Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Wojsławice - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Wojsławice leżą we wschodniej części Wyżyny Lubelskiej, w widłach rzek Wojsławki i Barbarki, na terenie malowniczych Działów Grabowieckich. Okolice miejscowości są niejednolite pod względem pionowego ukształtowania powierzchni, różnica pomiędzy poziomem łąk, a najwyższymi punktami (Białą i Mamczyną Górą, 260 m n.p.m.) wynosi 39 m.

Staw przy ul. Uchańskiej w Wojsławicach
Staw przy ul. Uchańskiej w Wojsławicach (Autor: Kowalczyk, Paulina)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najstarsze wzmianki o wsi Wojsławice pochodzą zpocz. XV wieku, kiedy w 1404 r. nazwa miejscowości pojawia się w albumie studentów Uniwersytetu Krakowskiego: Andreasa, Nicolasa i Johannesa Roslay z Wojsławic w diecezji chełmskiej. Nazwisko kolejnego studenta, Stephanusa Stanislai de Woyslawycze pojawia się w albumie w 1480 r. Nazwa Wojsławice jest nazwą patronimiczną i pochodzi od męskiego imienia Wojsław. Na rejestrze szkód z 1636 r. zachował się odcisk pieczęci miejskiej z wyobrażeniem biegnącego konia zwróconego w lewo, ukazanego na tarczy otoczonej labrami i zwieńczonej koroną piastowską. W otoku pieczęci widnieje napis SIGILLUM CONSULARIBUS WOISLAWIENSIS.

Lokacja Wojsławic na prawie magdeburskim miała miejsce prawdopodobnie około 1440 r., w wyniku starań Jana Ligęzy Czyżowskiego, jednak zanim to nastąpiło miejscowość była kilkakrotnie wzmiankowana w źródłach historycznych. Pierwszym znanym z imienia właścicielem włości wojsławickich był Wronko z Wojsławic. W 1431 r. osada została zniszczona podczas walk ze Świdrygiełłą. W 1434 r. tereny te przyłączono do parafii kumowskiej. W 1437 r. włości wojsławickie (Wojsławice, Krasne, Krasne Stare, Surohow) odkupił za 1200 grzywien Jan Ligęza Czyżowski herbu Półkozic – kasztelan krakowski, namiestnik króla na Rusi i w Małopolsce. Samodzielna parafia wojsławicka powstała około 1440 r. i prawdopodobnie wówczas miała też miejsce fundacja pierwszego kościoła. Już w 1446 r. odbył się tu szósty sejmik Ziemi Chełmskiej, co świadczy o znaczącej roli tego miasteczka politycznych strukturach regionu. Niestety, nie zachował się dokument lokacji miasta. Został zniszczony podczas najazdu tatarskiego, około świąt Bożego Narodzenia w 1490 r.

Jan Ligęza Czyżowski przekazał miasto swojemu zięciowi – Jakubowi Zaklice Czyżowskiemu herbu Topór. W rękach Czyżowskich (kolejno: Hieronima, Stanisława, Mikołaja, Aleksandra) Wojsławice, jako majątek dziedziczony z ojca na syna, pozostawały do początki XVII wieku. W 1508 r. Hieronim Zaklika nadał mieszczanom przywileje kupieckie i handlowe, zezwalające na dwa jarmarki roczne (dzień św. Onufrego i Katarzyny) i jeden cotygodniowy (wtorkowy). W 1598 r., na prośbę mieszkańców, przywilej został powtórzony przez wnuka Hieronima – Mikołaja Zaklikę. W dokumencie jest mowa o prawie do sądownictwa, powołaniu szkoły parafialnej, uposażeniu kościoła, trzech cerkwiach prawosławnych oraz o ustanowieniu samorządu miejskiego. W 1629 r. dobra przeszły w posiadanie Janusza Tyszkiewicza herbu Leliwo, wojewody kijowskiego. W posiadaniu Tyszkiewiczów Wojsławice pozostawały do czasu po 1667 r., kiedy kupił je Wacław Hulewicz herbu Nowina. Miasteczko stało się częścią posagu jego córki, Katarzyny Angeli, która wstąpiła w związek małżeński ze Stefanem Czarnieckim herbu Korab. Owocem tego małżeństwa była Zofia Angela, która poślubiając Michała Potockiego herbu Pilawa wniosła Wojsławice w posagu. W rękach rodziny Potockich Wojsławice pozostawały w latach 1703–1779.

W 1755 roku król August III, na prośbę Feliksa Potockiego, kasztelana słońskiego i starosty krasnostawskiego, zatwierdził możliwość organizacji w Wojsławicach czterech jarmarków (na dzień Trzech Króli, św. Józefa, św. Bartłomieja, św. Apostołów Szymona i Judy). W końca XVIII w. zwiększono ich ilość do pięciu. Od roku 1762 Wojsławice w całości należały już do Feliksa Potockiego, zaś od 1766 do wdowy po Feliksie Potockim, Marianny z Daniłowiczów Potockiej. Córka Feliksa i Marianny, Humbelina, poślubiła Maurycego Kurdwanowskiego herbu Półkozic i tym samym, jako cześć posagu, przekazała Wojsławice rodzinie małżonka. Kolejnym dziedzicem majątku był Jan Placyd Kurdwanowski, zaś od roku 1790 Wojciech Poletyło herbu Trzywdar, kasztelan chełmski. Po Wojciechu majątek dziedziczyli kolejno: Alojzy (syn Wojciecha), Leopold (syn Alojzego), Franciszek (syn Leopolda). W1923 r. umarł Franciszek Poletyło, a Wojsławice przypadły dalekiemu krewnemu Mikołajowi Poletyło, który roztrwonił majątek.

Podczas pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej Wojsławice zostały włączone do Austrii (granica przebiegała na linii Kraśniczyn – Wojsławice – Uchanie). Po korekcie granic w 1775 r. miejscowość wróciła do Polski, a granica polsko-austriacka biegła odtąd wzdłuż południowej rubieży Ziemi Wojsławickiej. Kolejną zmianę przyniósł rok 1795, kiedy w wyniku trzeciego rozbioru Polski Wojsławice ponownie weszły w skład Cesarstwa Austriackiego. W 1815 r., po Kongresie Wiedeńskim, Wojsławice jako część nowo utworzonego, podległego carowi rosyjskiemu, Królestwa Polskiego zostały włączone do Rosji. W 1912 r. Ziemia Wojsławicka stała się częścią Guberni Chełmskiej i jako taka została wyłączona z Królestwa Polskiego. W 1918 r., na mocy traktatu brzeskiego, Ziemia Chełmska (razem z Wojsławicami) została przypisana powstającemu państwu ukraińskiemu.

Dane demograficzneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Społeczność Wojsławic do 1947 r. charakteryzowała się wielokulturowością. W miejscowości zamieszkiwali Polacy, Rusini i Żydzi stanowiący ludność napływową. W XVI wieku ludność składała się w głównej mierze z Polaków i Rusinów. Trzecią, znaczną grupą byli Żydzi, którzy w literaturze dotyczącej miejscowości pojawiają się już około 1445 r. W XVI w stanowili oni około 20 % mieszkańców miasta. Akt podziału majątku wojsławickiego pomiędzy Tyszkiewiczów z 1667 r podaje, że w rynku mieszkało 60 rodzin, wśród nich 16 żydowskich, 22 polskie i 22 ruskie. Od czasu pierwszej wzmianki, do momentu wygnania Żydów z miasteczka, ich liczba wahała się od 125 osób w XVI w., 86 w 1777 r. do około 500 w 1761 r. W 1820 r. na 545 mieszkańców, 174 było Żydami, zaś w 1827 r. stanowili oni 22,3% wszystkich mieszkańców.

Dane z pierwszego powszechnego spisu ludności przeprowadzonego w 1921 roku podają, że Wojsławice liczyły wówczas 1187 wiernych katolickich, 444 prawosławnych, 3 ewangelickich i 835 wyznania mojżeszowego. Pod względem narodowościowym miejscowość zamieszkiwało wówczas: 1572 Polaków, 74 Rusinów, 821 Żydów i 2 przedstawicieli innych narodowości. Znaczące zachwianie proporcji katolików i Żydów w Wojsławicach dokonało się w latach ‘50. XIX w., kiedy to ludność wyznania mojżeszowego stanowiła już ponad połowę ogółu. Najwyższy procentowy wskaźnik obecności Żydów na terenie miasteczka odnotowano w 1864 r. – było to już 75% całego społeczeństwa.

Historia społeczności żydowskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsi Żydzi pojawili się w Wojsławicach około początku XVI w. Najwcześniejsze informacje pochodzą z 1531 r i dotyczą kwoty 15 florenów podatku jaki płaciła społeczność żydowska. Wiadomo, że w 1564 r zbierano pogłówne od 125 osób. Z 1583 r pochodzi wzmianka o Abramie z Wojsławic, pierwszym żydowskim mieszkańcu Zamościa, właścicielu domu na Przedmieściu Lwowskim. Pierwsza synagoga powstała w Wojsławicach około 1616 r. Wiadomo, że znaczna część żydowskiej społeczności miasta została wymordowana przez wojska kozackie w połowie XVII w. Cenne informacje na temat wojsławickiej społeczności żydowskiej zawiera Księga Pamięci Wojsławic. Wspomina ona m.in. o fryzjerze nazwiskiem Weir, w 1588 ściganym za niepłacenie podatków; o anonimowym Żydzie z Wojsławic, który w połowie XVI w. wstąpił do lubelskiego oddziału dragonów i poległ w bitwie; o Moshe Chaimie – „kawalerze” przybyłym do miasteczka pod koniec XV w. z Litwy, gdzie pozostawił ciężarną kobietę.

W 1667 roku Wojsławice zamieszkiwane były przez 16 rodzin żydowskich. Znane jest nazwisko arendarza dóbr wojsławickich z 1704 roku, Szmujła Zacharewicza. W latach 30. XVIII w. gmina żydowska liczyła około 80 osób i wedle źródeł borykała się z problemami finansowymi (nie była w stanie uregulować wcześniejszych zobowiązań finansowych podjętych wobec innych gmin). Dzielnica żydowska rozwijała się w centrum miasta. Na południe od rynku wzniesiono murowany bejt ha-midrasz, później około 1890 r. nową, murowaną synagogę. Gmina żydowska prowadziła dwa cmentarze (stary i nowy, z poł. XIX w.). Funkcjonowały również sztible, prowadzone przez cadyków z Turzyska, Bełza i Góry Kalwarii.

Wydarzeniem, które znacząco wpłynęło na stosunki między społecznościami Żydów i katolików było osiedlenie się sekty frankistów w okolicy Wojsławic w latach ‘50. XVIII w. Pomiędzy Żydami a frankistami zaczął narastać konflikt, który w 1761 r zaowocował oskarżeniem członków gminy żydowskiej o rytualne zamordowanie trzy i pól letniego Mikołaja Andrzejuka ze wsi Czarnołozy. Oskarżenie skierowano do sądu w Krasnymstawie. W wyniku dochodzenia na członków gminy żydowskiej wydano wyroki śmierci, a pozostałych Żydów wygnano z miasteczka. W 1780 r. Humbelina Kurdwanowska z Potockich pozwoliła na ponowne osiedlenie się Żydów w miasteczku.

W okresie międzywojennym, w 1922 roku gmina liczyła 1396 członków i oprócz mieszkańców samych Wojsławic zrzeszała Żydów z okolic Rakołup, Czarnołóz, Turowca, Wygnańców, Majdanu Starego, Pliskowa, Horodyska, Ostrowa, Majdanu Ostrowskiego i Politówki. Znane są nazwiska członków gminy pełniących funkcje kahalne. Byli to przede wszystkim rabini: Dawid London, Meir-Fajwł Wejnsztejn, Jaskow Cytrynbaum, Jehoszua Klejnminc, pracownik synagogi Szul Kasze, kantor Fałyk Cukier oraz zatrudnieni w bejt ha-midrasz Zindek Kac i Gierszon Honig.

W 1919 roku  w Wojsławicach funkcjonowały cztery chedery, a w okresie międzywojennym także dwie biblioteki, oddział towarzystwa Tarbut oraz Towarzystwo Kursów Wieczornych dla Robotników Żydowskich. Działały tu również partie polityczne wśród których najbardziej popularna była Poalej Syjon Lewica.

Społeczność żydowska w dużej mierze zamieszkiwała okolice rynku. W przekazie mówionym zachowały się nazwiska: piekarza Cybicha, kamasznika i handlarza skórami Fajwela Szylda (Fawki), właściciela składu z wódką Bergiera, prowadzącego wielobranżowy sklep Szora, Laksmana, Nuty, Majora, braci Szpiler – krawców, fryzjera Gradera oraz właścicieli sklepików z towarami importowanymi (Strasberg), galanteryjnymi (Jutka) i tekstylnymi (Kaumę). Od początku XX wieku w Wojsławicach istniała Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowa, której księgowym był  Moszek Giezungajt.

Po wejściu wojsk niemieckich zamknięto i zniszczono synagogę, a bejt ha-midrasz przerobiono na młyn. Rozpoczęły się akcje przesiedlania Żydów. Do Wojsławic przeniesiono grupę 330 uchodźców z Łodzi i Warszawy oraz Żydów z okolicznych wsi. Rok 1942 przyniósł serię tragicznych wydarzeń w wyniku których spłonęła większość domów zamieszkiwanych przez Żydów oraz rzeźnia rytualna. W październiku 1942 r. wszystkich Żydów zamieszkujących Wojsławice przepędzono pieszo do Chełma, a stamtąd deportowano ich do obozu w Sobiborze. Wielu Żydów uciekło, jednak większość została schwytana i zabita przez Niemców. Największa egzekucja 60 schwytanych osób miała miejsce jeszcze w tym samym miesiącu, na łąkach po północnej stronie rynku. Kolejne egzekucje odbyły się w roku następnym.  Obecnie Wojsławice nie są zamieszkiwane przez przedstawicieli społeczności żydowskiej.

Instytucje wyznanioweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1) Parafia katolicka w Wojsławicach należy do najstarszych w dawnej diecezji chełmskiej. Samodzielną parafię erygowano ok. 1440–50 r. uposażając ją w ziemię i dziesięcinę. Wówczas wybudowano pierwszy, drewniany kościół parafialny pw. NMP i Wszystkich Świętych. W 1604 roku Wojsławice przyłączono do dekanatu krasnostawskiego, zaś w latach 1603–1608 z fundacji Mikołaja Czyżewskiego powstała nowa świątynia murowana, do której w 1620 r. Czyżewski sprowadził z Rzymu relikwie św. Teodora. Obecność relikwii ożywczo wpłynęła na życie religijne parafii, która od tego momentu stała się również celem pielgrzymek. Najazdy Tatarskie i problemy finansowe spowodowały upadek parafii pod kon. XVII w. Opuszczoną parafię zajęli wkrótce kanonicy regularni św. Augustyna z Krasnegostawu. W 1763 r. Jezuici przeprowadzili w parafii misje ludowe mające na celu utwierdzenie w wierze nowych wiernych (ochrzczonych Żydów, członków sekty frankistów przebywającej wówczas na terenie Wojsławic). W 1772 roku poszerzono granice parafii o Ostrów i Kukawkę.

Pod koniec XV w. w Wojsławicach istniał także klasztor Dominikanów wzmiankowany w 1497 r., podczas wizyty mistrza krzyżackiego Jana von Tiefena, który nocował tu w zamku królewskim, a jego świta w klasztorze. Istniał tu również klasztor karmelitów, na którego założenie Stanisław Stefan Czarniecki uzyskał zgodę biskupa chełmskiego (3.02.1687). Od końca wieku XVI pojawiają się także wzmianki dotyczące istnienia szpitala dla ubogich z kaplicą i działalności szkoły parafialnej. Formalnie powstała ona pod koniec XVI w. jednak przypuszcza się, że istniała już w wieku ubiegłym.

Cmentarz grzebalny przy ulicy Chełmskiej powstał w latach 1793–1803. Pierwotnie podzielony był na dwie części: na jednej chowano zmarłych obrządku łacińskiego, na drugiej greckiego. Cmentarz powiększono w 1902 roku o ok. 790 m2, następnie w roku 1918 o pół morgi. Po wojnie ponownie powiększono cmentarz i otoczono go ogrodzeniem.

2) Najstarsza informacja o budynku bożnicy pochodzi z 1616 r. Żydzi uzyskali wówczas (lub starali się uzyskać) pozwolenie na budowę nowej synagogi. Wygnanie Żydów w 1761 r. mogło przynieść skutki w postaci zniszczenia kilku istniejących już obiektów należących do kahału (prawdopodobnie także i synagogi). Kolejną bożnicę zbudowano około 1780 r., kiedy Żydzi uzyskali prawo do ponownego osiedlenia się w Wojsławicach i ustanowienia synagogi i szkoły. Bożnica pełniła swą funkcję do momentu wybudowania w końcu XIX w. nowej synagogi, istniejącej do dziś. Od tego czasu służyła jako bejt ha-midrasz. W 1940 r. przebudowano ją na młyn, ostatecznie zaś rozebrano w 1981 r.

Synagoga w Wojsławicach
 

Nowa synagoga zbudowana została w latach 1890–1894 na planie wydłużonego prostokąta. Jest to piętrowy, ceglany budynek kryty czterospadowym dachem. Po stronie wschodniej znajdowała się sala męska, po zachodniej przedsionek a nad nim otwarty na salę modlitw babiniec. Zachowało się drewniane, typowe dla nieistniejących już drewnianych bożnic, pozorne sklepienie z dekoracyjnymi gzymsami i koronkami oraz rozetą w centralnej części. Ścianę frontową wieńczy niska attyka z prostokątną płyciną, na której widnieją hebrajskie inskrypcje oznaczające rok 1902/1903, liczony jako „5663 lat od stworzenia świata”, prawdopodobnie będący datą zakończenia prac budowlanych. Od czasu po II wojnie światowej do lat ‘70. XX w. budynek niszczał użytkowany jako magazyn zbożowy. Nie wiadomo, jakie są losy wyposażenia synagogi. Do 2013  r. synagoga stanowiła siedzibę Urzędu Stanu Cywilnego i gminnej biblioteki.

3) Parafia prawosławna powstała prawdopodobnie około 1440 r. i do poł. XVIII w. należała do dekanatu chełmskiego diecezji chełmskiej (najpierw prawosławnej, od 1596 roku unickiej). Po zakończeniu wojny, w 1945 r., około 40. rodzin pochodzenia ukraińskiego (połowa) wyjechało do Związku Radzieckiego, a w 1947 r. kolejne 20 przeniosło się do Braniewa. Już w 1508 roku odnotowano istnienie w Wojsławicach trzech cerkwi prawosławnych pw. św. Eliasza (istniejąca do dziś), pw. św. Praksedy i pw. św. Onufrego (obie nieistniejące). Więcej cerkwi w dekanacie miał tylko Chełm. W 1596 r., po unii z Kościołem rzymsko-katolickim, cerkwie prawdopodobnie przemianowano na unickie.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1508 r. Wojsławice zyskały prawo do sądownictwa. Powołano samorząd miejski złożony z czterech burmistrzów (trzech Polaków i jednego Rusina) i siedmiu ławników (pięciu Polaków i dwóch Rusinów). Istniało polskie i ruskie bractwo rzemieślnicze (każde funkcjonujące przy swojej świątyni), oprócz tego jatki rzeźnickie, piekarskie i szewskie. W 1563 r. Zygmunt August zezwolił na założenie przy cechu szewskim 20. warsztatów prowadzonych przez majstrów. Funkcjonowały cechy: tkacki, garncarski, krawiecki i kuśnierski. W okręcie międzywojennym zakłady te prowadzili Żydzi. Szczególną rolę w gospodarce miasta odgrywał handel solą. Skład solny wymienia się już w 1508 r. W XVII wieku Wojsławice stanowiły już znaczny ośrodek handlowy posiadający jedenaście domów zajezdnych (10 pańskich, 1 mieszczańskich). W końcu XIX w. odbywało się tu sześć jarmarków rocznych. Targi odbywały się w środę. W 1531 r. w miasteczku działały trzy młyny wodne. Przemysł rolny wzbogacały żydowskie: olejarnia przy uliczce Małej (łączącej Chełmską z placem targowym) i krupiarnia przy Rynku. Na terenie Wojsławic działał także drukarz płótna, Żyd, który miał swój warsztat koło dawnej szkoły żydowskiej. Działalność warsztatu cieszyła się dużą popularnością, zamówienia na druk płótna samodziałowego przychodziły nawet z okolic znacznie oddalonego od miejscowości Strupina.

W pierwszej poł. XIX w. rozwinął się na większa skalę przemysł dworski - powstał browar, gorzelnia, octownia, fabryka maszyn i narzędzi rolniczych, fabryka sukna i tkalnia. W 1926 r. założono spółdzielnię “Samopomoc Chłopska” prowadzącą Wiejski Dom Towarowy, pięć sklepów pomocniczych (żelazny, dwa spożywcze, monopolowy, towarów pomocniczych), cztery punkty usługowe (gospoda ludowa, wypożyczalnia nakryć stołowych, wypożyczalnia worków), siedem punktów skupu (zboża, trzody chlewnej, drobiu, jaj, owoców, odpadków użytkowych, skór surowych), trzy punkty sprzedaży (węgla, nawozów sztucznych, materiałów budowlanych). W XX  w. działały ponadto punkty skupu i usług instytucji spółdzielczych i państwowych z siedzibą w Chełmie.

Od 1508 roku w Wojsławicach istniała szkoła parafialna działająca nieprzerwanie do 1. poł. XIX wieku. W 1837 r. uruchomiono szkołę rządową, przekształconą w 1932 r. szkołę na siedmioklasową. Przy kościele działała biblioteka posiadająca niewielki księgozbiór. Od ok. 1595 r. w Wojsławicach funkcjonował szpital i kształtowała się opieka społeczna. Przed wojną, w wynajmowanym domu, istniała ochronka dla dzieci prowadzona przez Władysławę Dygulską. Jeszcze przed I wojną światową powstała Polska Macierz Szkolna. W okresie międzywojennym istniało tu Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, Koła Różańcowe. Odnotowuje się również działalność III Zakonu Św. Franciszka, chóru kościelnego, Związku Strzeleckiego i Organizacji Krakusów (konne przysposobienie wojskowe). W 1923 roku powstały Koło HBWR (zwalczane przez Koło Stronnictwa Ludowego) oraz dwie komórki Komunistycznej Partii Polski. W latach 60. istniały: Komitet Gromadzki PZPR, Koło ZSL, Koło Młodzieży Wiejskiej, Ochotnicza Straż Pożarna (od 1804 r.), pawilon Dom Książki (otwarty w 1964) i Wiejski Dom Kultury, w którym mieściło się kino, świetlica i biblioteka.

Wojsławicka Straż Pożarna
 

W latach 90. działał szkolny chór Violina. W XXI w. wznowiono działalność chóru parafialnego. Obecnie na terenie gminy działa Gminne Centrum Kultury w Wojsławicach. W latach 80. XX w.powołano tu Stowarzyszenie Miłośników Wojsławic. W 2003 r. powstało Stowarzyszenie Panorama Kultur z oficjalną siedzibą w Wojsławicach. 

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Obecnie wieś Wojsławice leży w gminie Wojsławice o powierzchni 110 km2. Gminę tworzą 23 miejscowości, w których utworzono 26 sołectw. Na dzień 30 czerwca 2006 r. Wojsławice zamieszkiwało 4347 osób.

Od ok. 1440 roku Wojsławice znane były jako miasto lokowane na prawie magdeburskim, leżące u zbiegu szlaków komunikacyjnych: z Lublina przez Włodzimierz Wołyński do Łucka i Kijowa oraz z Chełma przez Grabowiec do Bełza i Lwowa. Miasteczko rozbudowywano wzdłuż przedmiejskich ulic wychodzących z naroży kwadratowego rynku o boku 94 m. Wojsławice funkcjonowały jako zespół złożony z trzech elementów: miasta, zamku z przyległym folwarkiem i czterech podmiejskich ulic o charakterze wsi. Przestrzeń urbanistyczną porządkowały budowle obecne w krajobrazie w różnych etapach historycznych, wyróżniające się formą i znaczące ze względu na pełnione funkcje. Spośród nich do dziś zachowały się kościół pw. św. Michała Archanioła (1595–1608), cerkiew św. Eliasza (1508) i synagoga (1890–1894). Do grupy budowli w różnym czasie kształtujących sylwetę miasteczka należy zaliczyć również nieistnieniące obecnie: zamek na wzgórzu, na południowy wschód od miasta (przestał istnieć na przełomie XVIII/XIX w.), pałac w południowo wschodniej części osady, w odległości 350 m na północny wschód od zamku (rozebrany w 1958 roku) i ratusz odbudowany na miejscu pierwotnej lokalizacji (2014).

Południowy blok przyrynkowej zabudowy i usytuowany za nim plac, do II wojny światowej zamieszkiwali Żydzi. Plac za północnym blokiem zabudowy zajmowała cerkiew i ruski cmentarz zaś blok wschodni z ulicą prowadząca do rynku – kościół katolicki. Ukraińcy (Rusini) mieszkali przeważnie na ulicach podmiejskich. Przy ul. Chełmskiej znajduje się cmentarz parafialny (1793–1803), pierwotnie podzielony na dwie części. Na jednej chowano zmarłych obrządku łacińskiego, na drugiej greckiego. Przed założeniem wspólnego cmentarza zmarłych chowano na cmentarzach znajdujących się przy świątyniach – przy kościele i przy każdej z trzech cerkwi. Przy ul. Grabowieckiej znajdowały się dwa cmentarze żydowskie (stary z poł. XVI w. i nowy z poł. XIX w.).

Zabytki budownictwa i architektury Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Istniejące:

1) Kościół pw. św. Michała Archanioła z zespołem parku przykościelnego. Pierwszy murowany budynek świątyni powstał w latach 1603-1608. Ok 1671 r. został zniszczony. Odbudowano go ok. 1687 r. z inicjatywy Stanisława Stefana Czarnieckiego. Do bryły korpusu głównego dodano kaplice, a całość zaś zyskała barokowy charakter. Kościół  jeszcze dwukrotnie ulegał zniszczeniu w pożarach. Na przełomie XVIII/XIX wieku poddano go gruntownemu remontowi, drewniany strop zastąpiono sklepieniem z lunetami i dobudowano wieżyczkę z sygnaturką. Obecnie kościół jest jednonawową budowlą z węższym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium i dwiema kaplicami po bokach. Do dwukondygnacyjnej fasady dostawiono przybudówki, pomiędzy którymi na osi znajduje się wejście.

Kościół pw. św. Michała Archanioła w Wojsławicach
 

2) Dzwonnica przykościelna. Pierwotnie budowla stanowiła jednocześnie bramę na przykościelny cmentarz. Od strony kościoła do bramy przylegała kostnica. Obecny kształt dzwonnicy jest wynikiem przebudowy z 1948 r.

3) Plebania (1840). Parterowy, częściowo podpiwniczony, budynek mieszkalny z poddaszem użytkowym. Założony na planie prostokąta, z prostokątną przybudówką od strony pn.-wsch. Budowla kryta dwuspadowym dachem, od frontu posiada dwukolumnowy portyk nad którym znajduje się balkonik. Budynek obecnie nieużytkowany, w bardzo złym stanie, grozi zawaleniem.

4) Cerkiew pw. św. Eliasza. Jednonawowa świątynia zbudowaną na planie prostokąta, z wielobocznie zamkniętym prezbiterium. W 1864 r. greckokatolicką cerkiew przemianowano na prawosławną. Przy cerkwi znajduje się dzwonnica przycerkiewna (1914 r.)

Wojsławice, Cerkiew prawosławna pw. św Eliasza (wezwanie stosowane od XV w. do lat 90. XX w.), obecnie cerkiew pw. Kazańskiej Ikony Matki Bożej, dzwonnica przycerkiewna
 

5) Synagoga (1890–1894). Murowany budynek na planie wydłużonego prostokąta. Po stronie wschodniej znajdowała się sala męska, po zachodniej przedsionek z babińcem ponad nim. Na elewacjach budynku umieszczono inskrypcje w języku hebrajskim z datą “5663 lat od stworzenia świata” co oznacza rok 1902/1903 (prawdopodobnie rok ukończenia prac budowlanych). W czasie II wojny światowej w synagodze urządzono magazyn, a wnętrze uległo zniszczeniu. Po wojnie obiekt częściowo przebudowano, w latach 50. XX w. pełnił funkcję magazynu, pod koniec lat 80. XX w. został wyremontowany i do 2013 roku użytkowany był jako siedziba biblioteki gminnej i Urzędu Stanu Cywilnego. Do dziś zachowała się konstrukcja drewnianego sklepienia pozornego w formie ostrosłupa o podstawie ośmioboku, a także wnęka po aron ha-kodeszu.

Wojsławice, synagoga
 

6) Nowy cmentarz żydowski (pow. 0,62 ha, ul. Grabowiecka). Założony pod koniec XIX w. w odległości ok. 800 m na południe od centrum Wojsławic. Zdewastowany w czasie II wojny światowej, po wojnie pozostałości macew wykorzystano jako materiał budowlany, do dziś zachowały się tylko pojedyncze fragmenty.

7) Drewniane domy podcieniowe (tzw. Dom Szewca Fawki), ul. Rynek 59, l. ‘20. XX w., zespół dwóch, połączonych komórką, drewnianych domów podcieniowych, do poł. XX w. zamieszkiwanych przez rodziny żydowskie. Pierwszy budynek zajmowali Abram, Aron i Icek Tuchman oraz Fejga Stachler, drugi Fajwel i Icek Szyld z rodziną. Od lat ‘40. do poł. ‘90. XX w. obiekt zamieszkiwany był przez rodziny Majuków i Chodakowskich. Obecnie domy są nieużytkowane, znajdują się w bardzo złym stanie. Rekonstrukcja domów znajduje się w Muzeum Wsi Lubelskiej jako element ekspozycji Miasteczko.

Wojsławice, Dom Szewca Fawki, przykład architektury podcieniowej
 

8) Pięć kapliczek wotywnych (1762 - św. Barbary, św. Floriana, św. Michała Archanioła, św. Jana Nepomucena i św. Tekli). Kapliczki murowane, bielone, wzniesione na planie kwadratu, o namiotowych dachach krytych dachówką, ufundowane przez Mariannę Teresę z Daniłowiczów Potocką. Usytuowano je u wjazdów do miasta by, jak głosi legenda, chroniły mieszkańców przed klątwą rabina niesłusznie skazanego na poćwiartowanie. W kapliczkach znajdują się drewniane, pełnoplastyczne, polichromowane rzeźby świętych.

Nieistniejące:

1) Zamek.Usytuowany był w odległości ok. pół km na pd.-wsch. od miasta, za dawnym stawem. Z miejscowością łączyła go droga, która po nadaniu praw miejskich zyskała nazwę ulicy Zamkowej. Budowla ulokowana była na ok. 15 m wzniesieniu. Ślady zasypanych ziemią ruin zamku mają kształt elipsy o wymiarach 25 x 35 m. W zachodniej części usytuowane jest wejście do piwnic. Budynek posiadał kwadratowy dziedziniec otoczony murem obronnym, z większą, podpiwniczoną budowlą w środku. Zamek był najstarszą budowlą w Wojsławicach, po raz pierwszy wzmiankowaną w 1497 r. Z 1603 r., z wizytacji biskupiej pochodzi informacja o istnieniu przy zamku drewnianej kaplicy. Budowla istnieje jeszcze w 1780 r. (Humbelina Potocka wydaje na nim nowe przywileje), a w roku 1786 wzmiankowana jest w inwentarzu. Przestała istnieć na przełomie XVIII/XIX wieku. 

2) Pałac Poletyłów (XVIII/XIX w.). Zlokalizowany ok. 350 m na pn.-wsch. od zamku, na terenie ogrodów dworskich. Klasycystyczny pałac na planie prostokąta, przy ścianie frontowej obiekt posiadał dwa silnie wysunięte ryzality (portyki?), a z obu stron flankowały go wieże. Budynek zniszczony w pożarze z 1834 r. odbudowano na pozostałościach dawnych murów zmieniając nieco kształt elewacji i bryły, a następnie przebudowano w 1884 r. W okresie międzywojennym w pałacu ulokowano szkołę, jednak na skutek braku prac remontowych i stopniowej dewastacji obiektu, popadł on w ruinę i ostatecznie został rozebrany w 1958 r.

Tzw. “pałacyk” zbudowany przy ul. Uchańskiej około 1762 roku z inicjatywy Katarzyny z Potockich Kossakowskiej, prawdopodobnie tymczasowa siedziba żony Jakuba Franka, przywódcy sekty frankistów.

3) Ratusz (XVI/ XVII w.). Obiekt był dużym budynkiem usytuowanym w centralnej części rynku, na osi kościoła zlokalizowanego na wschód od niego. XVIII-wieczne pozostałości budynku charakteryzują go jako obiekt na planie prostokąta o wymiarach ok. 18 x 30 m, z wieżą w części południowej, z kramicami przy północnej ścianie ratusza.Obiekt rozebrano po 1833 roku.

4) Zespół cerkwi Piatnickiej (św. Praksedy): cerkiew, dzwonnica, plebania, cmentarz grzebalny, usytuowany na początku ul. Krasnystawskiej (1508). Budynek cerkwi przetrwał do 1759 r.

5) Zespół cerkwi św. Onufrego: cerkiew, dzwonnica i cmentarz przycerkiewnym, usytuowany przy ulicy Grabowieckiej (1508). Świątynia spłonęła w 1779 r., na jej miejscu w 1793 r. zbudowano sosnową kaplicę p.w. Matki Bożej Kazańskiej. Świątynia na planie kwadratu, kryta była czterospadowym, gontowym dachem. Od frontu posiadała dzwonnicę, którą z czasem zastąpiono kruchtą. Obiekt rozebrano w 1938 r.

6) Stary cmentarz żydowski (pow. 1,2 ha, ul. Grabowiecka). Założony w poł. XVI w., po wschodniej stronie ulicy. Podczas II wojny światowej został zdewastowany przez Niemców. Macewy wykorzystano jako materiał do budowy drogi, do dziś nie zachował się żaden nagrobek. Po wojnie na terenie cmentarza wybudowano lecznicę weterynaryjną

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na plebanii Kościoła przechowywany jest  obraz z przedstawieniem ofiary ‘mordu rytualnego’, 2. poł. XVIII w. (olej na płótnie). Jest to jedno z dwóch przedstawień nawiązujących do wydarzeń z 1761 roku, kiedy członków wojsławickiej gminy żydowskiej niesłusznie oskarżono o rytualne zamordowanie Mikołaja Andrzejuka z Czarnołóz. Obraz ma charakter propagandowy, powstał prawdopodobnie z inicjatywy środowiska sekty frankistów zamieszanej w sprawę. Obraz dawniej wisiał w kruchcie kościoła, nad wejściem. Drugi tego typu, również anonimowy, obraz przechowywany jest w Muzeum Zamojskim, gdzie trafił w 1956 roku z parafii Łabunie, wraz z kilkoma innymi płótnami, które znajdowały się w klasztorze w Radecznicy, przed jego kasatą.

Wartości niematerialne Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Andrzej Pilipiuk (20.03.1974), pisarz i publicysta, z wykształcenia archeolog; autor cyklu opowiadań i powieści o przygodach Jakuba Wędrowycza, których akcja rozgrywa się w Wojsławicach.

Jako osoby, których działalność wyróżnia się na tle lokalnej produkcji artystycznej należy wymienić: Michała Olechwiera (zm. 1937), rzeźbiarza, malarza urodzonego w Hrubieszowie oraz Franciszka Sitarza, rzeźbiarza amatora, urodzonego w Hucie obok Wojsławic (1897).

Obecnie na terenie Wojsławic odnotowuje się działalność kilku osób zajmujących się sztuką ludową. Są to: Maciej Staiński (rzeźbiarz) i śpiewaczki: Zofia Sulikowska, Maria Radomska, Czesława Bojko, Czesława Mojsym, Alina Kowalska.

ŹródłaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dokumenty związane z życiem parafii gromadzone są na plebanii, gdzie przechowuje się m.in. księgi metrykalne od pocz. XIX w., kroniki, prace magisterskie itp. Istniała niegdyś kolekcja różnego rodzaju dokumentów gromadzona w dawnej Izbie Pamięci (dzisiejsze Gminne Centrum Kultury), niestety obecnie trudna do zlokalizowania. Duży zasób dokumentów historii mówionej dotyczącej Wojsławic gromadzi Stowarzyszenie Panorama Kultur z oficjalną siedzibą w Wojsławicach. Szczególną pozycją w bibliografi miejscowości jest Sefer zikaron Wojslawica, wojsławicka księga pamięci wydana w Tel Awiwie w 1970 roku przez Stowarzyszenie Dawnych Mieszkańców Wojsławic, zawierająca informacje dotyczące specyfiki życia społeczności żydowskiej w miejscowości.

BibliografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

-         Dolecka Magdalena, Społeczeństwo wielokulturowe Wojsławic w okresie międzywojennym, praca licencjacka pod kierunkiem dr Romana Wysockiego, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Zakład Historii Najnowszej,  Lublin 2011, mps Archiwum UMCS.

-         Gołub Iwona, Wojsławice – rynek miejski w świetle badań archeologicznych, “Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego”, red. H. Landecka, D. Kopciowski, B. Stolarz, Lublin 2008, s. 288-291.

-         Górak Jan, Wojsławice. Miasteczko rolnicze Ziemi Chełmskiej, praca doktorska, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Katedra Etnografii i Etnologii, Lublin 1966, mps Archiwum UMCS.

-         Górak Jan, Budownictwo drewniane miasteczka Wojsławice, „Studia i Materiały Lubelskie", Etnografia 2, Lublin 1967, s. 103-148

-         Kraushar Aleksander, Frank i Frankiści polscy, Kraków 1895, s 224-228. http://www.polona.pl/item/382706/119/

-         Krystjańczuk Jan, Przeklęci dziedzice, wyd. I, Chełm 1938.

-         Kuwałek Robert, Żydowskie gminy wyznaniowe w powiecie chełmskim w latach 1918-1939, „Rocznik Chełmski”, t. 1, red. Radzik Tadeusz, Chełm 1995.

-         Litwiński Robert, Obraz życia społeczno-politycznego międzywojennego powiatu chełmskiego w doniesieniach władz administracji ogólnej, „Rocznik Chełmski”, t. 11, red. Tadeusz Radzik, Chełm 2007.

-         Prożogo Konstanty, Wojsławice i okolice, Wojewódzki Ośrodek Informacji Turystycznej w Chełmie, Chełm 1982.

-         Przesmycka Elżbieta, Wielokulturowość osadnictwa, budownictwa i architektury, Lublin 2010.

-         Stopa Kazimierz, Ziemia Wojsławicka. Jej dzieje – pamiątki – ludzie, Lublin 1998.

-         Stopa Kazimierz, Ziemia Wojsławicka w latach wojny i okupacji 1939-1944, Wojsławice 2001.

-         Sygowski Paweł, Dawna cerkiew parafialna greko-katolicka p.w. św. Eliasza Proroka w Wojsławicach woj. chełmskie. Dokumentacja naukowo – historyczna opracowana na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Chełmie, Lublin 1982.

-         Sygowski Paweł, Synagoga w Wojsławicach woj. chełmskie. Dokumentacja naukowo – historyczna opracowana na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Chełmie, Lublin 1985.

-         Archiwum Stowarzyszenia Panorama Kultur http://pk.org.pl/panoramakultur/ (Relacje mówione)

-         Brandt Jadwiga von,  Jakby to było wczoraj. Wspomnienia z Wojsławic i Chełma, Chełm 2004.

-         Skrawki pamięci. Wielokulturowa przeszłość Ziemi Wojsławickiej we wspomnieniach jej mieszkańców, red. Emil Majuk, Elżbieta Majuk, Wojsławice 2005. (Relacje mówione)

-         „Mapa ogólna Dóbr Woysławickich” Feliksa Gąsiorowskiego z 1833 r.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Paulina Kowalczyk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe