Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Życie teatralne w Kowlu

Jakow Teitelkar, Życie teatralne w Kowlu.  Kowel; sefer edut ve-zikaron le-kehilatenu she-ala aleha ha-koret, Tel Awiw 1957.Tłumaczenie z hebrajskiego Yaron Karol Becker.

Życie teatralne w Kowlu

W Kowlu, podobnie jak na wszystkich terenach znajdujących się pod panowaniem carskim, aż do pierwszej wojny światowej przedstawienia teatralne po żydowsku (w języku jidysz) były surowo zabronione. Rzadko występowały tu zespoły z Warszawy, Wilna czy innych miejsc. Zespoły te starały się przechytrzyć władze i ominąć prawo. Zapowiadały swoje spektakle jako sztuki w języku niemieckim, choć faktycznie były one pisane w dialekcie deutsch merich – ivri teisch. Elementy języka niemieckiego były w nim silniejsze niż czysta żydowska (w jidysz) mowa. Na przedstawienia przychodzili zazwyczaj bogatsi mieszkańcy oraz inteligencja żydowsko-rosyjska. Masy prostych widzów słabo interesowały się tymi imprezami artystycznymi.

Rozwój teatru w ludowym języku żydowskim rozpoczął się z początkiem pierwszej wojny światowej, podczas okupacji niemieckiej, kiedy Żydzi otrzymali pewne swobody na polu działalności społeczno-kulturalnej w ich rodzimym języku. Jednym z bodźców przyczyniających się do utworzenia „Żydowskiego kółka dramatycznego” była trudna sytuacja ekonomiczna panująca wówczas w mieście. Na początku XX w. Kowel był przepełniony żydowskimi uchodźcami pochodzącymi z przyległych miasteczek, uciekającymi przed wojną i rewolucją. Żydowscy mieszkańcy nieśli pomoc swoim braciom organizując sieć pomocy społecznej, między innymi uruchomiono, kuchnię uliczną. Ponieważ darów na działalność filantropijną było niewiele, wśród żydowskiej inteligencji zrodził się pomysł, by stworzyć kółko teatralne, które łączyłoby przyjemne z pożytecznym: wysoki poziom artystyczny, teatralny z możliwością przekazania dochodów z przedstawień na rzecz potrzebujących.

Entuzjastów kółka było dwóch: zdolny reżyser, Mosze Pugacz oraz szczodry mecenas i prezes kółka, Mosze Kagan. Obydwaj byli zdolnymi miłośnikami Melpomeny, którzy doświadczenie teatralne zdobyli w kraju, w którym w owych czasach kwitło teatralne życie żydowskie, tj. w Stanach Zjednoczonych. Głównym celem inicjatorów było wzbudzenie wśród szerokich mas zamiłowania do teatru oraz wyrobienie u widzów dobrego smaku teatralnego. W repertuarze, który wybrali, znalazł się wybór najlepszych europejskich dramatów i kilka doskonałych sztuk Gordina i Goldfadena. Pugacz i Kagan niezwykle sumiennie i odpowiedzialnie przygotowywali przedstawienia, nawet trzy lub cztery razy do roku. Bardzo szybko zebrało się wokół nich grono młodych talentów aktorskich.

Pod wpływem działalności kółka diametralnie zmieniło się postrzeganie żydowskiego teatru.  Zniknął tradycyjny, pogardliwy stosunek do „Ti-ater” jako Purim-szpil oraz do aktorów jako „komediantów” prowadzących na złą (rozpustną) drogę. Można także powiedzieć, że skończyła się na tym polu wojna między pokoleniami. Kółko dramatyczne w pierwszych latach istnienia tworzyło także więź i pomost między publicznością kowelską a zespołami dramatycznymi innych miast: Wilna, Warszawy,  które przybywając do Kowla występowały w lokalu miejscowego kółka dramatycznego. Tutaj zespoły te otrzymywały pomoc, wsparcie techniczne oraz dobre rady, jak zdobyć uznanie kowelskiej publiczności.

Kółko dramatyczne łączyło wszystkie warstwy mieszkańców. Także inteligencja żydowsko-rosyjska, wychowana na łonie literatury rosyjskiej i z pogardą odnosząca się do języka jidysz, zmieniła z czasem swoje podejście do literatury żydowskiej i nauczyła się ją cenić. Także „folkiści” byli aktywni w prowadzeniu zespołu. Do zespołu teatralnego zbliżyły się ponadto kręgi syjonistyczne, narodowe, szczególnie przywiązane do kultury hebrajskiej. Nawet środowisko religijnych mieszczańskich Żydów, przeciwne wszelkiej działalności teatralnej, zrobiło ustępstwo na rzecz rozwoju kulturalnego i zaczęli przychodzić na przedstawienia .

Kowelskie „Żydowskie kółko dramatyczne” stało się ponadpartyjnym, neutralnym ogniskiem łączącym i goszczącym w placówce kulturalno-oświatowej wszystkie młode siły, amatorów sztuki ludowej, teatralnej i zwolenników podniesienia ogólnego kulturalnego poziomu ludności. Każde z wyżej wspomnianych środowisk wnosiło coś z siebie do działalności kółka. Dlatego stało się ono popularne i było wspierane przez całą żydowską społeczność Kowla.

Z czasem jednak zaczęto dotkliwie odczuwać pogorszenie warunków gospodarczych, (będących następstwem antysemickiej polityki rządu), które wpłynęło na „impet artystyczny” zarówno członków zespołu, jak i widzów. Jedni pożenili się, inni wyemigrowali, a ich miejsce zajęły nowe osoby, mniej dbające o poziom artystyczny kółka.

Reżysera Pugacza zastąpił Torn, bardzo zdolny komik. W przeciwieństwie do poprzedniej ekipy, której ambicją było zapewnienie wysokiego poziomu artystycznego i edukacja publiczności, Torn starał się przystosować poziom przedstawień do poziomu widzów. Wówczas wielu z członków kółka działających w nim od początków i mających poczucie misji kulturalnej, postanowiło odejść od grupy i w zespole pozostały nieliczne osoby. Z drugiej jednak strony, Torn zdołał dotrzeć do młodych robotników i nawiązać kontakt z amatorami teatru, którzy byli wśród nich. Zaczął też rozszerzać działalność kółka na okoliczne miasteczka. Dzięki temu oraz dzięki bardzo aktywnej działalności Chałata, kierownika organizacyjnego zespołu, kółko dramatyczne przetrwało aż do ostatnich dni przed Zagładą.       

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe