 

Ludność gminy rozmawiała w języku ukraińskim, żydowskim, polskim, rosyjskim. Na przedmieściach panował język ukraiński, w centrum miasta zaś – żydowski. W słyszanym tu języku polskim i rosyjskim odczuwalne były wpływy środowiska ukraińskiego.
Według spisu ludności 1931 r. 73,5% ludności gminy Krzemieniec w wieku 10 lat i starszych potrafiło czytać i pisać, 0,9% – tylko czytać, а pozostałe 25,4% (4107 osób) było analfabetami.

Chronologia

  • 1227 r. – pierwsza pisemna wzmianka o osadzie, związana z bitwą księcia wołyńskiego Daniela Romanowicza z wojskiem króla Węgier Ándrása II.
  • 1241 r. – Krzemieniec jako pierwsze miasto w Europie oparł się hordom mongolskim.
  • 1254 r. – wojna z koczownikami, znana z kroniki jako wojna krzemieniecka Kuremsy.
  • 1259 r. – podbicie miasta przez mongolskiego naczelnika wojennego Burundaja, rozbiórka budowli obronnych.
  • 1366 r. – przekazanie Krzemieńca wraz z przyległymi terytoriami na mocy umowy z książętami litewskimi Giedyminowiczami królowi Polski Kazimierzowi III.
  • 1370 r. – przekazanie Krzemieńca królowi Węgier Ludwikowi Węgierskiemu.
  • 1382 r. – przywrócenie Krzemieńca Giedyminowiczom.
  • Druga połowa XIV – pierwsza tercja XVI w. – budowa Zamku Krzemienieckiego.
  • 1410 r. – udział krzemieńczan w decydującej dla ludów słowiańskich i bałtyckich bitwie z siłami zakonu krzyżackiego stoczonej pod Grunwaldem.
  • Początek XV w. – pobyt w Krzemieńcu wielkiego księcia litewskiego Witolda.
  • 1410–1418 – więzienie w podziemiach Zamku Krzemienieckiego syna Olgierda – Świdrygiełły (rywala Witolda).
  • Pierwsza połowa XV w. – początki społeczności żydowskiej w mieście.
  • 1495 r. – wypędzenie Żydów z miasta.
  • 1503 r. – powrót Żydów do miasta.
  • 1525 r. – założenie monasteru Spaskiego (Przemienienia Pańskiego).
  • 1536–1556 – okres rządów w mieście królowej Bony Sforzy d’Aragona – włoskiej żony króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta I Starego.
  • Koniec pierwszej tercji XVI w. – założenie cerkwi Świętej Trójcy.
  • 1538 r. – powstanie katolickiego kościoła parafialnego, przy którym Bona założyła szkołę łacińską.
  • Połowa XVI w. – założenie Soboru pw. Św. Mikołaja.
  • 1563 r. – założenie cerkwi Woskresieńskiej (Zmartwychwstania Pańskiego).
  • 1606 r. – założenie klasztoru katolickiego zakonu franciszkańskiego.
  • 1633 r. – założenie prawosławnego monasteru Objawienia Pańskiego.
  • 1635 r. – uczestnictwo kahału krzemienieckiego w zjeździe w Wysznicy.
  • 1648 r. – pierwsze i ostatnie zdobycie Zamku Krzemienieckiego przez pułki kozackie.
  • Druga połowa XVII w. – założenie cerkwi Podwyższenia Krzyża Świętego.
  • 1692 r. – wprowadzenie języka polskiego jako języka kancelaryjnego w instytucjach świeckich.
  • 1702 r. – założenie kolegium jezuickiego.
  • Początek XVIII w. – przystąpienie społeczności prawosławnych do unii z Rzymem.
  • Lata 40-te XVIII w. – założenie klasztoru reformatów.
  • 1762–1791 – istnienie w Krzemieńcu klasztoru trynitarzy.
  • Koniec XVIII w. – budowa synagogi.
  • 1805 r. – w mieście otwarto Gimnazjum Wołyńskie.
  • 01 października 1805 r. – otwarcie Gimnazjum Wołyńskiego.
  • 17 lipca 1807 r. – otwarcie szkoły zawodowej mechaników praktycznych.
  • 27 lipca 1807 r. – otwarcie szkoły zawodowej geometrów skarbowych.
  • 1807 r. – założenie ogrodu botanicznego.
  • 1810 r. – przy gimnazjum powstaje drukarnia.
  • 1817 r. – otwarcie księgarni przez warszawskiego wydawcę pochodzenia żydowskiego Natana Gluksberga, а w 1819 r. – drukarni.
  • 04 grudnia 1818 r. – przekształcenie Krzemienieckiego Gimnazjum Wołyńskiego w Liceum o tej samej nazwie.
  • Pierwsza tercja XIX w. – miasto staje się największym na Ukrainie Prawobrzeżnej ośrodkiem edukacji świeckiej.
  • 1832 r. – założenie prawosławnego Soboru pw. Św. Mikołaja.
  • 1836 r. – przeniesienie do Krzemieńca Wołyńskiego Seminarium Duchownego.
  • 1838 r. – przeniesienie do Krzemieńca Męskiej Szkoły Duchownej.
  • 1840 r. – otwarcie cerkwi Spaskiej (Przemienienia Pańskiego).
  • 1844 r. – likwidacja kahału.
  • 1854–1857 – założenie kościoła pw. św. Stanisława Biskupa.
  • Druga połowa lat 1860-tych – działalność w Krzemieńcu redakcji tygodnika „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” („Wołyńskie Wiadomości Diecezjalne”), który odegrał znaczącą rolę w ruchu krajoznawczym na Wołyniu.
  • 1881 r. – otwarcie Wołyńskiej Diecezjalnej Szkoły dla kobiet.
  • Koniec XIX w. – na obrzeżach Krzemieńca rozpoczęto wydobycie węgla brunatnego.
  • 1896 r. – oddanie do użytku wiodącej do miasta drogi kolejowej.
  • 1896–1897 – budowa cerkwi pw. św. Aleksandra Newskiego, obecnie cerkwi pw. Świętej Trójcy.
  • 1904 r. – otwarcie szkoły handlowej.
  • 1902–1905 – założenie cerkwi pw. Opieki Matki Bożej.
  • 1919 r. – otwarcie Krzemienieckiego Seminarium Duchownego.
  • 27 maja 1920 r. – stworzenie na rozkaz Józefa Piłsudskiego Liceum Krzemienieckiego.
  • 14 sierpnia 1933 r. – wyznaczenie ostatecznych granic miasta na mocy specjalnego rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeczypospolitej Polskiej.
  • 1937 r. – otwarcie Muzeum Ziemi Krzemienieckiej im. dra Willibalda Bessera, obecnie – Krzemienieckie Muzeum Krajoznawcze.
  • 1938 r. – powstanie Wołyńskiego Instytutu Naukowego.
  • 1939–1940 – powołanie przez władze radzieckie Obwodowego Instytutu Nauczycielskiego, Szkoły Felczersko-Położniczej, ukraińskich i żydowskich szkół ogólnokształcących, likwidacja wszystkich organizacji społecznych.
  • 3 lipca 1941 r. – początek okupacji niemieckiej.
  • Początek 1942 r. – powstanie getta, do którego spędzono Żydów krzemienieckich i z okolicznych wsi.
  • Lato 1942 r. – dokonanie przez faszystów mordów na mieszkańcach getta.
  • 2–3 września 1942 r. – zniszczenie centralnej części miasta przez pożar.
  • 19 marca 1944 r. – uwolnienie miasta od okupacji faszystowskiej.
  • 1950 r. – powstanie Nauczycielskiego Instytutu Pedagogicznego.
  • 1959 r. – likwidacja prawosławnego monasteru Objawienia Pańskiego.
  • 1965 r. – budowa cukrowni.
  • 1980 r. – budowa fabryki watoliny.
  • 1990 r. – odrodzenie prawosławnego monasteru Objawienia Pańskiego jako prawosławnego monasteru żeńskiego eparchii tarnopolskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego.
  • 2001 r. – założenie rezerwatu historyczno-architektonicznego.
  • 2003 r. – założenie na bazie kolegium pedagogicznego Instytutu Humanistyczno-Pedagogicznego.
  • 2004 r. – otwarcie Literacko-Memorialnego Muzeum Juliusza Słowackiego.
  • Początek ХХІ w. – odrodzenie dawnego ogrodu botanicznego.

Archeologia

Stanowisko paleolityczne „Kaliczówka” na zboczu góry o tej samej nazwie położonej na północno-zachodnich przedmieściach Krzemieńca. Zostało odkryte w 1937 r. przez Aleksandra Cynkałowskiego. Badania tego stanowiska prowadzone przez ekspedycję archeologiczną, której przewodniczył lwowski archeolog Wołodymyr Sawycz, trwały od 1968 do 1989 roku. Zabytek składa się z trzech warstw paleolitu górnego i dwie warstwy epoki żelaza. Wiek materiałów paleolitycznych był badany metodą datowania radiowęglowego i został wyznaczony w granicach 29–8 tys. lat p.n.e. W czasie prac wykopaliskowych znaleziono pozostałości ognisk i siedlisk, koście zwierząt plejstocenu i ponad 500 tysięcy obrobionych krzemieni, w tym dużą ilość różnorodnych narzędzi pracy. Stanowisko „Kaliczówka” zajmuje pierwsze miejsce wśród zabytków paleolitycznych w Europie Wschodniej pod względem ilości odkrytych tu znalezisk archeologicznych. Zebrane materiały znajdują się w Tarnopolskim oraz Krzemienieckim Muzeach Krajoznawczych.

Grodzisko z X–XIII w. na Górze Zamkowej w centrum miasta. W latach 1940-tych było badane przez miejscowego archeologa Mychajłę Ostrowskiego, w latach 1970-tych zaś – przez ekspedycję, której przewodniczył historyk architektury z Kijowa Jewhenija Płamenicka. Materiały znajdują się w Krzemienieckim Muzeum Krajoznawczym oraz w Krzemieniecko-Poczajowskim Państwowym Rezerwacie Historyczno-Architektonicznym.

Instytucje religijne

Prawosławne oraz unickie

Monaster Spaski (Przemienienia Pańskiego) w 1525 r. należał do ukraińskiego rodu szlacheckiego Bohowitynowiczów, w połowie XVI w. był już opustoszały, w latach 1617–1636 jest wzmiankowany w dokumentach jako klasztor unicki Diecezji Włodzimierskiej. W drugiej połowie XVII w. ten ośrodek życia religijnego przestał istnieć. Monaster był położony na górze Czercza, której nazwa w przeszłości brzmiała jako Czerncza, tj. Czernecza (od słowa czerniec, tj. zakonnik obrządku wschodniego).

Monaster Objawienia Pańskiego został założony w 1633 r. na południowo-zachodnim krańcu Rynku dzięki przywilejom króla Władysława IV, które pozyskali szlachcice Wawrzyniec Drzewiński oraz Daniel Jeło-Maliński. Zgodnie z „Błogosławioną Gramotą” Metropolity Kijowskiego Piotra Mohyły z 1636 r., był podporządkowany Patriarsze Konstantynopola oraz jego egzarsze Metropolicie Kijowskiemu. Przy monasterze działało bractwo, szkoła, w której uczono według planów nauczania Kolegium Kijowsko-Mohylańskiego, drukarnia oraz szpital.
W pierwszym ćwierćwieczu XVIII w. monaster uznał unię cerkwi prawosławnej z Rzymem i przystąpił do zakonu św. Bazylego Wielkiego. W 1807 r. na rozkaz cesarza Aleksandra I oo. Bazylianie oddali swoje budynki klasztorne Gimnazjum Wołyńskiemu i przenieśli się do udostępnionego im gmachu krzemienieckiego klasztoru reformatów. W 1839 r. na skutek ostatecznej likwidacji podwładnych Rosji cerkwi unickich na ziemiach ukraińskich ten ośrodek życia monastycznego oo. Bazylianów zaprzestał swojego istnienia.

W 1865 r. w Krzemieńcu ponownie powstał męski prawosławny monaster Objawienia Pańskiego. W monasterze rezydował jeden z biskupów pomocniczych eparchii wołyńskiej (1873–1922, 1924–1934 z przerwami), który początkowo był tytułowany jako biskup Ostrogski, od roku 1902 zaś – biskup Krzemieniecki eparchialnego Arcybiskupa Wołyńskiego i Krzemienieckiego (1922–1923, 1934–1941), zwierzchnika tzw. Autonomicznego Kościoła Prawosławnego na Ukrainie (1941–1943). W 1953 r. ten ośrodek życia monastycznego został zreorganizowany na monaster żeński, natomiast w 1959 r. całkowicie zlikwidowany. W roku 1990 został odrodzony jako prawosławny monaster żeński eparchii tarnopolskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego.

Cerkiew pw. Św. Michała jest wzmiankowana w opisach Zamku Krzemienieckiego w latach 1548 і 1552, znajdowała się na jego dziedzińcu tuż za bramą wjazdową. Świątynia ta prawdopodobnie powstała po rewizji zamku dokonanej w 1545 r., w której aktach nie ma jeszcze o niej wzmianki. Jej dalsze losy są nieznane. W 1669 r. szlachta województwa wołyńskiego zwracała się z prośbą do króla Michała Korybuta o odrodzenie cerkwi, lecz ostatecznie nie doszło do realizacji tego zamiaru.

Wzmianki o Soborze pw. Św. Mikołaja jako świątyni prawosławnej pochodzą z połowy XVI wieku. W księdze Zamku Krzemienieckiego z 1553 r. znajdujemy wzmiankę o „księdzu u świętego Nykoły”. Cerkiew Nykolska (tj. cerkiew pw. św. Mikołaja) znajdowała się na ul. Żydowskiej (obecnie ul. іm. Tarasa Szewczenki) w sąsiedztwie z rynkiem. Prawdopodobnie niejednokrotnie przebudowywana, przetrwała w tym miejscu przez kilka stuleci. Po pożarze, który latem 1802 r. zniszczył tę świątynię, władze rosyjskie przekazały parafii refektarz monasteru Objawienia Pańskiego oo. Bazylianów. W 1803 r. cerkiew pw. Św. Mikołaja została soborem i jednocześnie główną świątynią Krzemieńca. W 1832 r. władze carskie przekazały na rzecz parafii dawne gmachy zlikwidowanego przez nie klasztoru franciszkańskiego. Sobór pw. Św. Mikołaja jest świątynią działającą do naszych dni.

Po raz pierwszy Cerkiew Woskresieńska (Zmartwychwstania Pańskiego) jest wzmiankowana w akcie pomiary włócznej z 1563 roku. Znajduje się w śródmieściu w sąsiedztwie z cerkwią Nykolską. W 1638 r. komisarze królewscy przekazali świątynię tej części chrześcijan, która uznała unię z Rzymem. W 1648 r. cerkiew przestała istnieć. W jednym z dokumentów z 1712 r. jest tylko wzmianka o cmentarzu dawnej cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego. Przez długi czas o tej świątyni przypominała ulica Woskresieńska (Zmartwychwstania Pańskiego), której nazwa w latach 1920-tych została zmieniona na Bazarną.

Cerkiew Preczysteńska (Cerkiew pw. Przenajświętszej Bogurodzicy) znajduje się na południowym przedmieściu Krzemieńca, które od XVIII w. nosi nazwę Tuniki. Po raz pierwszy jest wzmiankowana w akcie pomiary włócznej z 1563 roku. Na początku XVIII w. parafia przystąpiła do unii, a w 1795 r. powróciła do prawosławia i zachowała się do naszych dni. W 1938 r. w miejscu starej drewnianej cerkwi wybudowano wielką ceglaną świątynię.

Cerkiew Piątnicka, tj. prawosławna świątynia pw. św. Paraskewy Piątnicy pod górą Czerczą na przedmieściach Zapotocza, po raz pierwszy jest wzmiankowana w akcie pomiary włócznej z 1563 roku. W 1638 r. komisja królewska, która dzieliła świątynie krzemienieckie pomiędzy prawosławnymi i zwolennikami unii, pozostawiła tę cerkiew prawosławnym i pozwoliła parafianom przenieść ją w inne miejsce. W drugiej połowie XVII w. w miejscu starej świątyni powstała Cerkiew Czesnochrestska (Podwyższenia Krzyża Świętego) na końcu ulicy Dubieńskiej.

Cerkiew Czesnochrestska (Podwyższenia Krzyża Świętego) powstała w drugiej połowie XVII w. w miejscu cerkwi pw. św. Paraskewy Piątnicy jako świątynia prawosławna na przedmieściu Zapotocza. Na początku XVIII w. parafia przystąpiła do unii, lecz po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej powróciła do prawosławia. Pod koniec lat 1950-tych świątynia została zamknięta. W 1990 r. zostały w niej wznowione nabożeństwa. Obecnie parafia należy do eparchii tarnopolsko-krzemienieckiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego.

Cerkiew pw. Trójcy Świętej istniała w Krzemieńcu co najmniej od końca pierwszej tercji XVI wieku. Według aktu pomiary włócznej z 1563 r. na końcu ulicy Zapotockiej na przedmieściu Wiśniowieckim były zapisane na księdza cerkwi Trójcy Świętej wolne od podatku gruntowego plac o powierzchni 3 pręty, na którym prawdopodobnie stała cerkiew, i przyległe do niej 15 prętów ogrodu. 18 lutego 1636 r. komisja królewska przekazała tę świątynię krzemieńczanom, którzy przystąpili do unii.

Cerkiew pw. Ducha Świętego powstała w drugim ćwierćwieczu XVII w. na zachodnim krańcu rynku na koszt książąt Jerzego Zbaraskiego i Janusza Wiśniowieckiego jako cerkiew unicka. W czasie powstania pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego cerkiew zaprzestała działalności. W 1702 r. starosta krzemieniecki Janusz Antoni Wiśniowiecki przekazał ruiny cerkwi oo. Jezuitom. W późniejszym okresie w tym miejscu zbudowano kolegium jezuickie.

Cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego powstała w 1840 r. w dawnym kościele kolegium jezuickiego jako sobór katedralny eparchii wołyńskiej. W 1841 r. na skutek przeniesienia się arcypasterza do siedziby guberni – miasta Żytomierza, świątynia została przekształcona na cerkiew Seminarium Duchownego. W 1902 r. w związku z przeniesieniem Seminarium do Żytomierza, świątynia została cerkwią Żeńskiej Szkoły Eparchialnej. W 1921 r., kiedy to w dawnych gmachach jezuickich umieszczono nowe Liceum Krzemienieckie, świątynia ponownie stała się kościołem katolickim, a w 1940 r. została po raz kolejny zamknięta. Przez długi okres czasu budowla ta stała pusta. W 1990 r. została ponownie poświęcona jako cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego.

Cerkiew pułkowa. W latach 1860-tych w Krzemieńcu pojawił się 42 Jakucki Pułk Piechoty Armii Rosyjskiej. Pod koniec wieku na zakupionej od mieszkańców podmiejskiej wsi Podlasce ziemi pułk zbudował własnymi siłami miasteczko wojskowe. W latach 1902–1905 powstała tu duża murowana cerkiew pw. św. Innocentego Irkuckiego, który był uważany za patrona pułku. W 1919 r. świątynia została poświęcona po raz kolejny – tym razem pod wezwaniem Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy. W latach 1920-tych do cerkwi zaczęli rościć prawa polscy wojskowi, którzy traktowali ją jako część majątku sił zbrojnych Imperium Rosyjskiego, lecz prawosławna ludność miasta obroniła tej świątyni. W 1961 r. cerkiew została zamknięta, lecz w roku 1990 wznowiła swoją działalność. Obecnie parafia należy do eparchii tarnopolskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego.

Wołyńskie Seminarium Duchowne zostało otwarte w 1796 r. w mieście Ostróg, w roku 1825 zostało przeniesione do miasteczka Annopol, w roku 1836 zaś – do gmachów pozostałych po Liceum Wołyńskim w Krzemieńcu. Od drugiej połowy lat 1860-tych przy tej placówce znajdowała się redakcja tygodnika „Wołynskije jeparchialnyje wiedomosti” („Wołyńskie Wiadomości Diecezjalne”), który odegrał znaczącą rolę w rozwoju ruchu krajoznawczego na Wołyniu. W 1902 r. seminarium zostało przeniesione do Żytomierza.

Krzemienieckie Seminarium Duchowne powstało w 1919 r. dzięki staraniom pomocniczego biskupa Krzemienieckiego Dionizego (Waledyńskiego) na bazie Chełmskiego Seminarium Duchownego, które zatrzymało się w mieście w drodze z Rostowa nad Donem, gdzie podczas pierwszej wojny światowej przebywało w bieżeństwie. Od 1927 r. zostało przekształcone z cerkiewnej placówki edukacyjnej w państwową. Absolwenci seminarium najczęściej zostawali proboszczami lub kontynuowali naukę na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego. Z nadejściem bolszewików jesienią 1939 r. seminarium zaprzestało istnienia.

Krzemieniecka Męska Szkoła Duchowna – duchowna placówka edukacyjna niższego stopnia przeznaczona dla dzieci z rodzin duchownych. W 1817 r. została wyodrębniona z Wołyńskiego Seminarium Duchownego. Początkowo znajdowała się w Ostrogu, w roku 1825 została przeniesiona do miasteczka Annopol, w roku 1838 zaś – do jednego z gmachów dawnego Liceum Wołyńskiego w Krzemieńcu. Kandydaci powinni byli umieć czytać i pisać, znać cztery działania arytmetyczne, modlitwy i przykazania. W planie nauczania była przewidziana nauka języka rosyjskiego, cerkiewnosłowiańskiego, greckiego i łacińskiego, historii biblijnej i świeckiej, przyrody, geografii, arytmetyki, sprawowania nabożeństw, śpiewu cerkiewnego i czystopisania. Nauka trwała cztery lata. Absolwenci kontynuowali naukę w seminariach duchownych lub zostawali psalmistami i nauczycielami w szkołach podstawowych. W czasie I wojny światowej ta placówka przebywała w bieżeństwie. Pod koniec rewolucji odrodziła swoją działalność, w roku 1921 została przeniesiona do wsi Dermań, w roku 1925 zaś zaprzestała swojej działalności.

Wołyńska Diecezjalna Szkoła dla kobiet – placówka edukacyjna dla dziewcząt z rodzin duchowieństwa prawosławnego Wołynia, otwarta w 1881 r. przez pomocniczego biskupa Ostrogskiego Witalisa (Hreczułewycza), czyja rezydencja znajdowała się w Krzemieńcu (na pamiątkę o założycielu w okresie późniejszym szkoła została nazwana Witalisowską). Od 1902 r. placówka mieściła się w gmachach dawnego Kolegium Jezuickiego, które zostały zwolnione na skutek przeniesienia Seminarium Duchownego z Krzemieńca do Żytomierza. Początkowo nauka w szkole trwała sześć lat, lecz na początku XX w. została otwarta siódma klasa o profilu pedagogicznym. Absolwentki otrzymywały specjalizację nauczycielek domowych i szkół cerkiewno-parafialnych. W 1915 r. szkoła zaprzestała swojej działalności, ponieważ Krzemieniec znalazł się w pasie przyfrontowym. Wkrótce potem została podjęta próba odrodzenia Szkoły, lecz w 1921 r. gmachy szkolne zostały zajęte przez nowopowstałe Liceum Krzemienieckie, i nie udało się zrealizować tego zamiaru.

Katolickie

Klasztor oo. Franciszkanów powstał w Krzemieńcu w 1606 r. na skutek przekazania franciszkanom przez biskupa Łuckiego Marcina Szyszkowskiego ufundowanego w Krzemieńcu przez królową Bonę drewnianego kościoła parafialnego. Nowi gospodarze zbudowali z cegły nowy kościół i piętrowy dom zakonny na koszt mecenatów wywodzących się z miejscowej szlachty ukraińskiej, która zaczęła przechodzić na katolicyzm. Na początku powstania pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego klasztor franciszkański został zburzony, lecz, kiedy walki się wyciszyły, odrodził swoją działalność. Na początku ХІХ w. we własności franciszkanów pozostawała przylegająca do miasta wieś Bonówka, która została założona na ziemiach podarowanych przez królową Bonę. Parafia, którą obsługiwali franciszkanie, obejmowała katolików z Krzemieńca oraz z około czterdziestu okolicznych wsi w promieniu ponad 30 kilometrów. W 1832 r. władze carskie zamknęły ten ośrodek życia zakonnego, a jego gmachy przekazano na rzecz prawosławnego Soboru św. Mikołaja.

Kolegium Jezuickie zostało założone w 1702 r. z inicjatywy starosty krzemienieckiego księcia Janusza Antoniego Wiśniowieckiego jako niewielka misja Kolegium Lwowskiego. W roku 1711 ten ośrodek otrzymał status rezydencji i podporządkowywał się Kolegium Łuckiemu. Około 1715 r. został przekazany analogicznej placówce w Ostrogu. W roku 1750 został odrębnym kolegium. W latach 1731–1753 na koszt książąt Wiśniowieckich oraz innych darczyńców architekt Paweł Giżycki wybudował potężny zespół klasztorny, na który składały się kościół pw. Ducha Świętego, kościół pw. św. Ignacego Loyoli i kościół św. Stanisława Kostki oraz dwóch przylegających do niego gmachów. Od roku 1754 jezuici założyli pierwszą w mieście aptekę. W 1773 r. Kolegium zaprzestało swojej działalności. Pozostawione po nim gmachy i majątki przejęła Komisja Edukacyjna Rzeczypospolitej, która otworzyła tu wojewódzką szkołę średnią.

Klasztor reformatów powstał w latach 40-tych XVIII wieku. W 1807 r. na rozkaz cesarza Aleksandra I zakonników reformatów przesiedlono do klasztoru tegoż zakonu we wsi Dederkały Wielkie, a zwolnione przez nich w Krzemieńcu terytorium i gmachy przekazano oo. bazylianom z unickiego klasztoru Objawienia Pańskiego.

Klasztor trynitarzy został założony przez Franciszkę Błędowską w miasteczku Szumbar (obecnie wieś o tej samej nazwie w rejonie obwodu tarnopolskiego). W roku 1762 został przeniesiony do majątku szlachcica Felicjana Drzewieckiego w Krzemieńcu. W 1791 r. przeniesiono go z powrotem do Szumbaru, lecz w roku 1832 został zlikwidowany przez władze carskie. O istnieniu w mieście tego ośrodka religijnego przypominała przez długi okres czasu ulica trynitarska, która wraz z przyjściem jesienią 1939 r. bolszewików otrzymała nową nazwę (obecnie ulica Mychajła Drahomanowa).

Kościół parafialny. W roku 1538 królowa Bona ufundowała w centrum miasta u podnóży Góry Zamkowej na wschodnim krańcu rynku kościół parafialny pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. W 1606 r. przy kościele zamieszkali mnisi zakonu franciszkanów. W 1832 r. władze rosyjskie zlikwidowały ten ośrodek życia religijnego. Przez długi okres czasu społeczność katolicka zbierała się na nabożeństwa w niewielkiej kaplicy, którą urządziła w jednym z budynków na ulicy Sadowej (obecnie ul. Juliusza Słowackiego), lecz w latach 1854–1857 zbudowała nowy kościół pw. św. Stanisława. Częściowo budowa kościoła została sfinansowana przez władze carskie, które w czasie rządów cesarza Aleksandra II stały się bardziej liberalne. Od tamtego okresu kościół nigdy nie był zamykany przez władze.

Żydowskie

Synagoga. Według aktu pomiary włócznej z roku 1563 na końcu ulicy Żydowskiej (obecnie ul. Szewczenki) znajdował się plac „doktora Smujły” (1,5 pręty), na położonej równolegle do niej ulicy Średniej – dwa szkolne place (2 i 1,25 pręty) oraz place „doktora Żyda” (4,5 pręty), szpitala żydowskiego (2 pręty) і „Józka szkolnika” (1,25 pręty). Na jednej z tych działek prawdopodobnie znajdowała się bożnica żydowska.

Według tzw. instruktażu geometrycznego z roku 1783, który zawiera pełną listę wszystkich działek na planie miasta, na końcu ulicy Żydowskiej lub Dubieńskiej znajdowała się szkoła żydowska z zabudowaniami, której gmachy zajmowały powierzchnię 182 prętów i 47 prętków gruntu. Mniej więcej pod koniec XVIII w. wzniesiono w tym miejscu murowaną synagogę w stylu klasycystycznym, która przetrwała do drugiej wojny światowej. Na początku jesieni 1942 r. bożnica ta została doszczętnie zniszczona przez pożar.

Oprócz synagogi na początku ХХ w. w mieście istniało kilka innych budowli o charakterze religijno-oświeceniowym, lecz udało się zidentyfikować tylko jedną z nich, która obecnie jest wykorzystywana jako dworzec autobusowy.

Starodawne cmentarze

Cmentarz Piątnicki lub Piątenka jest jednym z najstarszych cmentarzy Krzemieńca, po którym ocalało kilkadziesiąt dawnych krzyży kamiennych, znajdujących się na wzgórzu pod Górą Czerczą. W przeszłości cmentarz ten należał do parafii cerkwi pw. św. Paraskewy Piątnicy na przedmieściach Zapotocza.

Cmentarz klasztorny jest położony na zboczu jednej z gór, które otaczają miasto, w sąsiedztwie monasteru Objawienia Pańskiego. Na pamiątkę o oo. Bazylianach cmentarz ten jest czasem nazywany Bazyliańskim. Powstał pod koniec XVIII w. jako cmentarz miejski. Tu zostali pochowani wykładowcy Liceum Wołyńskiego, w tym słynny botanik Willibald Besser (1784–1842), rosyjski malarz nadworny i profesor Uniwersytetu Wileńskiego słynny Józef Saunders (1773–1853), żołnierze Ukraińskiej Republiki Ludowej, którzy zginęli w Krzemieńcu w 1919 r. oraz żołnierze Armii Czerwonej, którzy polegli w walkach o miasto w marcu 1944 roku. Na środku cmentarza stoi niewielka świątynia, zbudowana pod koniec XVIII w. jako kaplica klasztoru reformatów, a w okresie późniejszym poświęcona jako cerkiew prawosławna.

Cmentarz Tunicki został założony w 1791 r. przy Cerkwi Preczysteńskiej (Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy) na przedmieściu Tuniki. Tuż za wejściem na jego terytorium w grobowcu rodziny Januszewskich zakończonym okazałym nagrobkiem wykonanym z różowego piaskowca w stylu empire, spoczywa Salomea z Januszewskich Becu – matka Juliusza Słowackiego. Kilka metrów dalej znajduje się grób pochodzącego z Niemiec znanego wówczas malarza-portretysty Józefa Piczmana (1758–1834), który od roku 1806 mieszkał w Krzemieńcu i pracował tu jako nauczyciel malarstwa.

Cmentarz polski został założony w 1890 r. na północnym zboczu Góry Wołowicy jako cmentarz społeczności katolickiej Krzemieńca.

Starodawny cmentarz wojskowy. Na polu pomiędzy cukrownią a rzeką Ikwą na wyjeździe z Krzemieńca na Most Królewski jakieś sto metrów na prawo od drogi zostały zachowane do naszych dni pozostałości cmentarza ХІХ w., który należał do krzemienieckiego garnizonu Armii Rosyjskiej. Tu również zostali pochowani żołnierze, którzy polegli latem 1916 r. podczas operacji wojskowej znanej pod nazwą „Ofensywa Brusiłowa”.

Cmentarz Kałantyr – cmentarz wojskowy, założony w 1891 r. u podnóży Gór Dziewiczych, na którym chowano wojskowych z pułków carskich stacjonujących w mieście oraz wsi Białokrynica, а w okresie późniejszym odbywały się tu pochówki polskich żołnierzy. Na koszt dowódcy 42-go Jakuckiego Pułku Piechoty Armii Carskiej Mitrofana Barszczewa w latach 1896–1897 zbudowano tu niewielką cerkiew św. Aleksandra Newskiego, która później została poświęcona pod wezwaniem Ścięcia Głowy Jana Chrzciciela. Po długim okresie zaniedbania świątyni, w roku 1993 cerkiew poświęcono na nowo pod wezwaniem Najświętszej Trójcy.

Okopisko – cmentarz żydowski położony na zboczu jednej z gór, które nawisają nad miastem, otoczony murowanym ogrodzeniem. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z aktu pomiary włócznej z 1563 r. Był to cmentarz żydowski na przedmieściu Zapotocza o powierzchni dwóch prętów. Do naszych dni zostało tu zachowanych kilka tysięcy macew, najstarsze z nich są datowane na XVI wiek.

Instytucje świeckie

Organy samorządu miejskiego. Przez długi okres czasu żydowska część ludności Krzemieńca stanowiła odrębną społeczność, na czele której stał organ obieralny, który, podobnie jak sama społeczność, nosił nazwę kahał. Na skutek likwidacji kahału w roku 1844, społeczność żydowska została podporządkowana samorządowi ogólnomiejskiemu.

Na skutek reformy miejskiej 1870 r. podstawowym organem samorządu terytorialnego stała się duma miejska składająca się z trzydziestu radnych, która była wybierana na okres czterech lat przez osoby fizyczne i prawne, spłacające podatki miejskie, a więc posiadające prawa wyborcze. W okresie późniejszym do dumy wchodzili ponadto prezes powiatowego urzędu ziemskiego i radny reprezentujący duchowieństwo. Organem wykonawczym dumy był wybrany przez nią zarząd, składający się początkowo z przewodniczącego, dwóch członków i sekretarza, a w czasie rewolucji został uzupełniony o jeszcze dwóch członków. Duma wraz z zarządem zarządzała kapitałem miejskim i majątkiem miasta, zajmowała się zagospodarowywaniem terenów, zapewnieniem produktów spożywczych, opieką nad biednymi mieszkańcami, oświatą, lokalnym przemysłem i handlem, bezpieczeństwem przeciwpożarowym i in. W celu zapewnienia nadzoru kierowniczego nad poszczególnymi dziedzinami gospodarki miejskiej powoływano odrębne komisje.

Początkowo Żydzi wraz z przedstawicielami innych wyznań niechrześcijańskich mogli ubiegać się o jedną trzecią mandatów w dumie, lecz statut miejski z roku 1892 р. usunął ich z procesu wyborczego. Natomiast Urząd Gubernialny do spraw miejskich wyznaczał spośród nich radnych, którzy mieli stanowić jednak nie więcej niż jedną dziesiątą jego składu. Do dumy wybranej w przededniu pierwszej wojny światowej weszli tylko dwaj przedstawiciele żydowskiej części mieszkańców – kupcy Izrael Morgulis i Michał Szumski. Wiosną 1917 r., zgodnie z postanowieniem komisarza gubernskiego, w celu demokratyzacji dumy włączono do niej 12 nowych radnych, z których połowa została wybrana przez Radę Społeczności Żydowskiej. Latem wprowadzono jeszcze 18 radnych, z których 11 również pochodziło ze środowiska żydowskiego (3 przedstawicieli Związku Handlowców i Przemysłowców, 2 przedstawicieli Krzemienieckiej Rady Społeczności Żydowskiej і 6 przedstawicieli organizacji robotników krzemienieckich). Według wyników wyborów lokalnych przeprowadzonych jesienią 1917 r., został wybrany nowy skład dumy, do którego weszło 32 radnych, z których 19 (59,37% całego składu) reprezentowało społeczność żydowską. Do nowego zarządu jesienią 1917 r. weszło trzech przedstawicieli społeczności żydowskiej: Michał Szumski, syn Dawida; Beniamin Landesberg, syn Ariusza; Izaak Krzemieniecki, syn Jankiela. W 1919 r. Żyd Azril Krzemieniecki przez pewien czas piastował stanowisko przewodniczącego zarządu.

Po przejęciu miasta przez władze polskie stanowiło ono odrębną gminę. Według statutu miejskiego Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z 1919 r., na jej czele miała stanąć wybrana rada miejska oraz podległy jej zarząd na czele z burmistrzem, lecz przez długi czas zamiast rady w Krzemieńcu funkcjonował tzw. Miejski Komitet Gospodarczy składający się z dziesięciu osób, który miał wyłącznie charakter doradczy. Rada miejska została wybrana dopiero w 1927 roku. Na czas wyborów gmina została podzielona na 7 okręgów, z których każdy wybierał po cztery osoby. Na początku lat 1930-tych do rady miejskiej wchodziło 24 radnych, zastępca burmistrza, burmistrz і 3 ławników. Burmistrz, jego zastępca i ławnicy tworzyli zarząd miejski – organ wykonawczy rady miejskiej, który częściej był nazywany magistratem.

Według wyników wyborów 1934 r., polską część mieszkańców gminy Krzemieniec w organach samorządu miejskiego reprezentowali burmistrz, 1 ławnik і 9 radnych (38%), część ukraińską – zastępca burmistrza i również 1 ławnik oraz 9 radnych (38%), część żydowską – 1 ławnik і 6 radnych (24%). Rada miejska tworzyła 8 komisji eksperckich, z których każda zajmowała się jednym z segmentów życia gminy. Burmistrz, który stał na czele rady, zarządu oraz sześciu z ośmiu komisji і miał prawo uchylić każdą decyzję, był postacią kluczową samorządu miejskiego. Przy takim rozkładzie sił Żydzi, którzy stanowili drugą pod względem liczebności (po Ukraińcach) grupę etniczną, mieli bardzo ograniczony wpływ na decyzje organów samorządu miejskiego.

Z przyjściem bolszewików jesienią 1939 r. w mieście został wprowadzony radziecki model władzy, który przewidywał deklaratywnie obieralną radę miejską oraz ukształtowany przez nią Komitet Wykonawczy. Skład personalny tych organów władzy, które działały do wkroczenia latem 1941 r. okupantów niemieckich, nie został jeszcze zbadany.

Szkoła Wydziałowa Komisji Edukacyjnej. Wkrótce po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r. wszystkie posiadłości i gmachy, które pozostały w Krzemieńcu po należącym do nich w przeszłości Kolegium, zostały przekazane tak zwanej Komisji Edukacyjnej. Po krótkim czasie ona otworzyła tu pierwszą na Wołyniu świecką szkołę średnią, która istniała do powstania jesienią 1805 r. Gimnazjum Wołyńskiego.

Liceum Wołyńskie. 1 października 1805 r. dzięki staraniom wybitnych uczonych i działaczy społecznych Tadeusza Czackiego i Hugona Kołłątaja założone zostało Gimnazjum Wołyńskie, które działało na podstawie odrębnego statutu zatwierdzonego 29 lipca tegoż roku przez cesarza Aleksandra I. Na rozkaz cesarza od 4 grudnia 1818 r. Gimnazjum zostało przekształcone w Liceum Wołyńskie – półwyższą placówkę edukacyjną posiadającą prawo do nadawania swoim absolwentom niższych tytułów naukowych, lecz reorganizacja placówki ograniczyła się tylko do zmiany nazwy, ponieważ nie doszło do zatwierdzenia nowego statutu, i struktura oraz plan nauczania pozostały bez zmian. Częścią składową Gimnazjum i Liceum była Szkoła Zawodowa Mechaników Praktycznych oraz Szkoła Zawodowa Geometrów Skarbowych, otwarte zgodnie z rozkazem cesarza z dn. 17 і 27 lipca 1807 roku. Początkowo ta placówka edukacyjna była częścią wileńskiego okręgu szkolnego, od stycznia 1831 r. – okręgu charkowskiego, а od grudnia 1832 – kijowskiego.

Na czele Gimnazjum oraz Liceum stał dyrektor, który był wyznaczany przez kierownictwo Uniwersytetu Wileńskiego i zatwierdzany przez Ministra Edukacji Narodowej. Dyrektor był odpowiedzialny za sprawy organizacyjne, pracę nauczycieli i wykorzystanie kosztów, а także sprawował kierownictwo nad wszystkimi szkołami guberni wołyńskiej, podolskiej oraz kijowskiej. Zastępcą dyrektora do spraw edukacyjno-wychowawczych był prefekt.

Ta placówka edukacyjna była dotowana przez rząd z funduszu edukacyjnego, który był tworzony z dochodów od dawnych majątków jezuickich, przekazanych mu w użytkowanie wieczyste, dawnego starostwa krzemienieckiego oraz ofiar od osób prywatnych.

Od początku swojego istnienia Gimnazjum mieściło się w gmachach Kolegium Jezuickiego, lecz w 1807 r. dodatkowo otrzymało od Aleksandra I teren oraz gmach położonego w sąsiedztwie monasteru Objawienia Pańskiego.

Placówka edukacyjna posiadała dużą bibliotekę, ogród botaniczny, obserwatorium astronomiczne, stację meteorologiczną, a także gabinety fizyczny, zoologiczny, numizmatyczny oraz minerałów. Pod koniec istnienia Liceum jego biblioteka zawierała 24379 dzieł w 34378 tomach. Jej podstawę stanowił księgozbiór króla Stanisława Augusta. W 1810 r. przy Gimnazjum została założona drukarnia. Przez pewien czas wynajmował ją Alojzy Osiński, w 1818 r. została wykupiona przez wydawcę warszawskiego Natana Gluksberga. Za okres dwudziestu lat opublikowano tu ponad 140 wydań.

Gimnazjum i Liceum posiadały strukturę organizacyjną, która przewidywała dwa stopnie nauczania. Stopień niższy składał się z czterech „klas” jednorocznych, które odpowiadały poziomowi szkół powiatowych, stopień wyższy zaś – z trzech „kursów” dwuletnich, które stanowiły etap przejściowy pomiędzy szkołą średnią a uniwersytetem. Pełny okres nauki trwał dziesięć lat. Program nauczania miał charakter ogólny. Nauczane dyscypliny zostały podzielone na obowiązkowe i fakultatywne. Język rosyjski oraz historia Rosji były nauczane w języku rosyjskim, pozostałe dyscypliny – w języku polskim.

Ta placówka edukacyjna była przede wszystkim przeznaczona dla dzieci szlachty z Wołynia i Podola, wywodzącej się z dawnej szlachty polskiej lub spolonizowanej szlachty ukraińskiej. W tej placówce uczyły się również dzieci mieszczan, duchowieństwa, niektóre dzieci pochodzące z rodzin żydowskich. W pierwszym roku istnienia Gimnazjum uczyło się w nim 280 uczniów, w okresie późniejszym liczba uczniów wynosiła nawet około 700 osób.

Nauka w Gimnazjum, a później w Liceum, była bezpłatna. Wyjątek stanowiły dyscypliny, wchodzące do cyklu wychowania fizycznego oraz estetycznego (jeździectwo, tańce, szermierka, muzyka, rysunek itp.).

Latem 1833 r. ta placówka edukacyjna została przeniesiona z Krzemieńca do Kijowa. 8 (20) listopada Mikołaj І wydał dekret o przekształceniu jej w Uniwersytet św. Włodzimierza. Uniwersytet odziedziczył wszystkie ofiary składane na rzecz Gimnazjum i Liceum w Krzemieńcu przez szlachtę Ukrainy Prawobrzeżnej oraz koszty pozyskane ze sprzedaży gmachów, które zostały w Krzemieńcu, jak też dawne starostwo krzemienieckie. Przejął również gabinety, laboratoria, bibliotekę, ogród botaniczny, część nasadzeń z którego przewieziono do Kijowa. Nauczyciele dawnego Liceum objęli kierownictwo w większości katedr uniwersyteckich.

Wśród wychowanków Gimnazjum i Liceum Krzemienieckiego są wybitni polscy pisarze Józef Korzeniowski, Antoni Malczewski, Tymko (Tomasz) Padura, Karol Sienkiewicz, Tymon Zaborowski, Tomasz Olizarowski i Stanisław Worcell oraz rzeźbiarz Oskar Sosnowski.

Szkoła komercyjna powstała w Krzemieńcu w 1904 r. oraz istniała do pierwszej wojny światowej. Honorowymi patronami tej placówki byli kupcy krzemienieccy pochodzenia żydowskiego Michał Szumski, syn Dawida, oraz Izrael Morgulis, syn Filipa, a jednym z nauczycieli religii był rabin Borys Kunin, syn Izraela, lekarzem – Meir Litwak, syn Abla. Znaczna częsć uczniów pochodziła z rodzin żydowskich.

Liceum Krzemienieckie. W latach 20–30-tych ХХ w. pod nazwą Liceum Krzemienieckie funkcjonował duży ośrodek edukacyjny, kulturalno-oświatowy i gospodarczy o charakterze kompleksowym, który w okresie międzywojennym w Polsce stanowił odrębny okręg szkolny i podlegał bezpośrednio pod Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Liceum rozpoczęło działalność na mocy dekretu Józefa Piłsudskiego z dn. 27 maja 1920 r. i celem jego działalności miało być stworzenie warunków sprzyjających integracji Wołynia w ramach Polski. Liceum było traktowane przez władze i społeczność jako spadkobierca tradycji Gimnazjum i Liceum istniejących w pierwszej tercji ХІХ wieku. Kierownik tej placówki początkowo był nazywany wizytatorem, lecz od roku 1934 р. – kuratorem. Liceum składało się z Seminarium Nauczycielskiego (1921–1932), Pedagogium (pedagogiczne studium pomaturalne (1935–1939)), gimnazjum, szkoły o charakterze rolniczym i rzemieślniczo-przemysłowym, kilku przedszkoli, tzw. uniwersytetów ludowych dla dzieci zamożnych chłopów. W 1937 r. powstało tu Muzeum Ziemi Krzemienieckiej im. dra Willibalda Bessera, którego celem było badanie i popularyzacja przyrody oraz dziedzictwa historycznego i kulturalnego Krzemieńca i okolic (obecnie Krzemienieckie Muzeum Krajoznawcze). W 1938 r. przy Liceum powstał Wołyński Instytut Naukowy, którego zadaniem było wszechstronne badanie regionu. W Instytucie pracował wybitny polski malarz Władysław Galimski oraz artyści fotograficy Stanisław Schejbal i Henryk Hermanowicz. W latach 1930-tych przy Liceum na stałe odbywały się letnie kursy nauczycieli malarstwa i muzyki oraz aktywistów wiejskich. Tu były wydawane czasopisma „Życie Liceum Krzemienieckiego”, „Życie Krzemienieckie”, „Sprawy Pedagogiczne”, „Nasz Widnokrąg”. Wszystkie wydatki tej placówki były pokrywane z dochodów z gospodarstwa. Żeby móc wykonywać swoje zadania, Liceum otrzymało działki i budynki w Krzemieńcu, które w przeszłości były własnością Liceum Wołyńskiego, tzw. majątki funduszowe we wsiach Białokrynica i Lidychów, a także masywy leśne o powierzchni około 38 tys. ha. Gospodarstwo zawierało również 8 folwarków we wsiach powiatów krzemienieckiego i dubieńskiego w województwie wołyńskim, szereg przedsiębiorstw przemysłu drzewnego, spożywczego, a także przedsiębiorstw budowlanych, elektrownię, warsztaty itp. Jesienią 1939 r. na skutek przyłączenia Ukrainy Zachodniej do ZSRR, Liceum przestało istnieć. W kwietniu następnego roku w gmachach, które pozostały po nim, otwarto Instytut Nauczycielski.

Instytut Pedagogiczny. W kwietniu 1940 r. władze bolszewickie otworzyły w Krzemieńcu Instytut Nauczycielski. Ta placówka działała do przyjścia latem 1941 r. wojsk hitlerowskich. Po uwolnieniu miasta wiosną 1944 r. od okupantów niemieckich, instytut wznowił swoją działalność. W roku 1950 został przekształcony w Instytut Pedagogiczny, w roku 1969 zaś został przeniesiony do centrum obwodowego (obecnie jest to Tarnopolski Narodowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Wołodymyra Hnatiuka). W Krzemieńcu w dawnych gmachach Instytutu została otwarta zawodowa szkoła pedagogiczna, która w okresie późniejszym została zreorganizowana w kolegium. W roku 2003 w tychże gmachach został odrodzony Instytut.

Centrum życia gospodarczego stanowił położony w środku miasta Rynek.

W połowie lat 1930-tych w Krzemieńcu znajdowały się cztery cechy, które zrzeszały rzemieślników pochodzenia żydowskiego: kiełbasiarzy і rzeźników, krawców, fryzjerów, stolarzy.

Urbanistyka

Topografia Krzemieńca była uwarunkowana przez krajobraz terytorium. W centrum miasta w dolnej części Góry Kamiennej, znajdował się Rynek – kwadratowy plac położony na terenie pochylonym z zachodu na wschód. Od strony południowej i północnej placu znajdowały się domy mieszkańców miasta, od strony zachodniej – budowle dawnego Kolegium Jezuickiego, od wschodniej zaś – mury klasztoru franciszkanów (obecnie sobór św. Mikołaja). Zabudowa północnej strony placu była uważana za odrębną ulicę, która nazywała się Zariadna (obecnie – zaułek Szewczenka).

Dolnym krańcem Rynek wychodził na główną arterię Krzemieńca. Ta długa ulica, która przecinała miasto i przedmieścia z południa na północ, była podzielona na kilka części, z których każda posiadała odrębną nazwę. Odcinek od klasztoru franciszkanów do tzw. Bramy Dubieńskiej, która przez długi czas zamykała miasto od strony północnej, przez kilka wieków nosił nazwę ulicy Żydowskiej, dopóki na przełomie wieków XVIII i XIX nie utrwaliła się za nim nazwa ulicy Szerokiej (obecnie ul. Szewczenka). Za bramą ulica Szeroka przechodziła w Dubieńską, która za sprawą dużo rzadszej zabudowy przypominała już bardziej ulicę wiejska, niż miejską.

Za klasztorem franciszkanów od ulicy Szerokiej odgałęziała się równoległa do niej ulica Woskresieńska (obecnie ul. Bazarna). Biegnąca najpierw na wschód, do Potoku, dosłownie kilka kroków dalej, skręcała na północ, w kierunku Bramy Dubieńskiej, przed którą wlewała się w ulicę Szeroką. Mniej więcej w połowie ulicy Woskresieńskiej wychodziła z niej na prawo ulica Ostrogska (obecnie Szumska), która przecinała Potok i ciągnęła się w górę pomiędzy górami Czerczą i Zamkową, przechodząc w drogę, którą od wieków jeździło się do Ostroga.

Wyżej od ulicy Szerokiej, równolegle do niej jedna za drugą biegły z południa na północ ulice Średnia, Targowa i Górna, z których ostatnia wychodziła już z górnego zachodniego krańca Rynku. Dalej ciągnęła się zabudowa pomiędzy ul. Górną a dawnym wałem miejskim i na samym wale, która już w roku 1794 była znana jako odrębna ulica Na Wale. A jeszcze wyżej, odbijając się od dawnych murów jezuickich, biegła ulica Zawalna (obecnie – ul. Borysa Kozubśkoho), która później rozdwajała się na dwa końce, z których jeden skręcał na wschód i za Bramą Dubieńską wychodził na ulicę Dubieńską, a drugi zaś – zbiegał do głębokiego zbocza i pod murami klasztoru reformatów ciągnął się w kierunku cmentarza katolickiego (obecnie cmentarz klasztorny).

Od północnej strony dawnych murów jezuickich biegła dawna droga z Rynku do podmiejskiej wsi Podleśce, prostopadła do ulicy Zawalnej, która dolnym końcem zbiegała do ulicy Szerokiej i wlewała się do ulicy Woskresieńskiej. Na skutek zabudowy doliny pomiędzy górami Kamienną i Wołowicą oraz południowego zbocza Wołowicy pod koniec XVIII w., część tej drogi została przekształcona na miejską ulicę. W 1794 r. jest ona znana pod nazwą Zamurna, później zaś otrzymała nazwę Dyrektorskiej, ponieważ tutaj znajdował się dom, w którym przez pewien czas mieszkali dyrektorzy Liceum (obecnie – ul. Borysa Charczuka). Koniec ulicy Dyrektorskiej rozgałęział się na trzy zaułki, które obecnie nazywają się kolejno: Botanicznyj, Wysokyj i Strimkyj.

Mniej więcej pod koniec XVIII w. zaczęły się kształtować jeszcze trzy ulice, również prostopadłe do ul. Zawalnej. Jedna z nich wychodziła z Szerokiej, przecinała wszystkie położone wyżej ulice i przechodziła później w drogę, która przebiegała po południowym zboczu góry Wołowicy (obecnie jej górna część nosi nazwę ulicy Myru). Druga przebiegała z Zawalnej do podnóży góry Rymarki (obecnie ulica Ołeny Pcziłky), trzecia zaś stanowi wspomniany wyżej jeden z końców Zawalnej, biegnący w kierunku cmentarza klasztornego (obecnie – ul. im. Łesi Ukrainky). W 1794 r. jedna z tych ulic nosiła nazwę Przebita.

Odcinek głównej arterii Krzemieńca od klasztoru franciszkanów do tzw. Bramy Wiśniowieckiej, który był kontynuacją ul. Szerokiej w kierunku południowym, nosił nazwę ul. Wiśniowieckiej (obecnie jest kontynuacją ulicy Szewczenka). Część tej ulicy czasami traktowano jako odrębną ulicę pod nazwą Szerokowiśniowiecka. Dalej przebiegała krótka ulica Miodowa, która wychodziła z Rynku i, mijając kilka domów, wlewała się do Wiśniowieckiej (obecnie – ulica Medowa). Wyżej od niej równolegle do Wiśniowieckiej ciągnęła się wspomniana wyżej ulica Górna, która kierowała się z Rynku na południe (obecnie – ulice Licejna i Mychajła Kociubynśkoho, która jest jej kontynuacją).

Dalej, podobnie jak od strony północnej Rynku, znajdowała się zabudowa pomiędzy ul. Górną a dawnym wałem miejskim, która w 1794 r. również jest wzmiankowana jako odrębna ulica pod nazwą „Na Wale”, а wyżej od niej – druga Zawalna, która zaczynała się pod murami bazyliańskiego monasteru Objawienia Pańskiego і obejmowała wszystkie domy, znajdujące się po prawej stronie od niej. W latach 1762–1791 na tej ulicy znajdował się klasztor trynitarzy, dlatego w okolicy przełomu wieków XVIII і ХІХ otrzymała ona nazwę Trynitarskiej (obecnie – ulica Mychajła Drahomanowa).

W 1786 r. zadworny sąd królewski zasądził na rzecz miasta dużą działkę ziemi, która wcześniej należała do monasteru bazyliańskiego Objawienia Pańskiego. Działka znajdowała się od strony południowej murów monasteru, wyżej od ulicy Górnej. Ekonomia rozdała tę ziemię na prawie emfiteutycznym mieszkańcom Krzemieńca pod zabudowę, i zaczęła tu powstawać nowa ulica, prostopadła do Górnej i Zawalnej lub Trynitarskiej, która początkowo była nazywana Ogrodową, jako że pierwotnie przebiegała wzdłuż ogrodu botanicznego, założonego w 1807 r. w miejscu starego ogrodu jezuitów. Po wizycie w Krzemieńcu włoskiej śpiewaczki Angeliki Catalani w 1820 r., który uzyskał wielki rozgłos, ulica ta zaczęła nosić imię tej sławnej osobistości (później nazwa ta została zmieniona na Kaznaczejską, a od lat 20-tych ХХ w. – na ul. Juliusza Słowackiego). Na końcu ul. Ogrodowej mniej więcej równocześnie z nią zaczął powstawać biegnący prostopadle do niej bezimienny zaułek (obecnie – zaułek Słowaćkoho).
Kilkaset metrów na południe od klasztoru franciszkanów w lewo od ulicy Wiśniowieckiej odgałęziała się starodawna ulica Bojarska, która, przeciąwszy Potok, najpierw skręcała w prawo i biegła wzdłuż jego brzegu, a dalej wyginała się łukiem w lewo i przechodziła w drogę wiodącą na Górę Zamkową oraz do przedmieścia Lipowica, położonego od strony południowej góry (z dawną ulicą Bojarską częściowo pokrywa się współczesna ulica Maksyma Krywonosa).

Na prawo od Wiśniowieckiej odgałęziała się prostopadła do niej ulica Poprzeczna (obecnie – ul. Ułasa Samczuka), a dalej, obok figury św. Jana Nepomucena, już za Bramą Wiśniowiecką – ulica Żłobowska, która później przechodziła w drogę, wiodącą do wsi podmiejskiej Żłoby (obecnie – ul. Staroho Detiuka).

Według danych ze źródeł opisowo-statystycznych z końca XVIII w., część centralna Krzemieńca (szczególnie ulice Zariadna, Miodowa, Średnia, Targowa, a także w dużej części ulica Szeroka) była zamieszkiwana przez ludność żydowską, na innych ulicach śródmieścia i na przedmieściach mieszkali chrześcijanie. Majątki szlacheckie znajdowały się przeważnie na Podzamczu, położonym za Potokiem, u podnóży Góry Zamkowej, na ulicach Wiśniowieckiej, Bojarskiej i Zamurnej oraz na przedmieściu Lipowica. Inteligencja, która zaczęła napływać do Krzemieńca po powstaniu tu Gimnazjum, osiedlała się przeważnie na nowych ulicach, które powstawały na południe i północ od gmachów placówki.

Etnografia

Mieszkańcy Krzemieńca nosili ubrania o kroju europejskim lub mieszanym. Lokalne stroje ludowe, w których, według spostrzeżeń świadków, dominowały kolory czerwony, ciemny niebieski i zielony, występowały rzadko.

Na przedmieściach, szczególnie wśród przedstawicieli starszego pokolenia, były rozpowszechnione liczne zwyczaje, obrzędy, podania i przesądy. W lipcu 1934 r. w Krzemieńcu wybuchła epidemia czerwonki, która trwała aż do początku mrozów. Zachorowało ponad tysiąc osób. Mieszkańcy traktowali tę chorobę jako karę Bożą, z którą nie wolno walczyć, dlatego kryli się z nią przed lekarzami, i służbom sanitarnym ciężko było z tą chorobą poradzić. Na skutek takiego zachowania 25 procent chorych zmarło.

Zabytki architektury i budownictwa

Zamek został wymurowany z miejscowego piaskowca w drugiej połowie XIV – pierwszej tercji XVI w. na wierzchołku stromej Góry Zamkowej, której absolutna wysokość nad poziomem morza wynosi 397 m, względna zaś – od podstawy góry – 105 m. Zamek jest jednym z najciekawszych zabytków średniowiecznej architektury obronnej Wołynia. Budowę zamku rozpoczął prawdopodobnie król Polski Kazimierz III Wielki, który w 1366 r. dostał we władanie Krzemieniec wraz z przyległymi terytoriami na mocy umowy z książętami litewskimi Giedyminowiczami. Budowę kontynuował król Węgier Ludwik Węgierski, który władał miastem od roku 1370, a zakończyli ją Giedyminowicze, którzy w 1382 r. powrócili na te tereny. Swój ostateczny kształt twierdza uzyskała dopiero w połowie XVI wieku.

Zamek jest położony na poszerzonym końcu góry, odciętym od grzbietu za pomocą łączącego go z lądem głębokiego wykopu. Żeby trafić na zamek, trzeba było wejść po krętym wzniesieniu na górę, przejść przez długi wąski grzbiet nazywany „szyją zamkową”, pokonać dwa drewniane mosty i wreszcie wejść przez bramę. Na dziedzińcu zamkowych o powierzchni 0,75 hа, stała cerkiew św. Michała. Obok niej znajdował się duży budynek, nieco dalej – różnorodne budynki gospodarcze. W związku z tym, że w razie najazdu wrogów zamek pozostawał odcięty od wody, na górze zaczęto bić studnię, lecz wyrąbano w skale otwór o głębokości tylko 18 sążni і nie udało się dostać do podziemnych źródeł. Ślad po studni do tej pory podsyca legendy o wielkich skarbach i tajnych przejściach.

Zamek pełnił, oprócz funkcji obronnej, funkcję administracyjną. Z tego miejsca starosta krzemieniecki sprawował władzę nad podległymi mu terytoriami, tu odbywały się posiedzenia sądu powiatowego, przechowywały się księgi akt i mieściło się więzienie.

Jesienią 1648 r. siedmiotysięczny oddział kozacki na czele z pułkownikiem Filonem Dziedziałą otoczył z pomocą miejscowych powstańców zamek szczelnym pierścieniem wojsk, biorąc go w oblężenie, aż zdobył go i zniszczył. Budowla straciła swoją funkcję obronną i nie była odbudowywana. Do naszych dni zachowały się dwie kondygnacje wieży wraz z ostrołukową bramą, dolna kondygnacja і podziemia wieży na skraju góry, ślady po studni znaczna część murów obronnych o wysokości 8–12 metrów z pozostałościami tzw. zębów (merlonów), strzelnic i okien. Dzięki majestatyczności i pięknu, Góra Zamkowa sprawia na podróżników niezapomniane wrażenie. Z jej wierzchołka otwiera się wspaniały krajobraz.

Klasztor franciszkański został zbudowany z cegły w pierwszej połowie XVII w. w stylu późnego renesansu ze środków miejscowej szlachty. Zespół składa się z kościoła, przyległego do niego domu zakonnego, dwukondygnacyjnej późnobarokowej dzwonnicy oraz fragmentów murów z wnękami, w których dawniej znajdowały się malowidła scen biblijnych. Od roku 1832 do naszych dni działa tu prawosławny sobór św. Mikołaja. Wspomniane budowle należą do Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego.

Kolegium Jezuickie zostało zbudowane w latach 1731–1753 na koszt książąt Wiśniowieckich oraz kilku innych osób przez architekta Pawła Giżyckiego w stylu późnego baroku. Potężny zespół klasztorny składał się z kościoła pw. Ducha Świętego, kościoła pw. św. Ignacego Loyoli i kościoła św. Stanisława Kostki oraz dwóch przylegających do niego gmachów, z których jeden był przeznaczony dla zakonników, drugi zaś – dla uczniów. Kolegium otaczał duży krużganek ozdobiony kunsztowną barokową balustradą z lat 1760-tych. Obecnie w budynkach zespołu, które należą do Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego, znajdują się Instytut Humanistyczno-Pedagogiczny oraz prawosławna cerkiew Przemienienia Pańskiego.

Klasztor reformatów, później – monaster Objawienia Pańskiego. Początkowo zespół składał się z kościoła i przyległego do niego piętrowego domu zakonnego, zbudowanych z fundacji księżnej Teofili z Leszczyńskich Wiśniowieckiej w latach 40–50-tych XVIII w. w stylu późnego baroku według projektu architekta Antonio Castelli dla zakonników z zakonu reformatów. W latach 1807– 1839 mieścił się tu unicki klasztor Objawienia Pańskiego, w roku 1865 otwarto tu prawosławny męski monaster pod tymże wezwaniem. Obecnie do otoczonego wysokim murem zespołu klasztornego wchodzą sobór pw. Objawienia Pańskiego, piętrowy dom zakonny wraz z cerkwią św. Mikołaja (obie budowle pochodzą z połowy XVIII wieku), dzwonnica z niewielką cerkwią św. Hioba Poczajowskiego (zbudowane na początku ХХ w. w stylu modernistycznym) і budynki gospodarcze. Obecnie wymienione budowle należą do Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego і są użytkowane przez działający żeński monaster Objawienia Pańskiego.

Monaster Objawienia Pańskiego został zbudowany przez oo. bazylianów w latach 60–70-tych XVIII, w roku 1807 przekazany Tadeuszowi Czackiemu na potrzeby założonego przez niego w sąsiedztwie Gimnazjum Wołyńskiego. Do naszych dni zachował się dwupiętrowy dom zakonny w kształcie litery „E”, na jednym z końców którego w latach 1880-tych został dobudowany duży piętrowy budynek. Uwagę podróżników przykuwają również starodawne mury klasztorne. Obecnie dawne gmachy klasztorne należą do Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego i są zajmowane przez szkołę ogólnokształcąca.

Domy bliźniacze z końca XVIII w. stoją przy południowej pierzei dawnego Rynku. Sa to dwa zbudowane z cegły i połączone wspólną ścianą piętrowe budynki mieszkalne, stanowiące oryginalny wzorzec późnobarokowego budownictwa mieszkalnego w miasteczku prowincjonalnym na terenie Rzeczypospolitej. Obecnie należy do Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego.

Dwór Słowackich z pierwszej połowy ХІХ wieku. Jest to tradycyjnie przypisywany rodzinie Juliusza Słowackiego parterowy drewniany dworek szlachecki osadzony na wysokich murowanych suterenach. Obecnie mieści się tu Muzeum Literacko-Memorialne Juliusza Słowackiego.

Kościół Parafialny pw. św. Stanisława został zbudowany w latach 1854–1857 na wzór kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sankt Petersburgu, według projektu znanego rosyjskiego architekta pochodzenia francuskiego Jeana-Françoisa Thomasa de Thomona. Przy wejściu do świątyni uwagę przykuwa kunsztowna marmurowa kropielnica z 1872 r. udekorowana płaskorzeźbą Matki Boskiej autorstwa znanego rzeźbiarza Wiktora Brodzkiego. Po lewej stronie od wejścia znajduje się bardzo interesujący pomnik Juliusza Słowackiego wykonany przez słynnego polskiego rzeźbiarza Wacława Szymanowskiego w 1909 r. w Paryżu i ustanowiony w tym miejscu w 1910 r. z okazji stulecia urodzin poety.

Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego została zbudowana z drewna w latach 1887–1889 według typowego projektu w tzw. stylu eparchialnym. Cerkiew nie posiada wartości artystycznej, lecz stanowi cenny wzorzec stosunkowo rzadko spotykanego obecnie budownictwa sakralnego.

Cerkiew pułkowa zbudowana w popularnym na początku XX w. tzw. stylu ceglanym, powstała w latach 1902–1905 na obrzeżach miasteczka wojskowego dla oficerów i żołnierzy 42 Jakuckiego Pułku Piechoty Armii Rosyjskiej. W zdobieniu budowli najważniejszą rolę odgrywały artystyczne i techniczne właściwości cegły, dlatego jej fasada nie była tynkowana. Swoim kształtem cerkiew przypomina siedemnastowieczne świątynie rosyjskie, których naśladownictwo uważane było pod koniec rządów dynastii Romanowów w Imperium Rosyjskim za charakterystyczną cechę „stylu narodowego”.

Pomniki

  • Pomnik Juliusza Słowackiego w kościele parafialnym wykonany w stylu secesyjnym przez Wacława Szymanowskiego, ustanowiony w 1910 roku.
  • Pomnik Juliusza Słowackiego w dworku jego rodziców autorstwa rzeźbiarza ukraińskiego Wasyla Borodaja, ustanowiony w 1969 roku.
  • Pomnik Tarasa Szewczenki na skraju parku miejskiego, ustanowiony na początku lat 1990-tych.

Miejsca pamięci

  • Duży cmentarz żydowski liczący około pięciuset lat, położony na zboczu jednej z gór.
  • Groby żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej poległych w Krzemieńcu pod koniec wiosny 1919 roku.
  • Mogiła zbiorowa inteligencji pochodzenia ukraińskiego, polskiego i żydowskiego, zamordowanej przez hitlerowców pod Górą Krzyżową wkrótce po okupacji przez nich Krzemieńca.
  • Mogiła zbiorowa, w której leży kilka tysięcy ofiar nazizmu. W 1992 r. na koszt pochodzących z Krzemieńca osób, które aktualnie mieszkają w Izraelu, ustanowiono pomnik. Na delikatnie podniesionym nad ziemią postumencie z rwanego kamienia zbudowano cylinder przypominający zwój Tory i rurę krematorium.
  • Cmentarz Memorialny Żołnierzy Armii Czerwonej, którzy polegli wiosną 1944 r. podczas wyzwolenia Krzemieniecczyzny od okupantów niemieckich.

Zabytki przyrody

Ogród botaniczny został założony w 1806 r. przez nauczyciela Gimnazjum Wołyńskiego Franciszka Scheidta, który przyjechał do Krzemieńca z Krakowa. Znany wówczas na Ukrainie Prawobrzeżnej ogrodnik pochodzenia irlandzkiego Dionizy Mikler zapewnił mu regularny charakter, a wykładowca Liceum dr Willibald Besser przekształcił go na ważną instytucję dydaktyczną i naukową. W 1833 r. znaczna część roślin została przewieziona wraz z Liceum do Kijowa. To, co zostało w Krzemieńcu, przekształcono na park. W 2001 r. ogród botaniczny został odrodzony jako instytucja naukowa.

Zabytki ruchome

  • Ikona reliefowa św. Onufrego z drugiej połowy XVIII w. znajdująca się w soborze św. Mikołaja.
  • Dzwon z dawnego klasztoru franciszkanów z końca XVIII w. znajdujący się w kościele parafialnym.
  • Wykonana w stylu późnego klasycyzmu marmurowa kropielnica udekorowana płaskorzeźbą Matki Boskiej autorstwa znanego rzeźbiarza Wiktora Brodzkiego z 1872 roku. Kropielnica znajduje się w kościele parafialnym.

Dziedzictwo kultury niematerialnej

Jaffe Mordechaj ben Abraham z Bohemii – wybitny kodyfikator i uczony-encyklopedysta. Urodził się w 1533 r. w Pradze, zmarł w 1612 r. w Poznaniu. Pod koniec lat 1580-tych przybył do Krzemieńca i przez pewien czas sprawował tu funkcję rabina, w roku 1592 wyjechał do Pragi.

Lewinson Izaak Ber – słynny dziewiętnastowieczny działacz oświeceniowy, duchowy przywódca maskili z lat 20–40-tych ХІХ w., zwany „rosyjskim Mendelssohnem”, twórca programu głębokich zmian w ich życiu. Urodził się w zamożnej rodzinie w Krzemieńcu 2/13 października 1788 roku. Wcześnie wykazał nieprzeciętne zdolności umysłowe. Po ślubie zamieszkał w miasteczku przygranicznym Radziwiłłów, skąd pochodziła jego żona, lecz wkrótce rozstał się z nią i całkowicie poświęcił się działalności literackiej. Przez dłuższy czas mieszkał w sąsiednim mieście Brody, znajdującym się na terytorium Imperium Austriackiego, gdzie pracował jako nauczyciel języka żydowskiego. W 1823 r. powrócił do Krzemieńca i nie opuszczał go już do końca życia. W tymże roku Lewinson zakończył w Krzemieńcu swoje słynne dzieło „Teudah be-Israel”, w którym, opierając się na Talmud, Midrasz oraz średniowieczną literaturę teologiczną, dowodził konieczności zajmowania się rzemiosłem i uprawą roli. Ta praca została opublikowana w 1828 r. i zapoczątkowała nowy etap w rozpowszechnieniu wśród Żydów Imperium Rosyjskiego ruchu oświeceniowego. W 1829 r. Lewinson zakończył pracę nad książką „Bet Jehudah, Maamar Korot ha-Dat bi-Jescburun”, która została po raz pierwszy opublikowana w 1839 roku. W przystępnej formie autor dokonał w niej systematycznej analizy judaizmu i wyłożył historię jego rozwoju, a także nakreślił program zmian, który stał się podstawą działalności progresistów żydowskich w latach 1840-tych. Lewinson próbował zaprezentować współczesnym dokładne wyobrażenia o religii i etyce żydowskiej i zaszczepić zamiłowanie do wiedzy i produktywnej pracy, а także zainteresowanie dorobkiem kultury światowej. 1/13 lutego 1860 r. Lewinson przeniósł się do wieczności і został pochowany na cmentarzu żydowskim. W latach 1930-tych w mieście istniały ulica i muzeum Lewinsona.

Juliusz Słowacki – wybitny polski pisarz pierwszej połowy ХІХ w., który pozostawił głęboki ślad w polskiej i światowej kulturze. Urodził się 4 września 1809 r. w rodzinie profesora Gimnazjum Wołyńskiego. W latach 1825–1828 studiował na Uniwersytecie Wileńskim, na początku 1829 r. w Warszawie objął państwową posadę, wiosną 1831 r. wyjechał za granicę i więcej nie powrócił na ojczyznę. Pod koniec 1838 r. osiedlił się w Paryżu, а 3 kwietnia 1849 r. przeniósł się tam do wieczności.

Isaac Stern (1920–2001) – wybitny skrzypek amerykański pochodzenia żydowskiego. Urodził się w Krzemieńcu, w wieku 1 lat wyjechał razem z rodzicami do San Francisco. Pierwszy koncert zagrał w wieku trzynastu lat. W ciągu 60-letniej kariery zawodowej wystąpił na większości najbardziej prestiżowych scen świata. Zmarł w Nowym Jorku.

Ułas Samczuk (1905–1987) – wybitny pisarz ukraiński. Urodził się w starodawnej wsi Dermań. W latach 1921–1925 w Krzemieńcu uczył się w prywatnym gimnazjum ukraińskim. Zmarł w Toronto. Jako jeden z pierwszych w sposób artystyczny ukazał Wielki Głód w latach 1932–1933. Najwybitniejszym dziełem autora jest trylogia autobiograficzna pt. „Wołyń” (1932–1937), w której została przedstawiona postać zbiorowa, którą jest młody człowiek pierwszej tercji ХХ w., pragnący znaleźć dla swojej ojczyzny miejsce w świecie.

Muzea – Archiwa – Księgozbiory – Kolekcje prywatne

Krzemienieckie Muzeum Krajoznawcze zbiera, przechowuje, bada і promuje różnorodne materiały dotyczące przyrody, historii i kultury północnych rejonów obwodu tarnopolskiego, które dawniej były częścią powiatu krzemienieckiego. Muzeum powstało w 1937 r. jako część składowa Liceum Krzemienieckiego, zajmowało jeden z gmachów tej placówki i początkowo nosiło nazwę Muzeum Ziemi Krzemienieckiej im. Willibalda Bessera. Jesienią 1939 r. zostało odrębną instytucją pod nazwą Krzemienieckie Miejskie Muzeum Historyczne. Po wojnie otrzymał aktualną nazwę. W 1950 r. zostało przeniesione do gmachów, które dawniej zajmował Wołyński Konsystorz Duchowny, і mieści się tu do naszych dni. W Muzeum zostało zebranych około 65 tys. eksponatów. Ekspozycja jest prezentowana w 10 salach. Znajdują się tu liczne materiały archeologiczne i etnograficzne, ponad 5 tys. rękopisów połowy XVIII – końca XX w., ponad 6 tys. fotografii, około 2 tys. negatywów. Rękopisy zostały zgromadzone w trakcie kształtowania zbiorów muzealnych. Najciekawsze spośród nich to akta z XVIII–XIX ww. dotyczące użytkowania gruntów przez mieszczan krzemienieckich, fragment archiwum Liceum Krzemienieckiego z lat 1921–1939, gruntowe księgi rejestracji użytkowania gruntów wiejskich w latach 1946–1947. Znaczną część dokumentów fotograficznych stanowią prace działającej w latach 30-tych ХХ w. pracowni fotograficznej Liceum Krzemienieckiego. Przedstawiają one różne strony życia tej placówki edukacyjnej, miasta oraz powiatu krzemienieckiego.

Muzeum jest czynne codziennie w godzinach 9.00–17.00. W sobotę i niedzielę możliwe jest tylko obejrzenie ekspozycji przez odwiedzających.

Adres: ul. Szewczenka 90, 47003 Krzemieniec, tel. +38 035 462 27 38. Z dworca autobusowego można dojechać dowolnym autobusem miejskim lub taksówką zbiorową, które jadą w kierunku centrum miasta.

Obwodowe Literacko-Memorialne Muzeum Juliusza Słowackiego zostało otwarte 20 września 2004 r. w dawnym dworku, który przez pewien czas na początku ХІХ w. należał do rodziców poety. Zaprezentowana w ośmiu salach wystawowych ekspozycja ukazuje życie i twórczość pisarza na tle epoki literackiej oraz uszanowanie jego pamięci.

Muzeum jest czynne codziennie w godzinach 9.00–17.00.

Adres: ul. Słowaćkoho 16, 47003 Krzemieniec. Z dworca autobusowego można dojechać dowolnym autobusem miejskim lub taksówką zbiorową, które jadą w kierunku centrum miasta.

Krzemieniecko-Poczajowski Państwowy Rezerwat Historyczno-Architektoniczny – placówka naukowo-badawcza i kulturalno-oświatowa, utworzona 29 maja 2001 r. przez Rząd Ukrainy w celu badania, ochrony i konserwacji oraz promocji dziedzictwa historyczno-architektonicznego Krzemieńca i Poczajowa. Rezerwat obejmuje 17 zabytków z XIV–XX wieku. Najciekawsze spośród nich to ruiny zamku, sobór św. Mikołaja (dawny klasztor franciszkanów), zespoły monasteru Objawienia Pańskiego, Kolegium Jezuickiego oraz Ławra Poczajowska. W rezerwacie znajdują się również wszystkie materiały dotyczące badań archeologicznych prowadzonych w latach 1970-tych na Górze Zamkowej w Krzemieńcu.

Adres administracji Rezerwatu: ul. Kozubśkoho 16, 47003 Krzemieniec. Z dworca autobusowego można dojechać dowolnym autobusem miejskim lub taksówką zbiorową, które jadą w kierunku centrum miasta.

Potencjał turystyczny

Białokrynica. Pięć kilometrów na północ od Krzemieńca znajduje się wieś Białokrynica znana już od 1438 roku. W 1617 r. książęta Jerzy i Krzysztof Zbarascy przyjmowali tutaj królewicza Władysława. Na początku XVIII w. na Zamku Białokrynickim przebywał hetman Ukrainy Iwan Mazepa. W 1725 r. tu sprawiano huczne wesele Urszuli Franciszki Wiśniowieckiej i Michała Kazimierza Radziwiłła.

W latach 1840-tych w miejscu zniszczonego w pożarze starego zamku Józef Czosnowski wzniósł rozkoszny pałac w stylu pseudogotyckim. W 1892 r. w dawnym majątku pańskim powstała Białokrynicka Szkoła Rolnicza, która odegrała znaczącą rolę w szerzeniu wśród ludności lokalnej kultury rolniczej. W 1921 r. w miejsce szkoły otwarto Szkołę Agronomiczną i Leśną, która była częścią składową. Liceum Krzemienieckiego. Obecnie w dawnym majątku ziemskim mieści się Kolegium Leśne.

Wzmiankowany w latopisie gród Daniłów. Kilkanaście kilometrów na północny wschód od Krzemieńca na obrzeżach starodawnej wsi Stożek w rozkosznej dolinie dumnie wznosi się przypominająca stożek góra Trójca. Kiedyś znajdował się tu staroruski gród Daniłów, który na początku 1241 r. oparł się mongolskim hordom Batu-chana. Do naszych dni na wierzchołku góry została zachowana starodawna cerkiew, której budowla prawdopodobnie służyła pierwotnie jako wieża obronna.

Boża Góra. Po drodze z Krzemieńca do Poczajowa uwagę podróżników przykuwa Boża Góra, która majestatycznie góruje nad równiną Małego Polesia. Jest to zabytek przyrody, będący jaskrawym przykładem tzw. wzgórz ostańcowych, które są też nazywane przez badaczy górami-świadkami. Boża Góra powstała na skutek erozji stromego krańca Gór Krzemienieckich, obecnie dzieli ją od nich prawie 7 kilometrów. Na zboczach góry, pokrytych lasem mieszanym badacze naliczyli 283 gatunki roślin. Poza tym góra jest prawdziwą ozdobą tego kraju. Stąd otwiera się rzadko spotykany krajobraz. Podróżnik zostanie zaczarowany przez widniejącą na horyzoncie Ławrę Poczajowską, która wydaje się płynąć w chmurach. Boża Góra posiada dwa szczyty. Na każdym z nich stoją świątynie prawosławne. Pod jednym szczytem bije źródło, którego woda jest uznawana przez miejscową ludność za uzdrowicielską.

Poczajów. 25 kilometrów na zachód od Krzemieńca leży miasteczko Poczajów, które dzięki znajdującej się tu słynnej Ławrze Zaśnięcia Matki Bożej  jest jednym z największych ośrodków religijnych prawosławnej części świata chrześcijańskiego. Monaster stanowi spójny zespół architektoniczny o niezwykłym pięknie. Położony na wierzchołku wzgórza, sprawia na zwiedzających niezwykłe wrażenie za sprawą doskonałego kształtu i skierowanych w niebo złoconych kopuł. Za mury otaczające jej terytorium najlepiej przejść przez Świętą Bramę – główną bramę wykonaną w stylu klasycystycznym w latach 1835–1839. Za bramą znajduje się dawny pałac arcybiskupi z lat 1820–1825, wybudowany w stylu klasycystycznym. Od strony dziedzińca jest to parterowy budynek osadzony na wysokim cokole, od strony miasta zaś, od podnóży góry, posiada dwa piętra i bardzo imponujący wygląd. Najważniejszą budowlą zespołu jest sobór Zaśnięcia Matki Bożej – ogromna świątynia trójnawowa zbudowana w stylu rokokowym w latach 1771–1784 z fundacji słynnego mecenasa sztuki Mikołaja Potockiego według projektu niemieckiego architekta Gotfryda Hofmana. Z główną świątynią Ławry jest pięknie zharmonizowana czterokondygnacyjna dzwonnica o wysokości 65 metrów, zbudowana w latach 1861–1871 według projektu architekta Konstantego Rastruchanowa. Na jednej z kondygnacji znajduje się największy w Ukrainie dzwon ważący ponad jedenaście ton. Natomiast sobór Trójcy Świętej zbudowany przez pierwszą wojną światową według projektu wybitnego architekta Aleksieja Szczusiewa w stylu neoruskim, mocno kontrastuje z dawniejszymi budowlami monasteru. Portale tej świątyni zdobią trzy mozaiki, spośród których najbardziej wyróżnia się kompozycja „Mandylion i święci książęta” wykonana według szkicu wybitnego malarza Nikołaja Roericha.

Wiśniowiec. 25 kilometrów na południe od Krzemieńca w malowniczej dolinie rzeki Horyń położona jest starodawna osada Wiśniowiec, znana z historii jako gniazdo magnackiego rodu arystokratycznego Wiśniowieckich, który pod koniec XV w. odgałęził się od rodu książąt Zbaraskich i na przestrzeni dwóch i pół wieków odgrywał znaczącą rolę w życiu Ukrainy, Litwy i Polski. W 1720 r. książę Michał Serwacy Wiśniowiecki, będący właścicielem gniazda rodowego, wzniósł w tym miejscu rozkoszny barokowy pałac, którego budowa trwała kilkanaście lat. Jako że książę był ostatnim męskim przedstawicielem rodu Wiśniowieckich, rezydencja, którą odziedziczyli potomkowie w linii żeńskiej, znalazła się w rękach hrabiów Mniszków, którzy początkowo nadali jej jeszcze większego blasku, lecz w połowie XIX w. ją sprzedali. W czasie pierwszej wojny światowej budowla ta została zniszczona przez wojska rosyjskie i austro-węgierskie. W okresie międzywojennym została częściowo odbudowana, lecz w okresie drugiej wojny światowej doświadczyła ponownych zniszczeń. Nawet w stanie, w którym pałac przetrwał do naszych dni, zadziwia swoją majestatycznością i doskonałością kształtów architektonicznych.

Z Tarnopola do dworca autobusowego w Krzemieńcu można dojechać: taksówką zbiorową i autobusami rejsowymi. Odległość – 65 km. Czas przejazdu – około 1 godziny. Z Równego – taksówką zbiorową i autobusami rejsowymi. Odległość – 90 km. Czas przejazdu – około 2 godzin.

Najlepiej zakwaterować się w hotelach „Wika” i „Jana” położonych w odległości 7–10 minut drogi pieszo od dworca autobusowego w kierunku centrum.

Hotel „Wika”: ul. Dubenśka 57, Krzemieniec 47002, posiada ogrodzone podwórze, gdzie można zaparkować samochód. Tel.: +38 035 462 38 83, e-mail: otel_edem@ukr.net.

Hotel „Jana”: ul. Dubenśka 51, posiada ogrodzone podwórze, gdzie można zaparkować samochód. Tel.: +38 097 242 41 44, +38 035 462 51 88, +38 035 462 51 84.

Są też inne hotele:

„Ostriw”: ul. Dubenśka 145а, tel. +38 035 462 26 74. Jest to mały hotel położony tuż przy dworcu autobusowym na pierwszym piętrze piętrowego budynku. Posiada pokoje luks, pół luks, 3 pokoje dwuosobowe oraz 4 pokoje trzyosobowe. Parking, kawiarnia.

Hotel „Edem”: ul. Оksany Laturynśkoji 15/2, Krzemieniec 47002, tel.: +38 035 462 49 39, faks: +38 035 462 39 96, service-centre: +38 097 717 72 48, e-mail: otel_edem@ukr.net.

W mieście znajduje się wystarczająca ilość sklepów i kawiarni. Między hotelami „Wika” i „Jana” jest bar-kawiarnia serwująca potrawy narodowe w przystępnych cenach. Obok dworca znajduje się supermarket „Wopak”, obok mieszkańcy sprzedają warzywa i owoce.

Lista źródeł

1. Archiwum książąt Sanguszków w Sławucie, Lwów 1890, t. 4, ss. 1535–1547.
2. Bersohn M., Dyplomataryusz dotyczący żydów w dawnej Polsce na żródłach archiwalnych osnuty (1388–1782) : Dzieło pośmiertne wydane staraniem rodziny. Warszawa: Nicz 1910.
3. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne w Kijowie. F. 710 (Liceum Krzemienieckie).
4. Kozieradzki A., Wspomnienia z lat szkolnych 1820–1831, wstęp i komentarz S. Kawyn. Wrocław 1962.
5. Krzemieniec. Ateny Juliusza Słowackiego, pod red. S. Makowskiego, Warszawa: Wydawnictwo Biblioteki Narodowej 1994.
6. Krzemieniec jakiego już nie ma w starej fotografii Henryka Hermanowicza i Stanisława Sheybala, tekst: K. Sheybal, Warszawa: ArtGraph 1993.
7. Krzemienieckie nekropolie: Cmentarz Polski oraz polskie zabytki sztuki nagrobnej w Krzemieńcu, oprac. B. Marcisz i S. Rudka, Warszawa 1999.
8. Muszyńska-Krasnowolska M., Kolegium pojezuickie w Krzemieńcu: Monografia architektury, [w:] Rocznik Wołyński, t. 8, Równe 1939, ss. 67–160.
9. Państwowe Archiwum Obwodu Tarnopolskiego. F. 210 (Krzemieniecka Duma Miejska).
10. Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954.
11. Piotrowski W., Słownik krzemieńczan 1805–1832, Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie 2005.
12. Plan miasta Krzemieńca. Skała 1:10 000, Lwów: Zakład Graf. S.A.Książnica-Atlas, b.r.
13. Sobčuk V., Kremenecʹkij zamok, [w:] Studìï ì materìali z ìstorìï Volinì. 2012, Kremenecʹ 2012, ss. 73–114.
14. Sobčuk V., Socìokulʹturna topografìâ mìsta Kremencâ peršoï tretini XIX st. [w:] Studìï ì materìali z ìstorìï Volinì. 2009, Kremenecʹ 2009, ss. 123–150.
15. Sobczuk W., Socjokulturowa topografia Krzemieńca pierwszych trzydziestu lat XIX wieku, „Biesiada Krzemieniecka” 2010, zesz. 5, ss. 111–148.
16. Świderska M., Ze wspomnień małej Krzemieńczanki, wyd. 2, Kraków 1928.
17. Teodorovič N. I., Volynskaâ duhovnaâ seminariâ. Istoriâ pervonačalʹnogo ustrojstva ee i podvedomstvennyh ej duhovnyh učiliŝ. Spiski vospitannikov, okončivših v nej kurs učeniâ, a takže načalʹnikov i nastavnikov ee v period vremeni s 1796 po 1900 g. S priloženiem portreta mitropolita Antoniâ Rafalʹskogo i ego pisem, Počaev 1901.
18. Volinsʹkì Afìni. 1805–1833: Zbìrnik naukovich pracʹ, Kremenecʹkij oblasnij gumanìtarno-pedagogìčnij ìnstitut ìm. Tarasa Ševčenka; pìd red. S. Makovsʹkogo ì V. Sobčuka, Ternopìlʹ: Bogdan 2006.
19. Zbiory Krzemienieckiego Muzeum Krajoznawczego.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Wołodymyr Sobczuk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe