Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Szlak żydowski w Knyszynie

„Dzielnica" żydowska

Od 1672 r. w Knyszynie, jak w wielu miastach królewskich tamtego okresu, obowiązywała zasada de non tolerandis Judaeis. Nadany przez króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywilej oznaczał, że Żydzi nie mogli osiedlać się na terenach miejskich. Zakaz nie obejmował jednak gruntów wyjętych spod władzy ratusza, czyli np. królewskich. Jednocześnie Żydom nie zakazywano handlować w mieście towarami małych wartości. Te okoliczności sprawiły, że społeczność starozakonnych w Knyszynie powiększała się. Swoją małą dzielnicę stworzyli na terenach, które w XVI w. należały do ogrodników dworskich - pomiędzy dzisiejszą ul. Tykocką a Starodworną. Na początku XVIII w., gdy zaczęła  funkcjonować samodzielna gmina, to właśnie tam wybudowano pierwszą synagogę. Wokół niej powstało centrum religijne kahału z mykwą, chederem i domem rabina. Ulica wzdłuż szulhofu niegdyś nosiła nazwę Bożniczej, a w dwudziestoleciu międzywojennym Berka Joselewicza - żydowskiego bohatera insurekcji kościuszkowskiej.

Zabudowa przy rynku w Knyszynie (ul. Rynek 1)
Zabudowa przy rynku w Knyszynie (ul. Rynek 1) (Autor: Markiewicz, Józef)

Plan spaceru:Bezpośredni odnośnik do tego akapitu

Przystanek 1: Synagoga Bejt Jeszurun

Przystanek 2: Cheder

Przystanek 3: Mykwa

Przystanek 4: Dom rabina

Przystanek 5: Rynek

Przystanek 6: Synagoga Orach Chaim

Przystanek 7: Rzeźnia rytualna

Przystanek 8: Kirkut

 

Przystanek 1: Synagoga Bejt JeszurunBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Pierwszą, drewnianą, synagogę zbudowano w Knyszynie przy ul. Tykockiej (w rogu ul. Tykockiej i Szkolnej) w XVIII w. Najstarsza znana wzmianka na jej temat pochodzi z 1705 r. Budynek spłonął w pożarze miasta w 1915 r. Po pożarze pierwszej świątyni, przy obecnej ul. Szkolnej, wybudowano synagogę Bejs Jeszurun (Dom Izraela). Urodzony w Knyszynie Ernesto (Cwi) Surazski tak ją wspomina:

Została wykonana z drewna, była bardzo dobrze urządzona w środku. Mój dzadek, Cwi Ersz Jasinowski, był jednym z ofiarodawców na rzecz jej budowy. Pamiętam opowieści, że synagoga została zbudowana po I wojnie światowej, ponieważ wcześniejsza spłonęla w pożarze. Była malowana, mój ojciec wspominał, że sprowadzono malarzy z Warszawy.

Inne relacje oraz dokumenty ewidentnie wskazują, że był to budynek murowany. Wg wspomnień Grety Urbanowicz bożnica stała na niewielkim wzniesieniu terenu, w głębi działki, równolegle do ulicy. Była tradycyjnie orientowana - duże drzwi wejściowe znajdowały się od zachodu. Był to budynek z czerwonej cegły, piętrowy, na pierwszej kondygnacji z większymi oknami, na drugiej z mniejszymi. Przykrywał go dach mansardowy. Kubatura synagogi wynosiła ok. 2,5 tys. m2. Synagoga Bejs Jeszurun została znoszczona przez Niemców podczas ostatniej wojny i rozebrana. To ona wspominana jest jako główne miejsce modlitwy knyszyńskich Żydów.

Przystanek 2: ChederBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Można przypuszczać, że religijna szkoła żydowska powstała w Knyszynie zaraz po utowrzeniu samodzielnej gminy. Sporządzony przez zaborcę pruskiego w 1797 r. spis ludności wskazuje, że Juden Schule znajdowała sie przy Rynku (przy wschodniej pierzei, przy rogu z dzisiejszą ul. Szkolną). Nieopodal jej mieszkał też nauczyciel żydowski - Slomo Moskowicz. W XX w., a prawdopodobnie już i w XIX w., cheder mieścił się przy ul. Szkolnej, obok mykwy.Tak wspomina ją urodzony w Knyszynie Andrzej Ruszkowski:

Tak w polu była ta szkoła. I pamietam tych chłopców. Właśnie wszyscy byli szczupli, ciemni, z pejsami długimi, tak ubrani na czarno, z jarmułką, to ich pamiętam.

Na początku XX w. cheder w Knyszynie prowadził reb Szmul Mlar (?). W 1903 r. jednym z jego uczniów był Szymon Nowodworski (Jim Novy):

Nie może zapomnieć swoich pierwszych dni w chederze. Pamięta, gdy Rebe zaczał nauczać go Alef-Beis [alfabetu], anioł rzucił mu kopiejki przez szczeliny sufitu chederu, w ramach nagrody za dobre zachowanie i ambitną naukę. Mały Szymon liczył pęknięcia w suficie chederu, a było ich na tyle dużo, by zapewnić mu wiele kopiejek od aniołów.

Szkoła była dwupiętrowym budynkiem z czerwonej cegły. Wchodziło sie do niej od ulicy, po schodach. na jej parterze mieściła się sala do zajęć, na piętrze mieszkał nauczyciel. Ostatnim knyszyńskim nauczycielem hebrajskiego był Arie Wajnsztejn. Został rozstrzelany przez Niemców 27 czerwca 1941 r. Stało się to na tzw. Piaskach (przy drodze w stronę Moniek). Jego ciało przeniesiono na cmentarz żydowski.

Przystanek 3: MykwaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

W tradycyjnej żydowskiej mykwie obmyć dokonywały osoby rytualnie nieczyste (np. kobiety po menstruacji), powinni z niej korzystać mężczyźni przed świętem Jom Kippur, tu też opłukiwano nowo zakupione naczynia. Przed wojną na działce laźni znajdował się murowany budynek, a obok niego, jak nazywali ją mieszkańcy, „bania" zabezpieczona drewnianym przykryciem. W czasie wojny obiekt został zniszczony w 50%, ale do dziś nie pozostały jego żadne ślady.

Przy ul. Szkolnej, naprzeciwko synagogi, mieścił się również gościnny budynek gminy żydowskiej Hachnasat Orchim. Drewniany dom w czasie wojny został całkowicie zniszczony.

Przystanek 4: Dom rabinaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Jednym z podstawowych obowiązków gminy żydowskiej było utrzymanie rabina oraz zapewnienie mu mieszkania. W Knyszynie wspominane są mieszkania rabinów przy ul. Szkolnej, ale ostatni przed Zagładą przywódcy duchowi społeczności starozakonnej mieszkali przy ul. Tykockiej. Do dziś domy ich nie zachowały się.

Rabini knyszyńscy (lista niepełna):Bezpośredni odnośnik do tego akapitu

Cwi Eliezer Litman – (zm. 181...) – pochowany w Knyszynie. 

Zew Wolf Katz – (zm. 1829) – pochowany w Knyszynie.

Yosef Chaver – (zm. 1875) – Był synem uczonego rabina Tykocina i Suwałk Yitzchak Isaac Chavera. Pobierał nauki w Różanie. Rabin w Knyszynie w latach 40.-50. XIX w. (wzmianki z 1845 r. i 1851 r), potem w Prozowie. Wydawał niektóre prace swego ojca. Jego bratem był Moses Rabinowitz, rabin Jedwabna.

Mejer Jonah Brancki/Glanowski (Meir Yonah Bernitzky/Glanovsky) – (ur. 1816/1817- zm. 1891) - syn rabina Suchowoli. Jako 18-latek zajął po ojcu miejsce rabina w Suchowoli, potem pracował w Porozowie. W Knyszynie po 1851 r. do 1856/57 r. kiedy osiadł w Swisłoczy. Przeciwnik chasydyzmu. Wielki uczony, napisał m.in. komentarze do Zoharu (Księgi Blasku) i wielu innych.

Abracham Aaron Rabinowicz (Avraham Aharon Rabinovitch) – syn Mejera Jonaha.

Symcha – (zm. 1887) – syn rabina Abrahama – pochowany w Knyszynie.

Eliyahu Akiva Rabinowicz – (ur. Szyłele 1861, zm. 1917 Połtawa) – Rabin w Knyszynie po 1888 r. do 1893 r. Syn rabina Dov Ber Rabinowicza, po którym otrzymał stanowisko rabina w Piątnicy, potem pracował w Knyszynie i w Połtawie. Na początku wspierał syjonizm, później stał się jego przeciwnikiem. Zaangażowany w ruch Agudat Izrael, redagował pisma „HaPeles" i „HaModia", autor kilku książek.

Iser – (zm. 1895) – pochowany w Knyszynie.

Mordechai Drier (Drori) – rabin i nauczyciel Tory w Knyszynie w latach 20. XX w. Kuzyn/powinowaty Moshe Landinskiego.

David Fajans (Pines) – (ur. 1857- zm. 1935) – rabin w Knyszynie, skąd przeniósł się do Białegostoku. Aktywny działacz syjonistyczny.

Mosze Jehuda Miszkiński – ojciec Chaima Jaakowa Miszkińskiego.

Chaim Jaakow Miszkiński – (ur. 1883 r. Berżniki) – Pobierał nauki m.in. w Raduniu i prestiżowej jesziwie w Wołożynie. Ożenił się z Johowet, córką rabina Knyszyna Dawida Fajansa (Pines). Gdy Fajans został rabinem w Białymstoku, w Knyszynie zastąpił go zięć. Stąd, w 1927 r. w Świsłoczy, gdzie został zamordowany przez hitlerowców (listopad 1942). Należał do Mizardi religijnego ruchu syjonistycznego. Jego syn Mosze Mishkiński (ur. 1917 r., zm. 1998 r.) był znanym profesorem historii w Tel Awiwie.

Chaim Arie Weinstein – (ur. 1869-zm. 1925) – pochowany w Knyszynie.

Eliahu Arie – (zm. 1928) – pochowany w Knyszynie.

Tanchum Grinszpan – jego żona Enie Lea w 1931 r. pochowana w Knyszynie.

Abram Krawiec – (ur. 1915 r.) Po wejściu Niemców do Knyszyna w 1939 r. zatrzymany w czasie modlitwy w synagodze i wywieziony na roboty do Niemiec. Wrócił do Knyszyna, przeżył Holocaust dzięki ukrywaniu się u gospodarzy w pobliskiej Długołęce.

Chaim Zelik Polak – (ur. 1883-1942) – ostatni rabin Knyszyna, zginął w Treblince. [FOTO]

Osszenbach Kohen – (?) – pochowany w Knyszynie.

Z Knyszyna pochodzi także znany rabin Mosze Landinski. Urodził się tu w 1863 r., około 1885 r. ożenił się tu z córką Izraela Neimana. Kierował jesziwą w raduniu.

Przystanek 5: RynekBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Układ przestrzenny Knyszyna wraz z centralnie położonym rynkiem powstał w latach 1537- 1538. Rozplanował go starosta knyszyński Aleksander Chodkiewicz na zlecenie królowej Bony. Od 1719 r., po zniesieniu ograniczeń dla Żydów, zaczęli oni sukcesywnie zasiedlać parcele wokół placu miejskiego. Wiązało się to z funkcjami gospodarczymi jakie pełnili - handlem i rzemiosłem. Możliwośc oferowania tych usług przy Rynku uatrakcyjniała odbywające się tu cotygodniowe targi oraz jarmarki.

 

Rynek w Knyszynie przed wojną

W 1797 r. na około 40 posesji wokół Rynku 13 zajmowali Żydzi. Niektórzy z nich mieli działki na własność, zazwyczaj były jednak dzierżawione od wlaścicieli chrzescijańskich. I tak na pierzei wschodniej (Starodworna - Tykocka) karczmy piwne i gorzelnie mieli Abraham Szachnowicz i Mendel  Kussel Zuraski, mieszkała tam wdowa Perle oraz nauczyciel żydowski Abraham Menchalowicz. Tam też mieściła się szkoła żydowska. Przy pierzei południowej (Szkolna - Kościelna) znajdowały się mieszkanie wdowy Feige oraz karczma Leyzera Meyera Rubinowicza. Przy północnej działali szynkarz Abraham Lejb, krawcy Hirsch Chaim i Israel Abrahamowicz, kramarze Gympel Zalko i Abrajam Josse oraz nauczyciel Slomo Moskowicz. Wtedy też kramarze żydowscy prowadzili interesy w piwnicach stojącego na rynku ratusza.

 

Ratusz w Knyszynie przed wojną

Przed II wojną światową Żydzi zajęli juz niemal wszystkie domy wokół Rynku. Prowadzili tu m.in. sklepy, piekarnię, cukiernię, restauracje, herbaciarnie, sklepy z zabawkami i obuwiem czy sklep żelazny. Do dziś dnia przy Rynku, głównie z powodu zniszczeń wojennych, zachował się tylko jeden pożydowski dom. Niegdyś należał do introligatora Hirsza Kamieńskiego. [FOTO WSPÓŁCZESNE] W całym mieście jest ich najwyżej kilka.

Na Rynku, od 1930 r. do czasu II wojny światowej, stał pomnik poświęcony knyszynianom poległym w wojnie polsko-bolszewickiej. Wymienieni byli na nim m.in. żydowscy bohaterowie walk: Mendel Rozental, Mosiek Szuster oraz Mendel Suraski. Tablica z pomnika dziś znajduje się na zewnątrz kościoła (kopia) i w magistracie (oryginał).

Pomnik Niepodległości na rynku w Knyszynie
Pomnik Niepodległości na rynku w Knyszynie

Rynek w Knyszynie to również miejsce tragicznych wydarzeń 2 listopada 1942 r. Tu, z rozkazu okupanta niemieckiego, mieli stawić się wszyscy knyszynianie wyznania mojżeszowego. Po sprawdzeniu spisu mieszkanców, zostali załadowani na furmanki skąd zostali wywiezieni do obozów przejsciowych, a następnie do obozu zagłady w Treblince. 74 osób, które próbowały sprzeciwić się wywózce z Knyszyna, Niemcy zabili w mieście.

Przystanek 6: Synagoga Orach ChaimBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Pod koniec XIX w. knyszyńscy Żydzi zaczęli myśleć o postawieniu bardziej okazałej świątyni. W latach 1898-1900 powstał projekt neoklasycystycznej budowli — z dwuspadowym dachem, dużymi oknami, z fasadą zdobioną pilastrami oraz gwiazdą Dawida i tablicami Mojżeszowymi u szczytu. Wszystko wskazuje na to, że projektu nie zrealizowano, a w latach 20. XX w. wybudowano świątynię czerpiącą z ducha modernizmu i modnej wówczas architektury przemysłowej.

Bożnica Orach Chaim (Droga Życia) powstała przy ul. Grodzieńskiej, na zapleczu Rynku. Reprezentowała typ synagogi dziewięciopolowej z czterema słupami ograniczającymi bimę i podtrzymującymi sklepienie. Jej grube mury powstały z cegły wypalanej na żółto, urozmaicały je dekoracyjnie układane lizeny i gzymsy. Na ścianie wschodniej ozdobny występ oznaczał miejsce Aron Ha Kodesz — szafy, w której przechowywano Torę. Charakteru budynkowi nadawały duże okna. Oświetlały one jednokondygnacyjną salę główną. Część zachodnia budowli, z babińcami, miała dwie kondygnacje. Główne wejście do świątyni znajdowało się od ul. Grodzieńskiej, mniejsze — od strony południowej — prowadziło na babińce. Bożnicę pokrywał czteropołaciowy dach z ceramicznej dachówki. Jej kubatura sięgnęła ok. 1,6 tys. m2. W 1943 r. hitlerowcy zajęli synagogę i po zamurowaniu okien przerobili na magazyn. Funkcję tę obiekt pełnił jeszcze po wojnie. Były plany stworzenia w nim ośrodka kultury, ale nie zrealizowano ich. Budynek całkowicie rozebrano pod koniec lat 80. XX w.

 

Synagoga Orach Chaim w latach 70.

Przeprowadzony w 1921 r. powszechny spis ludności wspominał, że w Knyszynie oprócz 2 synagog działał prywatny dom modlitwy.

Przystanek 7: Rzeźnia rytualnaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Przez dziesiątki lat wszelki ubój zwierząt odbywał się w Knyszynie na posesjach prywatnych. Dopiero w 1905 r. z funduszów żydowskich została wybudowana rzeźnia, w której dokonywano uboju rytualnego. Od niej Żydzi płacili magistratowi roczną opłatę. Rzeźnia żydowska mieściła się przy ul. Starodwornej. Był to wysoki, drewniany budynek, o narożach z cegieł. Obok znajdowało się mieszkanie stróża, a także pomieszczenie dla weterynarza. Po wojnie, na tej samej posesji, powstała rzeźnia ogólnodostępna, obecnie przekształcona w dom mieszkalny. [FOTO?] Przed II wojną światową rzeźnikami w Knyszynie byli: Hirsz Berger, Herszko Bruszczewski, Motel Kac, Chawa Kapłan, Bergo Margulis, Hilel Proczuk, Elko Rosenberg i Hersz Suraski. Tradycyjny ubój odbywał się też nadal u osób prywatnych, np. Rosenberg (mieszkał przy ul. Szkolnej, obok Hachnasat Orchim, naprzeciw synagogi) zajmował się ubojem drobiu.

Przystanek 8: KirkutBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Kirkut jest jedynym istniejącym do dziś miejscem związanym z życiem religijnym knyszyńskich Żydów. Leży na groblach XVI-wiecznych sadzawek, które stanowiły część założenia dworskiego króla Zygmunta Augusta. Po śmierci monarchy i przeniesieniu siedziby starostów do dzisiejszego Knyszyn Zamku miejsce to uległo zapomnieniu. Na początku XVIII w., po założeniu kahału w Knyszynie, właśnie tam ludność starozakonna zaczęła chować swoich zmarłych. Znany jest dokument z 1786 r., którym zwierzchność dworska oficjalnie udostępniła to miejsce na kirkut. W latach 30. XX w., obok wałów sadzawek, założono nową część cmentarza.

Cmentarz żydowski w Knyszynie jest jednym z najoryginalniej położonych kirkutów w Polsce. Jest też stosunkowo dobrze zachowany. Jego układ ani granice nigdy nie zostały naruszone, nie był zdewastowany. Nie ominęły go jednak powojenne kradzieże. Na kirkucie można naliczyć co najmniej kilkadziesiąt grobów, z których „zniknęły” największe macewy, z cenniejszych kamieni.

Cmentarz żydowski w Knyszynie
 
Do dziś na cmentarzu starym znajduje się około 700 grobów, a na cmentarzu nowym – około 30. Zdecydowana większość mogił oznaczona jest prostymi macewami w typie aszkenazyjskim. Najstarsze z nich, głównie XIX-wieczne, to nieszlifowane głazy, na których wyryto prostą inskrypcję. Spośród nagrobków z tego stulecia jedynie kilka wyróżnia się wielkością i rozbudowanym epitafium. Większość XX-wiecznych macew ma już formę pionowych płyt, zwykle zakończonych półkoliście lub stożkowo. Macewy są szlifowane, mają zróżnicowane, misterne liternictwo. Niektóre z grobów oznaczone są przez proste, betonowe tumby. Granice części mogił wyznaczają kamienie-otoczaki. Ciekawostką w Knyszynie są macewy wykonane z materiałów „z odzysku” – z żaren, stopni schodów, albo może z kamiennych parapetów. Co najmniej w kilkunastu miejscach macewy oznaczają groby podwójne.
 
Macewa na cmentarzu żydowskim w Knyszynie
 

Stelle z knyszyńskiego cmentarza nie należą do bogato zdobionych, ornamentyka ogranicza się do najpopularniejszych symboli – gwiazdy Dawida, świecznika na nagrobkach kobiet, błogosławiących dłoni oznaczających zmarłych z rodu kapłańskiego. Oprócz tego znaleźć można symbole: dzbana na nagrobku Lewity, złamanego drzewa, ptaka. Kilka odnalezionych na kirkucie fragmentów rozbitych macew wykazuje, że nie brakło tu też i obiektów artystycznych (np. lew z księgami).

Najstarsza z ze zidentyfikowanych macew pochodzi z 1794 r. Najmłodszy nagrobek – jedyny z napisami w języku polskim – ustawiono na cmentarzu nowym w latach 70. XX w. Na cmentarzu w Knyszynie (wg tłumaczenia C. Eckera) spoczywa cadyk Icchok Cheifec. 

Oprac. Ewelina Sadowska-Dubicka

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe