Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Pińsk - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Пiнск [biał.], פּינסק [jidysz],  פינסק [hebr.], Pińsk [pol.], Pinskas [lit.], Пинск [ros.].

Pińsk – miasto, centrum rejonu pińskiego w obwodzie brzeskim. Położony na brzegu rzeki Piny (lewy dopływ Prypeci) w odległości 186 km na wschód od miasta Brześć, 304 km na południowy zachód od Mińska. Stacja kolejowa na trasie Brześć – Homel.

Według danych z 2009 roku w Pińsku żyje ponad 130,3 tyś mieszkańców.

GPS: 52°07′N/ 26°05′E

Pomniki historyczno-kulturowe: Pałac Butrymowiczów (1794 rok), Kolegium Jezuickie (1631 rok), Kościół św. Karola Boromeusza (koniec XVIII w.), Klasztor i kościół franciszkański pw. Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny, Kościół św. Barbary – były Kościół Bernardynów (1786 rok), Dzwonnica (początek XIX wieku), pierwsze gimnazjum (1858 rok), Bank Towarzystwa Wzajemnego Kredytu (koniec XIX – początek XX w.), filia Azowsko-Donieckiego Banku (1912-1915), magistrat (1920 – 1930).

Pińsk - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka kronikarska pochodzi z «Powieści minionych lat» i dotyczy 1097 roku. W Latopisie Ipatijewskim, opisującym wydarzenia XI – XIII w. na ziemiach wschodniosłowiańskich, Pińsk pojawia się 14 razy, jeden raz mowa w nim o «pińskiej ziemi». Do połowy XII w. Pińsk znajdował się w granicach Księstwa Turowskiego, okres ten w historii miasta charakteryzuje się szybkim rozwojem i wysokim statusem. Od 1174 roku Pińsk stał się stolicą księstwa udzielnego. Pierwszym historycznie potwierdzonym księciem Pińska był Jarosław Jurjewicz, syn turowskiego księcia Jurija Jarosławicza, potomek starszego syna księcia kijewskiego Jarosława Mądrego Iziasława. Na początku XIV w. Pińsk wszedł w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wielki Książe Litewski Giedymin przekazał go swojemu synowi Narimontowi, następnie Księstwo Pińskie przeszło w spadku do jego potomków – Narimontowiczów. Podczas wojny w latach 1432-1439 Księstwo Pińskie weszło w skład osobistego majątku księcia Zygmunta Kiejstutowicza w charakterze ojcowizny. W rezultacie część ziem została rozdana, a część w 1471 roku podarowana wdowie po księciu kijowskim Siemionie Olelkowiczu – Marii, przedstawicielce słynnego rodu Gasztołdów, a ona przekazał w testamencie majątek piński córce Elenie i zięciowi. W 1506 roku piński książę Fiodor Iwanowicz Jarosławicz razem z żoną Eleną wydał Jesko Mejerowiczowi, Pejsachowi Jezefowiczowi i Abramowi Ryżkowiczowi gramotę z pozwoleniem na budowę w Pińsku synagogi i cmentarza.

Po 1521 roku Pińsk wraz z «dworami i majątkami, które do niego należały» przeszedł we władanie Zygmunta Starego, który to przekazał miasto w dożywotnie władanie swojej żonie Bonie Sforzy, królowej Polski i Wielkiej Księżnej Litewskiej. Nowa właścicielka przeprowadziła szereg reform, w rezultacie których utworzono starostwo pińskie. Pierwszymi starostami byli: Iwan Chorewicz (1524-1543), Piotr Mylski (1544-1551) i Stanisław Falczewski (1552-1556). W latach 60-tych XVI w. Pińsk stał się stolicą powiatu województwa brzeskolitewskiego.

W XVI w. Pińsk stał się dużym miastem, w którym mieszkało około 4 tyś. osób, znajdowało się ponad 700 dworów i około 40 ulic. W tym czasie osiągnął swój największy rozwój, będąc znaczącym ośrodkiem handlu i rzemiosła na Polesiu. Zaliczał się do miast z większą skalą opodatkowania: tylko 6 miast białoruskich (Brześć, Witebsk, Mohylew, Mińsk, Pińsk i Połock) zapłacili do skarbu państwa w 1551 roku podatek przewyższający 100 kop litewskich groszy. Pińsk prowadził handel wewnętrzny i zewnętrzny. Koncentrował się tu przemysł rolniczy, ukierunkowany na eksport. Szlakami wodnymi na zachód i trasami przez ziemie ukraińskie przewożono również wyroby rzemieślnicze i produkty przemysłowe. W XVI w. kupcy wywozili do Polski wosk, futra, a przywozili żelazo i wyroby metalowe, tkaniny, odzież i inne towary.

Na początku XVI w. w Pińsku osiedliła się nieduża grupa żydowska w ilości 18 rodzin, wśród których byli przedstawiciele bogatego kupiectwa. Najbardziej wpływowe były rodziny Izraela Pesachowicza, Nachima Pesachowicza, Ilji Mojsejewicza. W połowie XVI w. gmina żydowska Pińska składała się ze 180 osób (28 rodzin). Wiele rodzin mieszkało na ul. Żydowskiej. Nierzadko pińscy Żydzi występowali w charakterze wierzycieli właścicieli miasta Pińska. Bracia Pejsach i Isaac Józefowicze byli wierzycielami księcia Fiodora Jarosławicza. Bracia Izrail i Nachim Pesachowicze w 1537 roku złożyli skargę do sądu królewskiego na swojego dłużnika mińskiego wójta. W 1548 roku bracia Pesachowicze i Mojsiejewicz otrzymali w arendę pińską komorę celną, karczmy i części zbiorów.

Charakterystyczną cechą tej epoki była konkurencja o strefy dochodowe miedzy przedstawicielami wspólnoty żydowskiej i chrześcijańskiej. W 1562 roku Wielki Książe Litewski Zygmunt August pozwolił Żydom brzeskolitewskim Chaimowi i Abramowi Rubinowiczom, Towiaszowi Bogdanowiczowi, Isakowi Moszewiczowi wziąć w dzierżawę magazyn soli w Pińsku. Dana decyzja poskutkowała prośbą pińskiego wójta oraz mieszczan-chrześcijan do księcia o przekazanie arendy soli w ręce pińczan, która spotkała się z jego zgodą.

Piński kahał był jednym z najbogatszych w Wielkim Księstwie Litewskim, co potwierdzają pokaźne sumy wpłat do skarbu państwa. I tak, w 1563 roku przy podziale podatku w wysokości 4000 kop groszy na wszystkich Żydów całego WKL, gmina pińska musiała zapłacić 600 kop z wyżej wymienionej kwoty. Jednak okresy pomyślności i stabilności ekonomicznej zastąpił upadek. W 1574 roku Żydzi Pińska w związku z dużą ilością pożarów i w konsekwencji, bankructwem zwrócili się do Wielkiego Księcia Litewskiego z prośbą o zwolnienie ich od wszystkich podatków i opłat, żeby mogli od nowa odbudować domy i pozostały majątek – i byli zwolnieni na okres 6 lat.

12 stycznia 1581 roku polski król i Wielki Książe Litewski Stefan Batory podpisał przywilej o darowaniu miastu Pińsk prawa magdeburskiego. Zgodnie z przywilejem najwyższą władzę w mieście sprawował wójt z ławą oraz burmistrz z radą. Pozwoliło to również miastu na posiadanie swojej pieczęci oraz herbu przedstawiającego złoty łuk na czerwonym tle.

W 1648 roku w Pińsku zamieszkiwało około 6 tyś. właścicieli domów, z uwzględnieniem, że w tym czasie w każdym domu zamieszkiwało średnio 6,5 osób, liczebność miasta mogła wynosić od 32 500 do 39 000 osób. W księgach miejskich odnotowano, że w 1654 roku podatki zapłacili pińscy mieszczanie z 89 domów, piński kahał – z 55 domów. Bogactwo pińskiej gminy żydowskiej potwierdza wzniesienie w XVII w. wspaniałej Wielkiej Synagogi, zburzonej dopiero po II wojnie światowej.

Podczas wojen połowy XVII – początku XVIII wieku Pińsk niejednokrotnie znajdował się w epicentrum tragicznych wydarzeń. Wsparcie okazane przez pińczan Kozackim oddziałom Bogdana Chmielnickiego, doprowadziło do wielu ofiar wśród mieszkańców miasta. Mieszczanie pod przywództwem przedstawicieli magistratu i przewodniczących cechów otworzyli bramy dla Kozaków pod przywództwem atamana Antona Nebaby. Rozpoczęły się grabieże i mordowanie szlachty, duchowieństwa katolickiego i unickiego. Okrutnie obchodzono się także z Żydami: w wyników pogromów w mieście zostało zabitych kilkaset osób, wiele zostało ograbionych i zginęło przy próbie ucieczki z miasta. Wsparcie Kozaków drogo kosztowało miasto. Na rozkaz Janusza Radziwiłła w październiku 1648 roku wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego pod przywództwem Jerzego Mirskiego zajęły Pińsk, ponad 3 tyś. mieszczan zostało zabitych, pożar zniszczył 5 tyś. domów. W 1652 roku liczba mieszkańców miasta zmalała w wyniku epidemii.

Podczas wojny w latach 1654 – 1667 miasto niejednokrotnie zajmowały wojska rosyjskie i ukraińskie. 5 października 1655 roku wojska rosyjskie pod dowództwem Dmitrija Wołkońskiego zajęły Pińsk, wielu mieszkańców zostało zabitych, miasto zostało ograbione i całkowicie spalone. Zachowały się skargi pińskich Żydów także na działania wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego – oddziały lekkiej kawalerii pułku Karola Lisowskiego również zajmowały się grabieżą. 4 lipca 1660 roku Pińsk został zajęty przez zaporożców i wojska moskiewskie, co wiązało się z wieloma ofiarami wśród mieszczan, duchowieństwa i szlachty, grabieżami i podpaleniami. Oprócz pieniędzy i rzeczy wartościowych szlachta i Żydzi pińskiego kahału byli pozbawiani również dokumentów o charakterze finansowym i fiskalnym.

Podczas wojny Rzeczpospolitej z Rosją ilość dworów w Pińsku zmniejszyła się ponad trzykrotnie – z 994 do 299. Sytuacja Pińska była na tyle ciężka, że dwukrotnie – w 1655 i w 1660 roku – miasto było zwolnione na 4 lata od wszelkich podatków i powinności.

W księgach sądowych z XVII wieku zachowały się informacje o procesach sądowych Żydów Pińska z prawosławnymi mieszkańcami miasta. Nierzadko Żydzi skarżyli się na braci prawosławnych monasterów, którzy napadali na nich, bili, grabili, włamywali się nocą do domów żydowskich.

W 1690 roku piński starosta Jan Karol Dolski na miejscu Zagórza założył miejskie przedmieście i nadał mu nazwę Karolin. Pińsk i Karlin (tak go nazywali Żydzi) rozdzielała tylko jedna ulica Rowecka. Do Karolina na zaproszenie Dolskiego przeprowadziło się wielu zamożnych Żydów, karolińska wspólnota żydowska szybko się rozrastała. Pojawiły się tutaj synagogi, cheder (żydowska podstawowa szkoła), mykwa, cmentarz, były zbudowane sklepy, spichlerze i składy. Koryto Prypeci zostało wyprostowane przez kanał (Strumień) i Karolin dzięki temu miał przewagę nad Pińskiem: ładunki i towary, które szły od strony Dniepru, najpierw trafiały na karolińskie przybrzeże. Karolin pod względem obrotu towarami i dochodów mieszkańców zaczął przewyższać Pińsk.

Podczas Wojny Północnej miasto ucierpiało od wojsk szwedzkich i ich sprzymierzeńców Sapiehów. Opuszczając Pińsk 3 czerwca 1706 roku król szwedzki Karol XII rozkazał spalić przedmieście i wysadzić zamek Karolin. Ciężkie skutki tych wydarzeń były odczuwalne do końca XVIII wieku.

Potencjał ekonomiczny gminy żydowskiej miasta Pińska został naderwany poprzez wojny, pożary i epidemie. Żydzi zostali zmuszeni poszukać kredytorów. Piński kahał zwracał się z prośbą o pomoc pieniężną do zakonników – dominikanów: w 1693 roku zaciągną u nich kredyt w wysokości 1000 złotych, w 1737 roku – 16630 złotych. Wierzycielami były również kościoły katolickie. W 1766 roku dług pińskiego kahału wynosił 309 tyś. złotych (przy dochodzie w wysokości 37 tyś. złotych). Wiadomo, że Trybunał Litewski w końcu XVII – początku XVIII wieku nałożył wyrok skazujący na wygnanie z Wielkiego Księstwa Litewskiego lub na kaźń starszyznę pińskiej wspólnoty żydowskiej z powodu niespłacenia długów do skarbu państwa i osób prywatnych.

W inwentarzu miasta Pińska za 1764 rok było napisane, że w mieście było 550 budynków, praktycznie wszystkie budowle były drewniane. W tym czasie w mieście działało 26 sklepów kupieckich, 20 – sklepów kuśnierskich, 26 – sklepów solnych, 9 – mięsnych. W Pińsku znajdowało się 184 domów żydowskich (dworów) i 165 – chrześcijańskich. Asortyment rzemieślniczych specjalizacji i specjalizacji w sferze usług liczył około 50 nazw. W mieście były zarejesrtowane cechy: kowalski, garbarski, szewski, rzeźnicki, krawiecki, rybacki, kuśnierski i inne rzemieślnicze cechy.

Gospodarczo-handlowe znaczenie Pińska wzrosło po wybudowaniu w drugiej połowie XVIII wieku dwóch szlaków lądowych: Pińsko-Słonimskiego i Pińsko-Wołyńskiego oraz kanałów, łączących Prypeć z Niemenem i zachodnim Bugiem. Przez Kanał Muchawiecki, Bereziński i Kanał Ogińskiego było możliwe przewożenie drogą wodną towarów z Pińska do czarnomorskich i bałtyckich portów.

Działająca synagoga w Pińsku-Karlinie przy ulicy Dywizji Irkucko-Pińskiej 12
Działająca synagoga w Pińsku-Karlinie przy ulicy Dywizji Irkucko-Pińskiej 12

Światową sławę Pińsk zyskał jako jedno z największych centrów chasydyzmu. Przedmieście Pińska Karlin (Karolin) stało się rezydencją dynastii chasydzkich cadyków, którą założył Aaron Ben Jakow Karliner (Perłow) (1736–1772). Dzieło ojca kontynuował syn Oszer, który przeprowadził się do Stolina. Stąd też nazwa dynastii karolin-stolińskich chasydów. Karolin był szeroko znany w Wielkim Księstwie Litewskim oraz za jego granicami, a chasydów na jego terytorium nazywano nie inaczej, jak tylko karlinerami. Aaron Karliner i jego syn Oszer zostali pochowani na karlińskim cmentarzu, które po II wojnie światowej zostało zlikwidowany a jego teren zabudowany, lecz mogiły cadyków, znajdujące się w pierwszym rzędzie cmentarza, nie ucierpiały.

Po rozbiorze Rzeczpospolitej w 1793 roku Pińsk przypadł Rosji i stał się stolicą powiatu guberni mińskiej Imperium Rosyjskiego. Na początku XX wieku rozpoczął się szybki rozwój Pińska, wzrosła liczebność i powiększyło się terytorium miasta. 14 grudnia 1799 roku w granice miasta włączono miasteczko Karolin. Według danych z 1825 roku w Pińsku znajdowało się 8 murowanych i 714 domów drewnianych, 25 sklepów, 29 karczm, 1 łaźnia. W 1863 roku ilość domów prywatnych w Pińsku wzrosła do 1031 (z czego 8 murowanych), w mieście działały 2 prawosławne monastyry, 4 cerkwie, 1 kościół, 2 synagogi, 21 żydowskich domów modlitwy. Większość budynków była drewniana i należała do Żydów (w 1866 roku Żydzi byli właścicielami 1008 domów w Pińsku, katolicy – 88). Najdroższym wśród domów żydowskich był dom Wolfa Najdicza (wyceniony na 3 tyś. rubli), Dawida Lurie (2,5 tyś. rubli), Mojszy Lewina (3 tyś. rubli). W tym czasie w Pińsku mieszkało 13 060 osób, 65,5% stanowili Żydzi.

Napływowi Żydów sprzyjało przyjęcie prawa rosyjskiego, ograniczającego zamieszkiwanie ludności żydowskiej w linii osiadłości w miastach i miasteczkach.

Żydowskie instytucje oświeceniowe – talmud-tory, chedery, jeszyboty – były tradycyjnymi sposobami podtrzymania narodowej kultury i religii. W 1853 roku otworzono rosyjską szkołę państwową dla dzieci żydowskich kupców, w tym też roku – żydowska szkoła dla dziewcząt, w 1878 – szkoła z nauczaniem po hebrajsku, w 1888 – żydowska szkoła rzemieślnicza. Pod koniec XIX wieku założono ówczesne chedery pod kierownictwem Chowewej Syjon. W Pińsku działał oddział Stowarzyszenia dla Rozpowszechniania Oświaty między Żydami w Rosji (OPE).

Pińsk, dom modlitwy rabina Perłowa, 1901 rok
Pińsk, dom modlitwy rabina Perłowa, 1901 rok

Charakterystyczna dla wspólnoty żydowskiej była działalność charytatywna, ukierunkowana na wsparcie biednych. Żydowskie stowarzyszenie charytatywne miasta Pińska działało od 1899 roku i zajmowało się zaopatrzeniem potrzebujących w odzież i żywność, wsparciem w poszukiwaniu pracy, zaopatrywało chorych w lekarstwa, organizowało pogrzeby itp. W 1903 roku na listach członków stowarzyszenia, którzy wnieśli dobrowolną opłatę, widniało 797 nazwisk. W 1898 roku założono Pińskie Kobiece Żydowskie Stowarzyszenie Charytatywne.

Pińsk w XIX wieku przekształcił się w jedno z najważniejszych centrów na białoruskich ziemiach, które zajmowało się obróbką metali, drewna i produkcją zapałek.

W latach 60 – tych XIX wieku w mieście mieszkało około 750-950 rzemieślników – Żydów. W 1882 roku przez Pińsk poprowadzono południową linię Poleskiej Kolei, co przyśpieszyło ekonomiczny rozwój miasta. W 1900 roku Pińsk był jednym z miast o obrocie towarowym w wysokości 1 mln rubli i więcej. Pod koniec XIX – początku XX wieku w Pińsku rozpoczęła się na dużą skalę murowana budowa, pojawiły się zarówno typowe, jak i oryginalne indywidualne projekty. W «Spisie fabryk i zakładów Imperium Rosyjskiego», wydanego w 1897 roku, była opublikowana lista 18 przedsiębiorstw Pińska i jego okolic, kierownikami 12 z nich byli Żydzi. Do największych należały zakład produkcji zapałek, smoły i warsztat naprawczy L. Gierszmana (ponad 300 pracowników), przedsiębiorstwo produkujące szpilki do kozaków Lurie (180 pracowników), przedsiębiorstwo produkcji stearyny E. Eliasberg (79 pracowników). W Pińsku zaczęto produkować wynalezioną przez Aleksandra Lurie sklejkę marki «Tobal», która cieszyła się zbytem w Rosji oraz za granicą. W dziedzinie produkcji sklejki Lurie mieli monopol w ogromnym Imperium Rosyjskim. W przemyśle tartacznym i sklejkowym było zatrudnionych 84 pracowników. W 1914 roku spośród 54 przedsiębiorstw przemysłowych Pińska 49 należało do Żydów.

Pińsk stał się jednym z centrów stronnictwa Chowewej Syjon. Przywódca tego stronnictwa w Pińsku – rabin D. Fridman był członkiem prezydium zjazdu katowickiego. Od końca XIX wieku w Pińsku działały organizacje Bundu i syjonistów. Ch. Weizmann – absolwent pińskiej szkoły realnej i przyszły pierwszy prezydent Izraela - był delegatem z Pińska na kongresach syjonistycznych.

Szkoła w Pińsku w której uczył się Chaim Weizmann, ulica Lenina 39
Szkoła w Pińsku w której uczył się Chaim Weizmann, ulica Lenina 39

I wojna światowa zburzyła spokojne życia miasteczka. 15 września 1915 roku miasto było okupowane przez wojska niemieckie. Zgodnie z warunkami Traktatu Brzeskiego, powiat piński powinien zostać wcielony do Ukrainy, ale dalsze wydarzenia pokrzyżowały te plany: miastem kierowali kolejno petlurowcy, czerwonoarmiści, wojska polskie, oddziały generała S. Bułak-Bałachowicza. Dla wspólnoty żydowskiej najtragiczniejszym wydarzeniem stało się rozstrzelanie przez polskich żołnierzy pod ścianami jezuickiego kolegium 35 Żydów, obwinionych o «spisek bolszewicki». Pomoc finansową i materialną pińskim Żydom okazywał «Amerykańsko-Żydowski Połączony Komitet Rozdzielczy» (Joint). Środki otrzymane od komitetu pozwoliły zorganizować trzy domy dziecka, w których przebywało ponad 300 żydowskich dzieci – sierot, zaopatrzyć w żywność dzieci ze szkół w mieście. Jednak w raporcie pełnomocnika Żydowskiego Komitetu Społecznego J.I. Kantora skierowanym do Moskiewskiego Komitetu Żydowskiego ds. udzielenia pomocy ofiarom pogromów z dn. 15 września 1920 roku była mowa o tym, że w Pińsku należy umieścić w domach dziecka jeszcze nie mniej, niż 200 dzieci, zorganizować żywność dla prawie 1 tyś. dzieci, zaopatrzyć te instytucje w obuwie, odzież, lekarstwa i opał.

Zgodnie z umową pokojową w Rydze Pińsk został włączony w granice państwa polskiego jako stolica powiatu pińskiego w województwie poleskim. 7 sierpnia 1921 roku centrum miasta silnie ucierpiało w wyniku pożaru – była zniszczona około 1/3 budynków, w tym 600 domów mieszkalnych. Jednak w późniejszym okresie miasto rozwijało się dynamicznie i pomyślnie. Terytorium miasta powiększyło się: z 486 ha w 1922 roku do 1446 ha na początku lat 30-tych XX wieku. Według stanu z 1930 roku w Pińsku było 6 233 budynki, w tym 3 585 – mieszkalnych (włączając 758 domów mieszkalnych, wybudowanych po pożarze). Władze miejskie zdecydowały wydawać pozwolenie na wznoszenie w centrum miasta jedynie budynków murowanych.

Miastem kierował magistrat na czele z burmistrzem. Organem zarządzającym i kontrolującym była Rada, w skład której wchodzili radni i członkowie magistratu. Wyborom radnych w Pińsku towarzyszyła ostra walka pomiędzy partiami polskimi i żydowskimi oraz zrzeszeniami obywatelskimi. Skład rady miejskiej zawierał przedstawicieli różnych nurtów politycznych, co nierzadko doprowadzało do zrywania obrad rady.

W latach dwudziestych XX wieku odradzał się przemysł Pińska. W fabryce sklejki A. Lurie przeprowadzono techniczną renowację, co pozwoliło rozszerzyć eksport produktów (sklejkę dostarczano do Europy, Południowej Ameryki i Azji). W 1936 roku, pomimo światowego kryzysu ekonomicznego, w Pińsku dobrze prosperowało 13 przedsiębiorstw przemysłowych, większość z nich reprezentowało gałąź zajmującą się obróbką drewna: fabryka zapałek «Progres-Wulkan» Galperna (600 pracowników), fabryka sklejki Lurie (600 pracowników), fabryka sklejki «Leszcze» (właściciele Ch. Feldman i B. Kunda. 430 pracowników), 4 tartaki, zakład produkujący szkolną kredę, stolarnie i odlewne, 3 młyny. Żydzi stanowili absolutną większość pośród rzemieślników oraz znaczną część wśród lekarzy, prawników, nauczycieli. Na początku lat 30-tych XX wieku w Pińsku pracowało 34 lekarzy, 19 dentystów, 18 fleczerów, 18 akuszerek, 33 farmaceutów.

W latach 20-30-tych XX wieku życie społeczno-polityczne Pińska było różnorodne i burzliwe.

U podstaw komunistycznej organizacji miasta stali D. Szlesberg i W. Szklarnik. Oprócz Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi (KPZB) w mieście i powiecie aktywnie działał Bund, żydowska syjonistyczna partia Poalej Syjon, organizacje młodzieżowe «Fraichait», «Beitar» i «He-Chaluc». Działacze Bundu prowadzili strajki w przedsiębiorstwach miast, osiągając w ten sposób wzrost pensji pracownikom; z pomocą żydowskich diaspór z Nowego Jorku i Chicago organizowali w Pińsku dom dziecka, szereg spółdzielni pracowniczych, kuchnię robotniczą, wieczorowe kursy dla młodzieży.

W Pińsku działały szkoły z nauczaniem w języku hebrajskim i jidysz. W 1922 roku kuratorium brzeskiego okręgu szkolnego pozwoliło przyjmować do klas początkowych Pińskiego Rosyjskiego Gimnazjum żydowskie dzieci. Pozwolenie to było podyktowane tym, iż istniejące w Pińsku szkoły żydowskie mogły przyjąć zaledwie niewielką część osób pragnących uczyć się. Specjalnie utworzony komitet rodzicielski zajął się zbiórką środków w celu otworzenia nowej szkoły z hebrajskim jako językiem wykładowym, która miała stać się podstawą dla przyszłego gimnazjum żydowskiego. W roku szkolnym 1922/1923 dyrektorem nowej szkoły został Awraam Mazur, inspektorem – Dawid Alper. Od pierwszych dni swojego istnienia szkoła była pod kuratelą syjonistów, w 1925 roku szkołę zaczęła kontrolować organizacja Tarbut. W 1926 roku szkole nadano status gimnazjum. W 1931 roku dyrektorem gimnazjum został Dawid Alper, w 1937 roku przy gimnazjum otworzono dwuletnie liceum. Nie wszystkie dzieci było stać na naukę. W 1927 roku 18 uczniów uczyło się bezpłatnie, 7 dzieci opłacało 25% kosztów nauki, 32 dzieci – 50%, 15 – 67%, a 16 – 75 %. W ten sposób, ulgi okazywano znacznej części uczących się. W 1936 roku w gimnazjum «Tarbut» pobierało naukę 2587 uczniów.

Budynek gminy żydowskiej w Pińsku, ulica Biełowa 18
Budynek gminy żydowskiej w Pińsku, ulica Biełowa 18

W 1925 roku dzięki kierownictwu oddziału organizacji „Tarbut” w Pińsku otworzono jeszcze jedną siedmioletnią szkołę z językiem nauczania hebrajskim, która otrzymała nazwę «Midrasz-Tarbut». Pierwszym dyrektorem tej szkoły został Maniewicz, następnie Isaak Korbińczuk. W 1936 roku «Midrasz-Tarbut» była rozdzielona na dwie szkoły. W ten sposób w Pińsku zaczęły działać 3 szkolne instytucje z językiem nauczania hebrajskim. Oprócz tego, działało prywatne żydowskie gimnazjum dla dziewcząt z językiem nauczania polskim, należącym do A. Czeczik – Golinker, 7 prywatnych żydowskich szkół podstawowych, 2 żydowskie szkoły – rzemieślnicza i handlowa. Wśród 5 żydowskich szkół religijnych Pińska były 2 Talmud-Tory, jeszcze jedna Talmud-Tora była w Karolinie. W pińskiej jesziwie uczyło się ponad 500 uczniów.

W Pińsku wychodziło około 20 różnych periodyków: «Pinsker woch» («Piński tydzień»), «Pinsker wort» («Pińskie słowo»), «Pinsker sztime» («Piński głos») i inne, działało 8 żydowskich drukarni.

II wojna światowa i HolokaustBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W przededniu II wojny światowej w Pińsku ludność żydowska stanowiła większość: według danych spisu ludności z 1921 roku, w mieście mieszkało 17 513 Żydów (74,6 % ludności), w 1931 roku – 20 220 osób (63,4 %), w kwietniu 1941 roku – ponad 22 tyś. osób (około 60 %).

Po wybuchu II wojny światowej i wcieleniu terytorium zachodniej Białorusi w skład Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej zgodnie z postanowieniem Centralnej Komisji Komunistycznej Partii Białorusi o podziale administracyjnym zachodnich obwodów BSRR z dn. 20 listopada 1939 roku Pińsk stał się centrum obwodu pińskiego. Już we wrześniu 1939 roku w Pińsku pojawili się uchodźcy, przybyli głównie z Warszawy i Łodzi. Według danych z 25 października 1939 roku w mieście zarejestrowano 1771 uchodźców, większość stanowili Żydzi. Ponieważ Pińsk został ogłoszony jako miasto reżimowe, pozostawiono w nim tylko 95 uchodźców (byli więźniowie polityczni, lekarze, inżynierowie i pracownicy drukarni).

Na drodze deportacji w latach 1940 – 1941 z Pińska do obwodów Rosji: Archangielskiego, Kirowskiego, Kujbyszewskiego, Murmańskiego, Nowosybirskiego, Swierdłowskiego, Samarskiego, a także do Akmolińskiego obwodu Kazachstanu i Mordowskiego oraz Komi ASSR wywieziono 385 rodzin żydowskich (883 osoby). Wśród deportowanych były rodziny członków partii i organizacji żydowskich, przedsiębiorców, handlarzy (m.in. rodziny represjonowanych właścicieli fabryk braci Feldman i braci Kunda – 32 osoby).

Władza sowiecka nie zdążyła zorganizować mobilizacji i ewakuacji ludności z miasta Pińska. Żydzi, którzy samodzielnie próbowali uciec na wschód, w większości przypadków zostawali zatrzymani na dawnej granicy polsko-białoruskiej przez straż przygraniczną i powracali do miejsca zamieszkania.

4 lipca 1941 roku Pińsk był zajęty przez wojska niemieckie. W pierwsze dni okupacji żołnierze wermachtu zatrzymali i rozstrzeli w Leszczu (dzisiejszy park kultury i rekreacji) 16 pińskich mężczyzn żydowskich. Zabitych niemieckie władze ogłosiły dla celów propagandowych ofiarami terroru sowieckiego.

W lipcu 1941 roku specjalne części Einsatzgruppen (Grupy Operacyjnej) pod dowództwem A. Nebe - Sonderkommando (komando specjalne) 7a, 7w, komando operacyjne 8 i 9, a także oddział specjalny «Moskwa» - przeprowadzały akcje likwidacji ludności żydowskiej w okolicznych wsiach miasta Pińska.

Większa część obwodu pińskiego była włączona do okręgu generalnego «Wołyń-Podola» i wchodziła w skład Komisariatu Rzeszy «Ukraina». Pińsk otrzymał status centrum okręgu (gebit), stanowisko głowy komisariatu okręgowego zajmował Paul Gerhard Klein. Głową pińskiego zarządu miejskiego był burmistrz (F. Śliwiński, a następnie – S. Kiriłłow). Na naczelnika policji Pińska wyznaczono A. Sołłoguba.

W lipcu 1941 roku wprowadzono obowiązkowe noszenie przez Żydów Pińska, w tym również dzieci, które ukończyły 10 rok życia, białej opaski z żółtą sześcioramienną gwiazdą. W sierpniu opaski zamieniono na okrągłe żółte łaty, naszyte na ramionach, lewej stronie piersi i na plecach w okolicach lewej łopatki.

30 lipca 1941 roku w Pińsku utworzono judenrat, na głównej liście współpracowników widniały 24 osoby, na dodatkowej – jeszcze 3 współpracowników.

4 sierpnia 1941 roku aresztowano w Pińsku 300 Żydów. Na następny dzień ogłoszono, że mężczyźni żydowscy w wieku od 16 do 60 lat, oprócz lekarzy, rzemieślników i robotników przedsiębiorstw, muszą zebrać się na stacji kolejowej, w przeciwnym razie zakładnicy zostaną rozstrzelani. Jednocześnie wydano rozporządzenie władz o organizacji robót przymusowych dla ludności żydowskiej. Zebranym na stacji powiedziano, że zostaną oddelegowani do remontu kolei. Ludzi ustawiono w kolumny i skierowano w stronę wsi Posienicze (7 km od Pińska), gdzie wcześniej zostały przygotowane doły i ogrodzenie. Grupa mężczyzn, zobaczywszy karabiny, podjęła nieudaną próbę ucieczki. Rozebranych ludzi zmuszano do schodzenia partiami 100 osobowymi do dołów i rozstrzeliwano.

W noc na 6 sierpnia w Pińsku przeprowadzono obławę. Około 300 mężczyzn wysłano z łopatami i motykami, żeby uporządkowali miejsce pochówku, po czym ich również rozstrzelano.

7 sierpnia 1941 roku w Pińsku zorganizowano masową obławę z udziałem miejscowych policjantów, podczas której dochodziło do grabieży i mordów. Zatrzymanych mężczyzn grupami wysyłano w stronę wsi Kozliakowicze (1-2 km od Pińska), gdzie przeprowadzono rozstrzelanie.

Nad przeprowadzeniem sierpniowych akcji likwidacji mężczyzn żydowskich w Pińsku czuwała specjalna 18-osobowa grupa, przysłana z Lublina przez dowódcę policji bezpieczeństwa i SD Krakowa dra Schongartha na prośbę komendanta grupy operacyjnej W A. Nebe. Masowe rozstrzały przeprowadzali żołnierze SS. Ilość poległych podczas masowych rozstrzałów w tym czasie w Pińsku w literaturze naukowej szacuje się w przedziale od 4 500 do 11 000 osób. Zgodnie z ostatnimi danymi na początku sierpnia 1941 roku nieopodal wsi Posienicze i Kozliakowicze w sumie rozstrzelano blisko 5 300 pińskich Żydów (65 % żydowskiej ludności miasta płci męskiej). W tych dniach zginęli niektórzy członkowie judenratu, m.in. były dyrektor pińskiego gimnazjum «Tarbut» Dawid Alper. W raporcie grupy operacyjnej konieczność przeprowadzenia akcji w Pińsku tłumaczono znalezieniem zabitego przez Żydów policjanta oraz próbą, podjętą przez Żydów miasta, zastrzelenia jeszcze jednego urzędnika policji.

11 sierpnia 1941 roku wydano rozkaz garnizonowej komendantury m. Pińsk zakazujący Żydom zmieniać miejsce zamieszkania. W związku z tym, do Pińska na specjalne przepustki zaczęli przybywać Żydzi, którzy przed okupacją znaleźli się poza rodzinnym miastem. Oprócz tego, przeprowadzano przesiedlenie do Pińska Żydów z okolicznych wsi. W ciągu lipca-października do Pińska przybyło blisko 776 Żydów, w tym około 250Żydów ze wsi Iwaniki z rejonu Pińskiego.

Do grudnia 1941 roku przeprowadzono rejestrację ludności żydowskiej Pińska, Żydom wydawano dowody osobiste z pieczątką na okładce — «Jude».

Przewodniczącym pińskiego judenratu był 60-letni handlarz Beniamin Boksztański, jednak, zgodnie ze wspomnieniami, faktycznym kierownikiem rady żydowskiej był jego młodszy zastępca, dawny mieszkaniec Wolnego Miasta Gdańsk (dzisiejsze miasto Gdańsk, Polska), dobrze władający językiem niemieckim handlarz Morduch Miński. W pińskiej radzie żydowskiej działały oddziały, na czele których stały odpowiedzialne osoby: oddział pracy (P. Iliwicki), oddział administracyjno-gospodarczy (E. Fajnbron), oddział finansowy (A. Meszel), oddział konsultacyjny (prawny) (S. Lurie), oddział opieki (A. Czeczik-Golinker), oddział statystyki i rejestracji (A. Tennenbaum), oddział agronomiczny (J. Epsztejn), oddział stanu cywilnego (M. Kostielaniec), biuro pogrzebowe (S. Gierinowski), komisja arbitrażowa (E. Elsztejn). W celu zabezpieczenia pracy technicznej oddziałów judenratu utworzono kancelarię, w której pracowało około 70 kobiet.

Władze okupacyjne przeprowadziły kilka kontrybucji w postaci zbiórki pieniędzy oraz zawłaszczenia drogocenności (złotych monet z carskim tłoczeniem, wyrobów jubilerskich, futer, wysokogatunkowej odzieży) od żydowskiej ludności miasta. Według niektórych danych, gmina żydowska powinna była oddać w sumie 256 kg złota, udało się zebrać około 120 kg złota i srebra.

Ukrycie rzeczy wartościowych pociągało za sobą karę śmierci dla gospodarza i jego rodziny. Dokumenty potwierdzają, że 9 kwietnia 1942 roku powieszono małżeństwo Borucha-Chaima i Chanę Aszpizów, Oszera i Esterę Sidlików. Następnego dnia – 10 kwietnia 1942 roku zginęli: Nota Mielnik, Chasza Rubacha, Sara-Riwka Łasowska i Dynia Warszawska. Regularnie do pińskiego judenratu napływały szczegółowe listy rzeczy podlegających przekazaniu władzom, niezbędnych do zaopatrzenia oddziałów wojennych i instytucji obywatelskich (meble, naczynia, sprzęt domowy, pościel, odzież, środki myjące i inne).

Jedną z metod ograbienia ludności żydowskiej Pińska było wprowadzenie systemu mandatów a pieniądze ściągano za nieprzestrzeganie zasad zachowania przewidzianych dla Żydów w mieście (wyjście na ulicę bez żydowskich naszywek i dokumentów, chodzenie po chodnikach, pojawianie się w miejscach publicznych, odwiedzanie sklepów aryjskich itd.), złamanie zasad robót przymusowych i norm sanitarnych. Zgodnie z okólnikiem komisarza generalnego okręgu «Wołyń-Podola» z dn. 21.10.41 roku Żydzi Pińska podlegali podatkowi pogłównemu w wysokości 10 rubli od «głowy». Zgodnie z rozporządzeniem komisarza okręgowego Pińska od stycznia do kwietnia 1942 roku podatek został podniesiony do 15 rubli od osoby.

Od 5 listopada 1941 roku 20% pensji Żydów podlegało przekazaniu do zasobów komisarza okręgowego. Jednak realne potrącenia zaczęły się w marcu 1942 roku. Oprócz tego, ludność żydowska nie była zwolniona od płacenia pozostałych podatków ogólnych: dochodowego, przemysłowego, podatku od obrotu, czynszu, podatku budowlanego itd.

Zdolni do pracy Żydzi pińscy (mężczyźni w wieku od 14 do 60 lat, kobiety w wieku od 16 do 50 lat) byli zmuszani do robót przymusowych przy remoncie i odbudowie obiektów wojennych i cywilnych, budowie drewnianego mostu na rzece Pina, a także kolei, prowadzącej przez rzekę Jasiołda w Horodyszczu, sprzątaniu ulic i pomieszczeń, odśnieżaniu, uporządkowaniu cmentarza niemieckiego, pracach asenizacyjnych, przewożeniu różnych materiałów.

Według danych z dnia 25 stycznia 1942 roku w Pińsku znajdowało się 18017 Żydów w tym 11911 kobiet (66,2%) i 6106 mężczyzn (33,8%), przy czym po masowych rozstrzałach mężczyzn żydowskich w sierpniu 1941 roku w połowie reprezentowali dzieci i młodzież, którzy nie ukończyli 14 roku życia. Do kategorii zdolnych do pracy zaliczono 9 056 osób (50,2%), na całkowitym utrzymaniu pracujących znajdowało się 8 961 osób (49,8%). Ludność zdolna do pracy była rozdzielona w następujący sposób: 1 982 osoby byli zatrudnieni w przedsiębiorstwach przemysłowych i w instytucjach miejskich (11% ludności żydowskiej), własne pracownie zatrudniały 291 osób (1,6 %), pozostałe 6 783 osoby okresowo byli wzywani do pracy przez judenrat (37,6%). Dzieci – chłopcy w wieku do 14 lat i dziewczęta w wieku do 16 lat – stanowili 34,4 % ludności (6 209 osób); ludzie starzy – mężczyźni w wieku ponad 60 lat i kobiety w wieku ponad 50 lat – 14,2 % ludności żydowskiej (2 562 osoby). Oprócz tego, w Pińsku zamieszkiwało 190 osób chronicznie chorych i niepełnosprawnych (1 % ogółu ludności). Duża część zdolnych do pracy mężczyzn żydowskich była zatrudniona w produkcji przemysłowej i w pracy w instytucjach miejskich (pracownicy wykwalifikowani) – 1 613 osób (26 % męskiej ludności żydowskiej lub 81,3 % ogólnej liczby wszystkich podlegających pod daną kategorię).

W oddziale mieszkaniowym, technicznym, transportowym i gospodarczym Pińskiego zarządu miejskiego pracowało 228 Żydów. W fabryce skór w Pińsku Żydzi stanowili 60,8 % robotników (45 osób), w fabryce zapałek – 40,6 % (170 mężczyzn i 31 kobiet). Większość kobiet żydowskich była zatrudniona przy robotach przymusowych – 5 985 osób lub 50,2 % wszystkich kobiet (kobiety stanowiły 88,2 % zatrudnionych przy robotach przymusowych).

W pierwsze miesiące okupacji dla ludności żydowskiej Pińska zostały ustalone dzienne racje chleba – 200 g na dorosłego i 150 g dla dziecka. 17 listopada 1941 roku kierownik oddziału zaopatrzenia i gospodarki Pińskiego komisariatu okręgowego Sztraub wydał rozporządzenie regulujące kwestię zaopatrzenie w żywność pińskich Żydów. Od tego momentu wprowadzono zakazy udziału Żydów w zakupie i wymianie produktów w sklepach aryjskich, rynkach i od osób prywatnych. Kategorycznie zabraniano spekulacji i żebrania pieniędzy u osób pochodzenia niearyjskiego. Od grudnia 1941 roku normy racji żywnościowych Żydów Pińska zostały zmniejszone: zwykła racja wynosiła 100 g chleba, 140 g kaszy i 35 tłuszczu na dzień, robotnicy dodatkowo otrzymywali 100 g chleba. Na początku 1942 roku norma chleba dla dorosłych Żydów po prośbach judenatu została zwiększona do 150 g na dzień.

Od grudnia 1941 roku w mieście działało 6 piekarni, z czego 3 obsługiwało ludność żydowską (właściciele L. Kagan, R. Kołodna, Ch. Gochsztejn). W bilansie pińskiego judenratu widniała publiczna stołówka, dom dziecka (w grudniu 1941 roku znajdowało się tutaj 81 dzieci), szpital, przychodnia, punkt dezynsekcyjny, apteka, łaźnia, zakład pogrzebowy, cmentarz.

Szpital żydowski (ul. Zawalna 9) miał przewidzianych 100 miejsc. Na jego czele stał doktor Lejzer Jakobson. Personal medyczny i robotniczy szpitala liczył 62 osoby. Obsługiwano tutaj wszystkich chorych z całego okręgu pińskiego. Dyrektorem przychodni żydowskiej (ul. Prodolna 3) był doktor Szmuel Lew, za jego kierownictwa pracowało tam 57 osób. Kierownikiem apteki żydowskiej (ul. Albrechtowska 56) był Filip Wajnberg.

16 października 1941 roku przeprowadzono pierwszą czystkę instytucji medyczno-sanitarnych: zwolnienie Żydów z laboratoriów chemiczno-bakteriologicznych, stacji sanitarnej, izolatora dla osób chorych psychicznie i bazy aptecznej.

Dzięki przedsięwzięciom medyczno-sanitarnym sytuacja epidemiologiczna Pińska przez długi czas znajdowała się pod kontrolą: do czasu utworzenia getta wśród ludności żydowskiej zarejestrowano jeden przypadek tyfusu plamistego, 12 – duru brzusznego i 23 – dyzenterii. Jednak w tym czasie zauważalna stała się tendencja wzrostu zachorowań i zgonów wśród Żydów. Według oficjalnych danych władz okupacyjnych w okresie od września 1941 do maja 1942 roku umarli najstarsi i najbardziej szanowani pińscy rabini Boruch Epsztejn i Aaron Wałkin. Znaczną część zmarłych stanowiły dzieci. Do czasu utworzenia getta umarło ponad 50 dzieci w wieku do 14 lat, w tym 35 dzieci urodzonych w 1941 i 1942 roku.

Naczelnikiem policji żydowskiej w Pińsku, liczącej 12 pracowników, był były księgowy Oszer Feldlajt. Po utworzeniu getta liczebność policji żydowskiej wzrosła do 50 osób, a naczelnikiem po śmierci O. Feldlajta został w czerwcu 1942 roku początkowo Goldberg, a następnie Elsztejn.

Życie religijne gminy żydowskiej zostało całkowicie zdezorganizowane: zakazano przestrzegania obrzędów kultu (nabożeństw oraz rytualnego uboju bydła). Cmentarze żydowskie niszczały, budowano na nich nowe ulice, synagogi były wykorzystywane przez władze okupacyjne na potrzeby gospodarcze. Według wspomnień osób, które przeżyły Holokaust, w getcie działało kilka synagog i domów modlitwy, dużym autorytetem wśród wiernych cieszył się rabin A. Perłow.

18 września 1941 roku przy pińskim zarządzie miejskim utworzono specjalną komisję ds. organizacji getta. O utworzeniu getta poinformowano 30 kwietnia 1942 roku. W kwietniu ludność żydowska Pińska zwiększyła się do 697 osób. większość przybyłych ze wsi rejonu pińskiego takich jak: Żydcze, Kołby, Kończycy, Parochońsk i Potapowicze stanowiły kobiety (43,1%) oraz dzieci (31,1%). Do godziny 16:00 1 maja 1942 roku zakończono przesiedlenie do getta tych pińskich Żydów, których domy zalazły się poza granicami getta (około 7 tyś. osób). zgodnie z rozkazem pozostawili oni w domach cały swój majątek: pozwolono zabrać ze sobą 2 pary bielizny, 2 komplety ubrań (roboczy i wyjściowy), niezbędny sprzęt kuchenny.

Kuratorem nowopowstałego getta był zastępca komisarza okręgowego Alfred Ebner. Getto zajmowało kilka dzielnic, było otoczone drutem kolczastym do wysokości 3 metrów i było strzeżone przez policję. Granice getta przechodziły wzdłuż ulic: Zawalnej, Albrechtowskiej, Logiszyńskiej, Teodorowskiej (dzisiejsze ulice: Zawalna, Kirowa, Pierwszego Maja, Gogola, Partyzancka).

Według danych na dzień 1 maja 1942 roku w pińskim getcie znajdowały się 18644 osoby, kobiety stanowiły 50% więźniów, mężczyźni – 18%, dzieci poniżej 14 roku życia – 32%. Ludność getta rozlokowana była w 446 domach. Na każdego mieszkańca getta przypadało 1,5 m2 placu mieszkalnego, średnio w każdym domu mieszkało ponad 40 osób. teren getta był odłączony od miejskiej sieci elektrycznej.

Żydzi stanowili dla władz okupacyjnych istotną rezerwę robotniczą. 818 Żydów pracowało w przedsiębiorstwach miasta: w stoczni, w fabryce skór, zapałek, sklejki, kiełbasy oraz w miejskiej rzeźni. 10 870 Żydów (3 228 mężczyzn i 7 642 kobiety) było wykorzystywanych do pracy stałej oraz tymczasowej. Każdy zdolny do pracy Żyd był zobowiązany 2 dni w tygodniu wziąć udział w robotach przymusowych. Większość Żydów-rzemieślników po utworzeniu getta oddała swoje pozwolenia na wykonywanie rzemiosła. Pracownie obuwnicze, odzieżowe, szyjące nakrycia głowy, fryzjerskie i zegarmistrzowskie utrzymywało jedynie 27 mistrzów, dodatkowo 29 fachowców zajmowało się rzemiosłem w wolnym od robót przymusowych czasie.

Latem 1942 roku podatek pogłówny dla ludności żydowskiej Pińska został zwiększony z 10 do 12 rubli na miesiąc.

W lipcu 1942 roku (przypuszczalnie 3 lipca) na rozkaz komisarza okręgowego A. Ebnera zabito około 40 osób niepełnosprawnych i psychicznie chorych, w tym pacjentów szpitala żydowskiego, nie daleko wsi Koźlakowicze.

Więźniowie getta cierpieli w wyniku głodu. Ludzie próbowali znaleźć źródło utrzymania, podtrzymywali nielegalne kontakty z ludnością pochodzenie nieżydowskiego, wymieniając rzeczy na żywność. Latem 1942 roku zaostrzono zasady dotyczące opuszczania getta. Wydano rozporządzenie, które zabraniało podchodzić do ogrodzenia getta na odległość mniejszą, niż 3 metry, znajdującym się w «strefie ryzyka» groziło rozstrzelanie. Zatrzymane przy wejściu do getta osoby z żywnością rozstrzeliwano na miejscu. W dzienniku rejestracji zgonów mieszkańców Pińska za okres od 30 maja do 31 sierpnia 1942 roku w charakterze przyczyny śmierci 27 Żydów podano ranę postrzałową (wśród zmarłych w wyniku ran postrzałowych w tym okresie było 8 dzieci w wieku od 6 do 15 lat).

Latem 1942 roku przeszła fala zwolnień Żydów z aptek w Pińsku. Zabronione było przynosić lekarstwa do getta. Systematycznie niedojadanie, wyczerpująca praca, przeludnienie, niedostatek wody pitnej, niedostateczne warunki asenizacyjne doprowadziły do tego, że wśród ludności żydowskiej zaczęły szerzyć się przypadki zachorowań na dyzenterię, dyfterię, dur brzuszny oraz tyfus plamisty. Według niepełnych danych w okresie istnienia pińskiego getta od maja do października 1942 roku zmarło 548 Żydów, w tym 166 dzieci (85 chłopców i 81 dziewczynek). Szczególnie wysoka umieralność była wśród dzieci w wieku poniżej 3 lat. W okresie istnienia getta zmarło 24 dzieci z 1940 roku urodzenia, 73 dzieci z 1941 roku oraz 23 dzieci z 1942 roku. Szczyt umieralności w getcie przypadł na październik 1942 roku, kiedy odnotowano śmierć 165 Żydów.

Umieralność wśród ludności żydowskiej miasta w okresie od maja do października 1942 roku była średnio o 4,3 razy wyższa, niż wśród mieszkańców innej narodowości. Ta różnica była maksymalna w sierpniu 1942 roku, kiedy umieralność Żydów o 10,8 razy przewyższyła wskaźnik umieralności ludności pochodzenia nieżydowskiego: w tym czasie wśród ludności pochodzenia nieżydowskiego umierała jedna osoba na 1 303, a wśród Żydów – 1 na 122.

W pińskim getcie utworzono kilka organizacji konspiracyjnych, w których skład wchodziła głównie młodzież. Grupa pod przywództwem doktora Edwarda Pragera przygotowywała się do ucieczki z getta, odnalezienia magazynu broni i utworzenia oddziału partyzanckiego. W grupie, na czele której stał Lolek Słucki, znajdowało się 50 osób. Podziemie utrzymywało kontakty z członkami Judenratu i żydowskiej policji i opracowywało plan podpalenia miasta w przededniu likwidacji getta.

W drugiej połowie października 1942 roku na terenie byłego lotniska na uroczysku Dobra Wola mieszkańcy wsi Ośnieżyce z rozkazu władz wykopali 9 głębokich rowów. W celu uspokojenia zaniepokojonej ludności żydowskiej Pińska, A. Ebner wyjaśnił, że doły są przeznaczone dla przechowywania zbiorników paliwa i rur do przelewania paliwa z samochodów do zbiorników. Dla złagodzenia atmosfery paniki w getcie władze okupacyjne obiecał zwiększyć normy żywnościowe dla robotników, zaprzestać przeszukiwań przy bram getta i wydzielić działki ziemi na ogródki dla ludności żydowskiej.

27 października 1942 roku Reichsfuhrer SS Henrich Himmler osobiście wydał rozkaz o likwidacji pińskiego getta, ostatniego dużego getta na terytorium Reichskommissariatu «Ukraina». Według słów Himmlera, pińskie getto było centrum «ruchu bandyckiego» w rejonie Błot Prypeckich. W rozkazie widniało, że na wypadek konieczności dopuszcza się, aby zostawić w Pińsku obóz pracy dla 1000 żydowskich pracowników-mężczyzn.

28 października odbyło się zebranie w sprawie likwidacji getta. Operacji przewodniczył dowódca 15 pułku policyjnego pułkownik E. Kurske. W akcji brał udział 2-i batalion, 2-a dywizja kawaleryjska (zewnętrzny kordon getta), 10-a kompania 3-go batalionu, 11-a kompania pułku policyjnego (przeczesywanie terenu getta). Przewidywano zapewnienie ochrony punktu zbiórki, konwój do miejsca kaźni oraz jego kordon.

Rankiem 29 października 1942 roku rozpoczęła się likwidacja pińskiego getta. Ludzi wyganiali z domów, ustawiali w kolumny i pod eskortą prowadzili na miejsce egzekucji. Wielu ludzi - starców, pacjentów szpitala oraz tych, którzy odmówili wypełnienia rozkazów - rozstrzeliwano na miejscu lub na Cmentarzu Karolińskim na terytorium getta.

Pomnik poświęcony 8000 rozstrzelanych Żydów we wsi Posenicze opodal Pińska
Pomnik poświęcony 8000 rozstrzelanych Żydów we wsi Posenicze opodal Pińska
Akcja likwidacyjna getta trwała 4 dni i została zakończona 1 listopada. Podczas rozstrzeliwania grupa Żydów w ilości 150 osób przedostała się przez oddział otaczający, części z nich udało się uciec kilka km od miejsca egzekucji, jednak większość z nich została odnaleziona i zabita. Podczas przeczesywania getta odnaleziono dużą ilość schronów, w których ukrywały się rodziny żydowskie: na strychach, w piwnicach, w dobrze zamaskowanych dołach na podwórzach. Intensywne poszukiwania ocalałych Żydów trwały do 10 listopada 1942 roku. Pozostawiono przy życiu zaledwie 150 rzemieślników, którzy zostali umieszczeni w «małym getcie» - 11 domów ogrodzonych drutem kolczastym. 23 grudnia 1942 roku wszyscy więźniowie «małego getta» zostali rozstrzelani. Pod koniec 1942 roku – na przestrzeni 1943 roku trwały grabieże i wywożenie majątku żydowskiego z getta. W dawnych domach żydowskich zamieszkali uchodźcy ze Smoleńszczyzny i innych wschodnich obwodów. Poszukiwania i mordowanie pińskich Żydów, którym udało się uratować, trwały do wyzwolenia Pińska. Według niekompletnych danych przeżyć Holocaust udało się 42 pińskim Żydom – wielu z nich stało się żołnierzami oddziałów partyzanckich, inni uratowali się dzięki pomocy lokalnych mieszkańców. Barbara Bilicka (z domu Michejska) uratowała Arie-Lejba i Cylię Dolinko. Julian i Maria Kasperowicze, mieszkańcy wsi Grywkowicze, uratowali Oszera Sosznika i jego ojca Pinkasa Feldmana. Za uratowanie pińskich Żydów tytuł «Sprawiedliwy Wśród Narodów» otrzymali małżonkowie Maria i Konstanty Komar, pomagający Dinie Pesker (Halinie Szawel), matka i córka Aleksandra i Nina Dochmackie za uratowanie rodziny Szejnberg i Siomy Jelińskiego, małżonkowie Władimir i Donia Dergacz oraz ich córka Maria Gromyko za uratowanie Saszy (Jeszua) Najdicza. Szeroką sławę zdobyła historia uratowania przez niemieckiego urzędnika Guntera Krola pińczanina Jeruchima – Fiszela Rabinowa (Piotra Rabcewicza). W 1999 roku G. Krol otrzymał tytuł Sprawiedliwego (pośmiertnie).

Przed odejściem wiosną 1944 roku na uroczysku Dobra Wola władze okupacyjne przeprowadziły akcję palenia trupów i ukrywania miejsca masowej zagłady Żydów.

4 lipca 1944 roku Pińsk został wyzwolony przez wojska sowieckie.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najwcześniejsze materiały badań archeologicznych Pińska odnoszą się do XI wieku. Odnaleziono pozostałości starej zabudowy miasta i unikalne przedmioty: kamienny obrazek święty Jezusa Chrystusa Emmanuela i przęsło łupkowe z napisem wykonanym cyrylicą «NACTACHNO ПРАСЛЕNE».

Zdaniem specjalistów, zespół archeologiczny (grodzisko i osada) we wsi Horodyszcze, która znajduje się 12 km na północny wschód od Pińska to dawny Pińsk. Tutaj ludzie mieszkali od czasów paleolitu (około 7 tyś. lat p.n.e.). Później, osiedlali się tutaj przedstawiciele kolejno epoki brązu, żelaza, w VIII wieku przyszły tutaj plemiona słowiańskie.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Radialno-półpierścieniowy schemat Pińska uwarunkowało jego położenie na lewym brzegu rzeki Prypeć, w miejscu, w którym rzeka Pina wpada do Prypeci. Miasto głównie rozwijało się w kierunku zachodnim, północnym i wschodnim.

Pińsk, dworzec rzeczny
Pińsk, dworzec rzeczny

Na miejscu dawnego grodziska pojawił się drewniany zamek, który był główną architektoniczną i planową dominantą miasta. Długość fortyfikacji zamku z mocnymi drewnianymi ścianami, wałem i fosą wynosiła 435 metrów. W XVI wieku zamek nie był już rezydencją książąt i został zasiedlony przez mieszczan, szlachtę i duchowieństwo.

Na terytorium zamku znajdowała się główna świątynia Pińska – Katedralny Sobór św. Dmitrija i drewniana cerkiew Afanasjewska.

Od południa zamek przylegał do Prypeci, wjazd do zamku znajdował się od strony północnej. Obok wjazdu znajdował się plac targowy – Stary Rynek, gdzie zbiegały się główne ulice miasta. W XVII wieku drewniany zamek podupadł. Funkcję głównej pińskiej cytadeli przejął wybudowany pod koniec XVII wieku na przedmieściu miasta Karolin obronny zamek, który był przykładem nowego włoskiego systemu fortyfikacyjnego. Rolę miejskiej dominanty przejął plac targowy. Zostało tu wybudowane kolegium jezuickie i ratusz, znajdowały się szeregi handlowe i sklepy, domy zamożnych mieszczan, duchowieństwa i szlachty.

Zabytki budownictwa i architektury (tylko istniejące obiekty)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Współczesna synagoga Pińska (ulica Irkucko-Pińskiej Dywizji) – jest to dawny dom modlitewny rabinów Perłowych (Karolińskich). Od 1841 roku do 1901 roku budynek był drewniany, a po pożarze na początku XX wieku odbudowano go z cegły. Tutaj w marcu 1941 roku odbywał się nielegalny zjazd rabinów Zachodniej Białorusi i Ukrainy.

Na ulicy Sowieckiej (wcześniej – Bernardyńska) zachowała się wybudowana jesziwa. Tutaj znajdował się ostatni judenrat.

Budynek fabryki zapałek «Progres-Wulkan» (ulica Brzeska), którą w 1892 roku założył Lui Gierszman. Po pożarze w 1907 roku fabrykę wykupił i odbudował austriacki fabrykant Josif Galperin (Galpern).

Na ulicy Czukłaja (dawnej Wodoprowodnej) znajduje się budynek fabryki sklejki Lurie. Jej historia rozpoczęła się w 1880 roku jako fabryki gwoździ i szpilek do kozaków.

Miejskie kino «Kasyno» (współczesny Poleski Teatr Dramatyczny) – wybudowany w 1911 roku dla 380 widzów, właściciel – Dawid Lejbowicz Bojarski.

Dawny teatr „Kasyno" w Pińsku, obecnie Poleski Teatr Dramatyczny
Dawny teatr „Kasyno" w Pińsku, obecnie Poleski Teatr Dramatyczny

Pałac Butrymowiczów (1784 rok) – pomnik łączący cechy baroku i klasycyzmu.

Pałac Butrymowiczów w Pińsku
Pałac Butrymowiczów w Pińsku

Budynek dawnego Banku Azowsko-Donieckiego (ulica Zasłonowa) – wybudowany na początku XX wieku w stylu modern. W latach 20-tych, 30-tych XX wieku znajdował się tutaj magistrat.

Kolegium jezuickie (1675 rok)

Kościół Karola Boromeusza (1782 rok)

Pińskie gimnazjum (1858 rok). Na fasadzie gimnazjum znajduje się tablica pamiątkowa na cześć słynnego absolwenta Chaima Weizmanna – pierwszego prezydenta Izraela.

Piński szpital żydowski (ulica Zawalna) – druga połowa XIX wieku

Kościół franciszkański (pw. Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny) – pomnik architektury XVI – XVIII wiek w stylu barokowym.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pomniki ofiar nazizmu, odsłonięte w latach 60-tych - 80-tych XX wieku nie odzwierciedlały tematu Holocaustu. Typowym przykładem może być stela ustawiona w 1964 roku na skwerze nieopodal pińskiego lotniska, niedaleko miejsca masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej jesienią 1942 roku. Napis na obelisku uwieczniał pamięć o 30 tyś. poległych obywateli sowieckich – wzmianki o tym, że większość stanowili Żydzi nie było.

Na początku lat 90-tych XX wieku dzięki pomocy izraelskiego ziomkostwa pińskich Żydów pojawiły się nowe znaki pamiątkowe, uwieczniające pamięć ofiar Holocaustu.

W 1992 roku niedaleko wsi Posienicze obok drogi Pińsk – Łohiszyn na miejscu pochowania ofiar masowych rozstrzeliwań na początku sierpnia 1941 roku ustawiono znak pamiątkowy (rekonstruowany w 1998 roku). W tym samym roku ustawiono znaki pamiątkowe na miejscu rozstrzeliwań pińskich Żydów w Pińsku przy ulicy Krajnej (rejon dawnej wsi Kozliakowicze) i przy ulicy Puszkina, gdzie znajdował się żydowski cmentarz karoliński (rekonstruowane w latach 2005 – 2006).

14 lipca 1993 roku na uroczysku Dobra Wola odsłonięto pomnik poświęcony więźniom pińskiego getta (rzeźbiarz A. Borzennikow). W 2003 roku zostały skradzione tablice pamiątkowe, ustawione obok pomnika, a w marcu 2005 roku wandale zbezcześcili teksty odbudowanych tablic rysunkiem swastyki.

Wartości niematerialneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Znane osoby urodzone w Pińsku:

Feldman Borys Mironowicz (1890 – 1937) – naczelnik sztabu wojsk Leningradzkiego Okręgu Wojennego, członek Rady Wojennej przy Ludowym Komisariacie Obrony ZSRR, oskarżony w sfabrykowanej przeciwko Tuchaczewskiemu, Jakirowi i innym dowódcom „sprawie wojskowych”. Feldman został rozstrzelany w 1937 roku, na mocy postanowienia kolegium wojskowego z dnia 31 stycznia 1957 roku został rehabilitowany.

Szoenberg Isaak (1880 – 1963) – wynalazca angielskiego systemu telewizyjnego. Angielska królowa nadała mu tytuł lorda.

Moszkowski Szabsaj Dawidowicz (1895 – 1982) – sowiecki uczony, epidemiolog. Ponad 350 prac naukowych w dziedzinie medycyny tropikalnej. Doktor nauk medycznych, profesor, członek – korespondent Akademii Nauk Medycznych ZSRR (1946 rok). Był ekspertem WHO.

Moszkowski Michaił Dawidowicz (1908 – 2002) – sowiecki uczony, akademik Rosyjskiej Akademii Nauk Medycznych. Jeden z twórców sowieckiej farmakologii, wybitny specjalista w dziedzinie tworzenia, klasyfikacji i opisu środków leczniczych i farmakoterapii. Autor wielokrotnie wydawanego poradnika «Środki lecznicze (podręcznik farmakoterapii dla lekarzy)».

Moszkowski Jakow Dawidowicz (1905 – 1939) – sowiecki pilot i spadochroniarz, major. Jeden z pionierów sportu spadochroniarskiego, odbył ponad 500 skoków ze spadochronem.

Berkowicz Szaja Josifowicz (1918 – 1942) – sekretarz pińskiego konspiracyjnego obwodowego komisariatu Leningradzkiego Komunistycznego Związku Młodzieży Białorusi (LKZMB) oraz pińskiego konspiracyjnego komisariatu miejskiego LKZMB, jeden z organizatorów i przywódców komsomolsko-młodzieżowego podziemia i partyzanckiego ruchu na terenie obwodu pińskiego. Poległ w walce z nazistami 31 grudnia 1942 roku, pochowany w mogile zbiorowej we wsi Mołotkowicze w rejonie pińskim.

Muzea - archiwa - biblioteki - kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Muzeum Białoruskiego Polesia (Plac Lenina, 22).

Muzeum Polesia Białoruskiego w Pińsku, ulica Lenina 22
Muzeum Polesia Białoruskiego w Pińsku, ulica Lenina 22

Muzeum w Pińsku zostało założone w 1926 roku. Obecnie muzeum znajduje się w budynku kolegium jezuickiego. Muzeum prezentuje czasowe ekspozycje: „Historia Pińszczyzny”, „Przyroda Polesia”, „Pińszczyzna w latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”, „Sztuka rosyjska XIX – XX wieku”, „Malarstwo portretowe XVIII – XIX wieku”, „Malarstwo białoruskie lata 1950 - 1980”, „Sztuka ludowa i rzemiosła Polesia”, „Miejski byt początku XX wieku”, galeria sławy partyzanckiej. W zasobach muzeum na dzień 01.07.2012 znajdowało się 66783 przedmiotów głównego zasobu oraz 15696 przedmiotów zasobu naukowo-pomocniczego.

W Pińsku działa 9 bibliotek.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Irina Jelenskaja

 

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe