Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Orla - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Dawniej miasto, dziś wieś, siedziba gminy w powiecie bielskim, w województwie podlaskim. Orla usytuowana na Wysoczyźnie Bielskiej, położona jest w pewnym oddaleniu od ważniejszych szlaków komunikacyjnych – 5 km na pn. biegnie szosa 689 Bielsk Podlaski – Hajnówka, 6 km na pd.-zach. szosa nr 692 Bielsk Podlaski – Kleszczele, 2 km na północ nieczynna od lat 90-tych linia kolejowa Lewki – Hajnówka (stacja PKP Orlanka). Większe miasta w okolicy to Bielsk Podlaski – 12 km na pn.-zach. i Hajnówka – 21 km na wsch. Stolica województwa – Białystok, położona jest około 57 km na pn. Od zach. i pd.-zach. strony Orlę opływa rzeczka Orlanka (dopływ Narwi).

Synagoga w Orli usytuowana przy końcu ulicy Spółdzielczej
Synagoga w Orli usytuowana przy końcu ulicy Spółdzielczej (Autor: Markiewicz, Józef)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia

Pierwsze wzmianki archiwalne o ziemiach, na których położona jest obecna Orla pochodzą z lat 90-tych XV wieku. Około 1500 roku król Aleksander Jagiellończyk daruje je Jaśkowi Iwanowiczowi w celu ich zagospodarowania, nadając jednocześnie prawo do założenia tam miasta. Ziemie przylegające do zachodniej części puszczy Białowieskiej były bowiem wówczas bezludne. Prawo to zostało następnie potwierdzone przez króla Zygmunta Starego w dokumencie z 1507 roku. W 1512-1513 roku ziemie te są już własnością Michajła Buhusza Bohowitynowicza późniejszego podskarbiego ziemskiego i marszałka hospodarskiego. W tym samym czasie utworzone zostaje województwo podlaskie. W 1516 r. dokonano rozgraniczenia jego dóbr orlańskich od Puszczy Białowieskiej. Na Podlasiu należały do niego również włości siemiatyckie. Bohowitynowicz zbudował w Orli pierwszy dwór oraz ufundował dwie cerkwie: parafialną p.w. św. Szymona Słupnika i dworską p.w. św. Jana Teologa.

Po śmierci Bohowitynowicza Orla i dobra orlańskie liczące ponad dziesięć wsi przechodzą na własność jego córki Anny, która w 1538 roku została żoną Stanisława Tęczyńskiego, późniejszego wojewody krakowskiego. Po jego śmierci w 1561 roku rozwijające się dynamicznie miasto i najbliższa okolica przypadły jego córce Katarzynie Tęczyńskiej, która była żoną Jerzego Olelkowicza-Słuckiego, starosty bobrujskiego i księcia kopylskiego, jednego z najbogatszych obywateli Wielkiego Księstwa Litewskiego. Za czasów rządów Olelkowiczów doszło do podpisania w 1569 roku Unii Lubelskiej, na mocy której województwo podlaskie weszło w skład Rzeczpospolitej. Dobra orlańskie liczyły w tym czasie 180 dziesięcin dobra (ponad 3 tys. ha), co dawało im wówczas status drugich największych na Podlasiu, po dobrach boćkowskich Sapiehów. Po śmierci Jerzego Olelkowicza w 1578 roku włość orlańska przypadła ponownie jego żonie Katarzynie z Tęczyńskich, która po raz drugi wychodzi za mąż - za Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna”, kasztelana trockiego i późniejszego wojewodę wileńskiego. Od 1585 roku przez ponad dwa stulecia Orla należała do rodu Radziwiłłów.

W 1614 r. Krzysztof II Radziwiłł (1585-1640), wojewoda wileński i hetman wielki litewski, nadał Orli prawa miejskie, zezwalając na osiedlenie się w nim „ludziom wszelkiego stanu tak chrześcijanom wszelkiego nabożęstwa iako i Żydom kupcom, rzemieślnikom, kramarzom, szynkarzom”. Miasto stało się jedną z jego ulubionych rezydencji, o czym świadczą m.in. zachowane listy wysyłane z Orli. On również w latach 20-tych XVII wieku wzniósł w Orli murowany dwór, zabezpieczony systemem bastionów oraz założył ogród włoski, folwark i - jako kalwin - ufundował zbór. On też wydał w 1634 r. dokument regulujący prawa i obowiązki mieszkańców. W 1643 r. prawa te potwierdził i nadał Orli herb jego syn i kolejny właściciel – Janusz Radziwiłł. To postać szczególnie zasłużona dla tradycji kalwińskiej miasta. Za jego czasów odbyło się tu kilka synodów różnowierczych (tradycja kalwińska dotrwała w Orli do pierwszych dziesięcioleci XVIII w.). W czasie „Potopu" miasto zostało w dużej części zniszczone a liczba mieszkańców znacząco spadła.

W 1694 r. Karolina Radziwiłł przekazała dobra orlańskie wraz „z pałacem murowanym, z bu­dyn­ka­mi dwor­ne­mi i fol­war­cz­ne­mi i gu­mien­ne­mi (...) z mias­tecz­kiem Or­lem, z Miesz­cza­na­mi, Ży­da­mi i Oby­wa­te­la­mi wie­y­ski­mi, ze wsia­mi Bo­ia­ry i pod­da­ny­mi w nich miesz­ka­ją­cy­mi” Benedyktowi Sapiesze. Następnie ziemie te jako zastaw trafiły do Flemingów, a potem na niemal sto lat przeszła we władanie Branickich z Białegostoku. W 1775 r. ta „licha ta mieścina” po pożarze liczyła już tylko 90 domów, z których opłacano podymne. W tym czasie doszło do zniszczenia dawnej rezydencji orlańskiej, a pożar w 1800 r. zniszczył zabudowania folwarczne. Po III rozbiorze (1795 r.) Orla znalazła się w zaborze pruskim jako część tzw. Prus Nowowschodnich, a od roku 1807 w obwodzie białostockim, w Cesarstwie Rosyjskim.

W 1808 r., po śmierci Izabeli Branickiej z Poniatowskich (siostry króla Stanisława Augusta), dobra orlańskie - w imieniu rodziny Radziwiłłów - odzyskał Dominik Hieronim Radziwiłł, XI ordynat na Nieświeżu i Ołyce. Po jego śmierci w 1813 r. przechodzą one n własność jego córki, Stefanii, od 1828 roku żony generała Ludwika Wittgensteina, generała carskiego. Po jej przedwczesnej śmierci w 1831 r. Orla i włość orlańska na ponad pół wieku przeszła we władanie Wittgensteinów. W 1856 r. Ludwik Wittgenstein przekazał dobra synowi Piotrowi Wittgensteinowi, który również był zawodowym rosyjskim wojskowym. Ten z kolei podarował je w 1882 r. swojemu bratu przyrodniemu Fiodorowi. Ostatnie dwie dekady XX wieku to okres stopniowej wyprzedaży włości orlańskiej. Największą jej cześć nabył w 1894 r. Aleksander Paton, dyrektor warszawskiego oddziału Rosyjskiego Banku Państwowego. Część dawnej schedy radziwiłłowskiej wykupiła miejscowa żydowska rodzina Wajnsztejnów. Według spisu powszechnego z 1897 r. Orla liczyło 3003 mieszkańców, w tym 2110 Żydów.

Miasteczko ucierpiało znacznie w czasie I wojny światowej, głównie ze względu na decyzję władz rosyjskich z sierpnia 1915 r. o przymusowej ewakuacji prawosławnych mieszkańców w głąb Rosji. Tzw. bieżeństwo wywołane było ofensywą armii niemieckiej i miało na celu pozostawienie Niemcom „spalonej ziemi”. Żydzi orlańscy pozostali jednak w Orli a większość prawosławnych mieszkańców powróciła po kilku latach.

Emigracja i zniszczenia wojenne spowodowały, że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Orla znacznie zubożała. Liczba jej mieszkańców spadła prawie o połowę – w 1921 r. wynosiła 1518 osób, w tym 1167 Żydów. Było to jedną z przyczyn utraty praw miejskich. W kolejnych latach liczba mieszkańców systematycznie rosła – w 1932 r. było tu 2222 osób (1389 żydów, 680 prawosławnych i 153 katolików). Orla utrzymała swój na poły miejski charakter, w mieście działało wielu rzemieślników (niemal wyłącznie Żydów), funkcjonowały trzy restauracje. Największym pracodawcą w mieście była kaflarnia należąca do rodziny Wajnsztejnów. 18 maja 1938 r. Orla uległa strasznemu pożarowi – spaliło się 550 budynków – 75% jej zabudowy (w tym 248 domów mieszkalnych, z tego 220 należały do Żydów). W tracie szybkiej odbudowy miasta zmieniony został częściowo układ urbanistyczny.

Po 17 września 1939 roku Orla znalazła się pod okupacją sowiecką, w czasie której kilka rodzin zostało wywiezionych na Syberię. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej 22 czerwca miasteczko zajęli Niemcy. Podczas okupacji niemieckiej ludność żydowska została poddana wielu restrykcjom. W marcu 1942 r. w centrum Orli utworzone zostało getto, w którym zamknięto wszystkich Żydów i przesiedlono mieszkających tam chrześcijan. 2 listopada 1942 r. nastąpiła likwidacja getta. Żydzi, którzy stanowili ponad 70 % mieszkańców, zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince, a część do getta w Białymstoku. W wyniku tego liczba ludności wówczas znacznie spadła, do kilkuset osób. Po wojnie do Orli przesiedliło się wiele osób z sąsiednich wsi, a dawne miasteczko straciło swój miejski charakter. W miejscowości mieszka obecnie około 900 mieszkańców, głównie Białorusinów. Gmina Orla w 2009 roku wprowadziła, jako jedyna gmina w Polsce, język białoruski jako pomocniczy.

Historia Żydów w Orli

Żydzi pojawili się w Orli zapewne w drugiej połowie XVI w., sprowadzeni przez Tęczyńskich. Dokument z 1616 r. wspomina o istnieniu domu modlitwy i 17 domów żydowskich. Radziwiłłowie wspierali osadnictwo Żydów, zapewniając im korzystne warunki i przywileje. Liczba starozakonnych w miasteczku szybko więc rosła. Tym bardziej, że sąsiednie miasta królewskie – Bielsk, Kleszczele i Brańsk – zakazały starozakonnym osiedlania się w ich murach. W wyniku wojny trzydziestoletniej (1618-1648) w Orli osiedliła się również grupa żydowskich uchodźców z krajów niemieckich. W rezultacie do Holocaustu Żydzi niemal nieprzerwanie stanowili większość mieszkańców Orli.

W kolejnych dziesięcioleciach Orla stała się – obok Tykocina – jednym z najważniejszych punktów handlowych na Podlasiu. Kupcy orlańscy utrzymywali bezpośrednie kontakty z wieloma wielkimi polskimi miastami oraz m.in. z Wrocławiem, Królewcem i Frankfurtem nad Odrą. W odległym o 60 km Mielniku nad Bugiem utrzymywali własny statek handlowy. Sieć rzeczna była bowiem najbardziej niezawodnym szlakiem handlowym.

Rozwój Orli zahamował potop szwedzki (1655-1660) oraz wojna z Moskwą (1658-1659), które boleśnie dotknęły Podlasie. Liczba ludności Orli znacznie spadła, jednak społeczność żydowska dosyć szybko się odrodziła. Już w 1676 r. wśród 229 opodatkowanych mieszkańców podatek płaciło 104 Żydów (45,4%). Kolejne istotne zniszczenia przyniosły działania wojny północnej, w wyniku czego w 1714 r. Żydzi Orli zwrócili się z prośbą do kahału w Tykocinie,  który sprawował jurysdykcję nad innymi gminami żydowskimi na Podlasiu, o zmniejszenie opłacanych przez nich podatków. Prośba została umotywowana tym, że „wielkie jest spustoszenie w naszym kraju, przerwała się możliwość zarobkowania”.

W drugiej połowie XVIII wieku wrócił okres prosperity dla Żydów orlańskich. W 1765 r. liczba członków tamtejszego kahału wynosiła 1358 osób i należała do największych na Podlasiu (więcej mieszkało tylko w Tykocinie). W 1766 roku kupcy orlańscy mieli ponad 20% udział w obrotach handlowych Podlasia z zagranicą. Wigdor Szymonowicz, zajmujący się handlem bydłem, należał do najbogatszych mieszkańców miasta. Żydzi zdominowali tutejsze rzemiosło – pod koniec XVIII w. odnotowano tu 58 rzemieślników – byli to tradycyjnie głównie krawcy, szewcy, kuśnierze, piekarze, rzeźnicy i garbarze. Jednym z częstszych zajęć był handel, pośrednictwo w sprzedaży towarów produkcji rolniczej, a także propinacja alkoholu, sprzedawanego w prowadzonych przez Żydów kilkunastu karczmach w mieście i dobrach orlańskich (mimo obowiązującego od 1664 r. zakazu osiedlania się ich we wsiach tych dóbr).

W 1780 roku  ówczesna właścicielka Orli, Izabela Branicka zatwierdziła specjalną ustawę o kahale orlańskim. Celem dokumentu było uregulowanie długich sporów między Żydami. Ustawa określiła kompetencje rabina oraz władz kahału, w tym sposób ich wyboru. Jest to jeden z niewielu zachowanych aktów prawnych dotyczących zasad rządzących gminą żydowską. W1807 r. wśród 1586 mieszkańców Orli było 1102 Żydów (69,5 %), w 1815 r. 1296 Żydów i 519 chrześcijan, w 1847 r. w całym orlańskim okręgu bożniczym mieszkało 4436 Żydów, a w 1897 r. w mieście odnotowano 2110 Żydów (77%).

W 2 połowie XIX w. Orla znacząco podupadła. Wynikało to z szybkiego rozwoju sąsiedniego Bielska, stolicy powiatu, który w 1873 roku przecięła linia kolejowa Kolei Brzesko-Grajewskiej, będąca odcinkiem trasy Kijów-Królewiec. Żydzi zaczęli osiedlać się w Bielsku od przełomu XVIII/XIX w., w połowie XIX w. po długich staraniach tamtejsza gmina żydowska uzyskała wreszcie zgodę na oddzielenie się od orlańskiej. Spowodowało to tym samym uszczuplenie dochodów tej ostatniej. Bieda, ograniczone możliwości zarobkowania spowodowały, że w drugiej połowie zaczyna się wielki emigracja Żydów orlańskich. W ciągu kilku dziesięcioleci setki z nich wyjechały głównie do Stanów Zjednoczonych. W 1892 r. w Nowym Jorku powstało orlańskie ziomkostwo - Independent Orler Benevolent Society, które zrzeszało nawet kilkaset osób. Emigranci z Orli pomagali finansowo swoim rodakom w dawnej ojczyźnie.

W czasie I wojny światowej, w czasie ofensywy wojsk niemieckich w 1915 r., wielu mieszkańców z okręgu białostockiego wyjechało na wschód, wraz z wycofującą się armią i administracją rosyjską. Według pierwszego po odzyskaniu niepodległości przez Polskę spisu ludności – z 1921 r. – w Orli było zaledwie 1518 mieszkańców, w tym 1167 Żydów (76,9 %). W czasie katastrofalnego pożaru miasta w 1938 r. spłonęły dwa drewniane bet ha-midrsze znajdujące się obok synagogi, która też wówczas ucierpiała (spalił się dach). Przez kilka miesięcy wielu Żydów, którzy stracili swoje domy mieszkało u swoich prawosławnych sąsiadów. W odbudowie Orli pomagało zarówno państwo polskie, jak i organizacji żydowskie ze Stanów Zjednoczonych oraz orlańskie ziomkostwo zza oceanu.

W okresie międzywojennym wśród zajęć wykonywanych przez ludność żydowską dominowały tradycyjne żydowskie zawody. Kaflarnia Wajnsztejnów, namiastka przemysłu w Orli, zatrudniała ponad sto osób, zarówno Żydów, jak i chrześcijan. Trzech Żydów zajmowało się uprawą roli, ku nieustannemu zdziwieniu swoich chrześcijańskich sąsiadów. W miasteczku działały żydowskie organizacje m.in. Ha-Szomer Ha-Cair. Nieustannie trwała również emigracja Żydów, zarówno do większych miast (głównie do Białegostoku) oraz za granicę. W związku ze znaczącym ograniczeniem przez Stany Zjednoczone po 1920 r. liczby migrantów z Europy Żydzi orlańscy wyjeżdżali przede wszystkim do Argentyny, RPA i Palestyny.

Z zachowanych relacji wynika, że w przedwojennej Orli nie było żadnych poważnych waśni międzyetnicznych i społeczności żydowska i chrześcijańska współistniały pokojowo. Orla była specyficznym miasteczkiem z dominującą społecznością żydowską, kilunastoma rodzinami polskimi oraz około 25-procentowym udziale prawosławnych Białorusinów i Ukraińców, których prawa w przedwojennej Polsce były ograniczane. O generalnie przyjaznej koegzystencji Żydów i chrześcijan świadczą wydarzenia z około 1937 r., kiedy do Orli przyjechali członkowie endecji, prawdopodobnie z Łomżyńskiego, z zamiarem zniszczenia sklepów żydowskich. Wówczas w obronie „swoich” Żydów wystąpili miejscowi chrześcijanie skutecznie powstrzymując napastników, którzy nigdy już nie wrócili.

Do czasu wybuchu II wojny światowej liczba Żydów wzrosła do około 1500, a we wrześniu 1939 r.  o kolejne około 500 osób, ze względu na to, że wielu żydowskich uciekinierów przeniosło się z tych terenów Polski, które zostały okupowane przez Niemców. Po zajęciu Orli przez Niemców 25 czerwca 1941 r. szybko rozpoczęły się prześladowania Żydów, a skala terroru stopniowo narastała. Według zachowanych wspomnień rabina Eliego Helperna: „Żydzi musieli zgolić brody a kobiety obciąć warkocze. Żydom nakazano noszenie żółtych, okrągłych znaków na piersiach i plecach. Żydowskie domy oznaczano żółtymi znakami (…) Codziennie 400 Żydów udawało się do pracy, za którą nie otrzymywali wynagrodzenia, musząc przy tym wykonywać upokarzające zadania.” Nałożono też kontrybucję wynoszącą pół kilo złota, trzy kilo srebra i 40 tys. rubli.

W marcu 1942 roku całą ludność żydowska została zamknięta w getcie na małym obszarze w centrum Orli, które otoczono drewnianym płotem. Ciasnota, głód i szerzące się choroby powodowały dużą umieralność. Rabin kończy swoje wspomnienia słowami: „Tego, co się wydarzy, a dokładniej mówiąc: likwidacji miasteczka w listopadzie 1942 r., nie przewidzieliśmy. W poniedziałek, drugiego listopada, dzielnica żydowska została otoczona. Powiedziano nam, że zostaniemy wywiezieni nad Morze Czarne albo na Kaukaz do pracy. Nie ma co żałować pozostawionych domów i dóbr. Znajdziemy tam to samo po ewakuowanych mieszkańcach tych okolic. Działało to tak, że niektóre z kobiet, ukrywające się dotychczas w chrześcijańskiej części miasta, zgłosiły się dobrowolnie. Na chłopskich furach nas, 1450 ludzi, wywieziono do getta w Bielsku. Tam prawda o ewakuacji stała się dla nas jasna. Do tej pory wierzyliśmy jeszcze w bajeczkę o Morzu Czarnym. W piątek, 1450 Żydów z Orli popędzono na stację kolejową, bijąc ich przy tym okrutnie. Wepchnięto ich do wagonów towarowych po 150 ludzi.” Nieco ponad 100 Żydów wywieziono do getta w Białymstoku, resztę do obozu zagłady w Treblince, gdzie zostali wymordowani. Okres niemal czterowiekowej obecności Żydów w Orli dobiegł końca.

Urbanistyka

Centralnym punktem układu urbanistycznego Orli pozostaje wytyczony w XVII wieku rynek, z którego odchodzi na południe droga do dawnego miasteczka Kleszczele (ul. Kleszczelowska), a od idącej z rynku na północ ul. Mickiewicza odgałęzi się droga na północny-zachód do Bielska Podlaskiego (ul. Bielska) oraz druga droga – na północny-wschód (ul. Polna) w stronę dawnej stacji kolejowej i szosy Bielsk – Hajnówka (droga nr 689).

Skrzyżowanie ulic Spółdzielczej, Krzywej i 1 Maja w Orli
Skrzyżowanie ulic Spółdzielczej, Krzywej i 1 Maja w Orli

Żydzi zamieszkiwali głównie wokół rynku i na wschód od niego. Centrum religijne – murowana synagoga i dwie drewniane bóżnice, zabudowania gminne, mieszkanie rabina, mykwa i stary cmentarz żydowski – znajdowały się za zabudową wschodniej pierzei rynkowej, wokół placu zwanego wówczas szkolnym. Dochodziło się do niej uliczką zwaną dzisiaj ul. Spółdzielczą – wychodzącą na wschód z północno-wschodniego narożnika rynku. Nowy cmentarz żydowski usytuowano w połowie XIX w. około kilometra na północny-zachód od rynku, poza zabudową miejską.

Na południowy-wschód od rynku usytuowana jest drewniana cerkiew prawosławna, a cmentarz prawosławny znajduje się na północ od rynku, także poza zabudową mieszkalną. Mimo częściowych zmian w układzie urbanistycznym po pożarze w 1938 r. układ rynku i głównych ulic oraz usytuowanie zabudowy bożniczej, cerkwi i cmentarzy nie uległo zmianom.

Obiekty architektury i budownictwa – zachowane i nieistniejące 

1) Zamek Radziwiłłów, współcześnie nieistniejący, a jego ślady są dziś nieczytelne.

2) synagoga murowana – na końcu ul. Spółdzielczej (adresowo przy ul. Armii Czerwonej), pierwotnie drewniana. Według legend Żydzi kupili budynek dawnego zboru kalwińskiego od księżnej Radziwiłłowej za 10 tys. kop groszy zebranych wciągu godziny, który przebudowali na bóżnicę. Informacja ta jest jednak odrzucana przez historyków, którzy wprawdzie potwierdzają istnienie w innej części miasteczka zboru. Badania architektoniczne wskazały, że ściany sali modlitw w zasadniczym swym zrębie, oraz kolumnowe podpory stropu, a także zachodni przedsionek z babińcem na piętrze, pochodzą z 3 ćwierci XVII w. Świadczy to ówczesnym znaczeniu i zamożności kahału orlańskiego. Zdecydowana większość wznoszonych na terenach Rzeczypospolitej (a później zaborów) bóżnic była do końca XIX w. obiektami drewnianymi.

Synagoga w Orli (XVII wiek)
Synagoga w Orli (XVII wiek)

Na przełomie XVII i XVIII w. ściany i kolumny synagogi podwyższono, zasklepiając salę modlitw odpowiednio do 9 polowego planu wnętrza. W 2 ćw. XVIII w. (1735/36) powstała część zachowanej do dziś polichromii ornamentalnej. Około połowy XVIII w. do północnej i południowej ściany sali modlitw dobudowano drewniane babińce. Jakieś prace prowadzono w 1787 r., o czym świadczy inskrypcja na wmurowanym dawniej w wewnętrzną ścianę sali modlitw kamieniu (obecnie leżącym przy jednej z kolumn w tej sali). Około połowy XIX w. dotychczasowe babińce zastąpiono murowanymi, wybudowano schody na zachodni babiniec i przebudowano częściowo barokową elewację na klasycyzującą. Po pożarze w 1879 r. synagogę remontowano, a po kolejnym – w 1928 r., wzbogacono dekorację malarską sali modlitw. Doraźny remont miał miejsce także po pożarze Orli w 1938 r. Zachowane przedwojenne fotografie i obraz (malował Wolf Kaplański) wskazuję na bogate wnętrze z rozbudowaną obudową wnęki na aron ha-kodesz. W czasie II wojny światowej bóżnica była użytkowana jako stajnia, z czasem została zrujnowana, ale mimo to nie została wówczas, jak i w okresie powojennym, rozebrana. Zabezpieczona w latach 50-tych, pełniła funkcje magazynowe. W 1 połowie lat 80-tych XX w. przeprowadzono przy synagodze wstępne prace remontowe, wstrzymane następnie z powodu braku funduszy. Częściowo odremontowana synagoga pełni dziś doraźnie funkcje wystawiennicze (niewielka wystawa poświęcona Żydom orlańskim) i sali widowiskowej, w której obywają się także koncerty i spektakle. W zachowanym do dziś obiekcie zwracają uwagę zachowane częściowo freski z 2 ćwierci XVIII w. i z około 1828 r., a także wmurowany w elewację frontową, koło wejścia, kamień z ciekawą inskrypcją. W 2010 roku gmina Orla przekazała synagogę Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

3) stary cmentarz żydowski, istniejący zapewne już XVII w., znajdował się w bezpośrednio za synagogą, w kierunku wschodnim. Zniszczony został w czasie okupacji niemieckiej – nadzorowani przez Niemców Żydzi rozbijali macewy na kawałki, którymi później brukowano drogi za miasteczkiem. Po wojnie teren cmentarza został częściowo zabudowany. Współcześnie brak śladów wskazujących na jego usytuowanie w terenie, jak i w ogóle na jego obecność.

4) nowy cmentarz żydowski, założony w połowie XIX w., usytuowany w pn.-wsch. części Orli, przy skrzyżowaniu ul. Polnej i Armii Czerwonej (na wsch. od skrzyżowania.). Także dewastowany w czasie niemieckiej okupacji i częściowo zniszczony. Dewastacja trwała również po wojnie. Współcześnie to teren nieogrodzony, porośnięty trawą i nielicznymi drzewkami. Zachowało się około 20 macew wykonanych z granitowych głazów polnych.

Cmentarz żydowski w Orli
Cmentarz żydowski w Orli

5) cerkiew prawosławna (dawniej unicka – do 1839 r.) p.w. św. Michała Archanioła (ul. Kleszczelowska), drewniana, z końca XVIII w. (1797 r.), zbudowana na planie ośmioboku, nakryta kilkupołaciowym dachem pokrytym blachą, remontowana gruntownie w 1981 r.

Cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła w Orli (1797 rok)
Cerkiew prawosławna pw. św. Michała Archanioła w Orli (1797 rok)

6) dzwonnica cerkwi p.w. św. Michała Archanioła, z 1874 r., drewniana, rekonstruowana w 1981 r.

7) cmentarz przycerkiewny przy cerkwi p.w. św. Michała Archanioła. Zachowanych kilkanaście nagrobków drewnianych i kamiennych z XIX-XX w.

8) kaplica cmentarna na cmentarzu prawosławnym (ul. Mickiewicza), drewniana z końca XVIII w. (?), złożona z wydłużonej nawy i węższego prezbiterium, nakryta dachem dwuspadowym, pokrytym blachą.

9) cmentarz prawosławny położony na pn. od miasta (ul. Mickiewicza), założony w 1 poł. XIX w.

Wartości niematerialne

Postacie związane z Orlą:

- Chaim Kahan (Kamieniecki) urodził się w 1850 r., kiedy Orla najlepszy okres miała za sobą. Jego ojcem był orlańskim mełamedem (nauczyciel w szkole religijnej) i sprzedawcą ryb zarazem. Jako kilkunastolatek opuszcza rodzinne miasteczko i przenosi się do nieodległego Brześcia, a następnie Królewca. Komunikację między tymi miastami ułatwiała uruchomiona w 1873 r. linia kolejowa, która przecinała Bielsk Podlaski, położony obok Orli. Kahan zajmuje się handlem naftą. Zaczyna się epoka ropy naftowej i szybko staje się on jedną z najważniejszych osób w tej branży w Rosji. Jego głównymi konkurentami są słynni bracia Nobel. Kahan handluje ropą wydobywaną na Morzu Kaspijskim, posiada też własne złoża naftowe. Jego firma – Petrol – ma siedziby w Baku, Charkowie, Warszawie, Brześciu i wielu miastach Europy Zachodniej. Umiera w 1916 r. jako jeden z najbogatszych przedsiębiorców w Imperium Rosyjskim, z opinią filantropa hojnie wspierającego organizacje żydowskie. Po jego śmierci warszawski dziennik „Nasz przegląd” w artykule „Żydowski król naftowy” pisze: „Był naprawdę człowiekiem niezwykłym i typem niepowszednim. Niespokojny duch o niespożytej energii. Głowa zawsze pełna kombinacji i pomysłów”.

- Aryeh Levin urodził się w 1885 roku w tradycyjnej, wielodzietnej rodzinie w Orli. Od najmłodszych lat przejawiał skłonności ku nauce, początkowo pozostając pod opieką orlańskiego rabina. Podobnie jak w przypadku Chaima Kahana, rodzinne miasteczka szybko stało się dla niego zbyt małe. W wieku 12 lat wyjeżdża do słynnej jesziwy w Słonimiu, a następnie jesziw w Wołożynie i Brześciu. W wieku dwudziestu lat emigruje do Eretz Israel. Edukację kontynuuje w Jerozolimie i po kilku latach zostaje rabinem. Szybko zyskuje sławę jako charyzmatyczny nauczyciel, w tym dzięki swojej opiece nad żydowskimi więźniami politycznymi, więzionymi przez Brytyjczyków. W niepodległym Izraelu  zostaje jednym z największym autorytetów duchowych, a dzięki swojej charyzmie zyskuje przydomek „cadyka naszych czasów”. Choć był rabinem ortodoksyjnym to szacunkiem obdarzali go również nie-religijni Żydzi. Umiera w 1969 roku, a na jego pogrzeb przybyły tysiące osób, w tym prezydent i premier Izraela. Przed śmiercią nagrodzono go m.in. tytułem honorowego obywatela Jerozolimy.

Potencjał turystyczny 

Patrząc na dzisiejszą Orlę trudno doszukać się wielu oznak dawnej świetności. Wciąż przypomina o niej zabytkowa synagoga położona nieopodal dawnego rynku, obecnie zamienionego na park miejski. Choć dawna świątynia nadal zamknięta jest na głucho to w urzędzie gminy można poprosić o klucze. Wnętrze wciąż robi duże wrażenie.

Miejsca noclegowe można znaleźć w kilku ładnych gospodarstwach agroturystycznych w samej miejscowości  i w sąsiednich wsiach (m.in. Dubicze Cerkiewne, Tofiłowce, Reduty). W samej Orli nie ma żadnej restauracji, a jedynie kilka sklepów spożywczych. W okresie letnim w miasteczku odbywa się kilka wydarzeń kulturalnych, m.in. białoruski festiwal etniczny „Tam po majowej rosie”, międzynarodowy festiwal teatralny „Wertep” oraz regularnie organizowane są rożnego rodzaju koncerty. Większość odbywa się przed synagogą, która zachowało znaczenie głównego punktu odniesienia w Orli.

W bezpośredniej okolicy Orli jest kilka miejsc wartych odwiedzenia.

- Zaledwie 4 km od miasteczka oddalona jest wieś Szczyty-Dzieciołowo, gdzie można zobaczyć piękną XVIII-wieczną cerkiew drewnianą, we wnętrzu której zachowały się cenne obrazy nadwornego malarza dworu Branickich z Bialegostoku, Augusta Mirysa. Nieopodal cerkiewnego muru ztoi cenna barokową figurą św. Jana Nepomucena, przypisywana innemy wybitnemu artyście – Janowi Chryzostomowi Redlerowi.

- Najbliższym większym miastem położonym obok Orli jest Bielsk Podlaski (12 km), gdzie można zobaczyć szereg zabytków, w tym średniowieczne grodzisko, XVIII-wieczny ratusz stojący przy dawnym rynku, bazylika Narodzenia NMP z XVIII w., kościół i klasztor pokarmelicki z XVIII w., drewniana cerkiew Narodzenia NMP z XVII/XVIII w.

- W innym dawnym sztetlu – Kleszczelach, odległych od Orli o 21 km, nie zachowały się wprawdzie pozostałości po miejscowych Żydach (poza fragmentem cmentarza), ale zobaczyć warto drewnianą cerkiew z pocz. XVIII w., budynek drewnianego dworca kolejowego z 1900 r. oraz neoklasycystyczny kościół z pocz. XX w.

- Największą atrakcją turystyczną jest niewątpliwie Białowieski Park Narodowy, który niegdyś sięgał do granic włości orlańskiej, a obecnie odległy jest od Orli o około 25 km. Jest to jeden z najcenniejszych zabytków natury w Polsce, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W Białowieży (42 km), siedzibie Parku Narodowego, można obejrzeć m.in. obelisk na cześć króla Augusta III z 1752 r., drewniany dworek z drugiej połowy XIX w., cerkiew z 1895 r. z ikonostasem porcelanowym, neorenesansowy z 1927 r. oraz skansen budownictwa ludowego. Sama miejscowość oferuje również duży wybór miejsc noclegowych o różnej klasie i restauracji.

Bibliografia

Archiwa:

- Bogatym źródłem  informacji o Żydach orlańskich jest zespół Warszawskiego Archiwum Radziwiłłów z Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Ponadto część archiwum Radziwiłłów przechowywana jest w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi w Mińsku (fond 694).

- Żydowscy emigranci z Orli nigdy nie opracowali księgi pamięci. Pewne informacje na temat Żydów orlańskich zawiera jednak Księga Pamięci Bielska Podlaskiego, wydana w Tel Awiwie w 1975 r. (w jęz. hebrajskim i jidysz). Obecnie przygotowywane jest jej polskie tłumaczenie.

- P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990

- H. Goworko, Orla i włość orlańska w XVI-XVIII w., Białystok 1982

- J. Kaczyński, Z badań nad synagogą w Orli [w:] Białostocczyzna, 1987, nr 5

- W. Konończuk, Żydzi w Orli XVI – 1942 r., w: Marek Chmielewski (red.), Orla. Barwy ojcowizny, Białystok 2012

- A. Leszczyński, Żydzi Ziemi Bielskiej od połowy XVII w. do 1795 r., Wrocław 1980

- M. i K. Piechotkowie, Bramy nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999

- M. Sierba, Dobra Orla przed przejęciem ich przez Radziwiłłów birżańskich, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Historica, 90, 2013

- G. Sosna, D. Fionik, Orla na Podlasiu. Dzieje cerkwi, miasta i okolic, Bielsk Podlaski – Ryboły – Białystok 1997

 - M. Wilczyńska, Synagoga w Orli – próba monografii, Lublin 1996; praca magisterska w Instytucie Wychowania Artystycznego UMCS, pod kier. dra A Trzcińskiego; mpis w archiwum UMCS

 - T. Wiśniewski, Bożnice Białostocczyzny, Białystok 1992

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Paweł Sygowski VI/2015, Wojciech Konończuk VIII/2015

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe