Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Żółkiew - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Żółkiew jest siedzibą rejonu żółkiewskiego w obwodzie lwowskim. Miasto położone jest na granicy takich regionów przyrodniczych, jak wzniesienia Roztocza i dawniej błotnista równina Małego Polesia. Granica tych regionów przyrodniczych pokrywa się z bogatą pod względem geologicznym, klimatycznym, różnorodności świata roślinnego i zwierzęcego granicą w Europie, obok której przebiega Wielki Europejski Dział Wodny. Wyjątkowe położenie klimatyczne i geograficzne sprzyjało temu, żeby zbudować w tym właśnie miejscu „idealne” miasto renesansowe.

Rynek w Żółkwi, w tle cerkiew oo. Bazylianów
Rynek w Żółkwi, w tle cerkiew oo. Bazylianów (Autor: Majuk, Emil)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Część historyczna miasta Żółkiew położona jest na grzędzie, która przebiega ze wschodu na zachód i na zachodnim krańcu graniczy z północno-wschodnimi wzgórzami Roztocza. U podnóża góry Haraj (150 m) grzędę przecina rzeka Świnia, która wpada do rzeki Raty, a następnie uchodzi do Bugu. W dawnych czasach w dolinie rzeki istniały stawy (Soposzyński, Średni i Zwołyński), które na przestrzeni XIX wieku zostały osuszone.  Dawniej błotniste tereny po obu stronach grzędy stopniowo również osuszono i obecnie są one w całości zabudowane.

Obok północno-wschodnich wzgórz Roztocza – góry Haraj – przecinały się dawne szlaki Rusi Czerwonej (Galicji i Wołynia, Księstwa Dźwinogrodzkiego i Bełskiego). Ze wschodu na zachód przebiegał szlak (przedłużenie znanego Szlaku Czarnego) na odcinku między miastami Dymoszyn (obecnie Kamionka Bużańska) i Szczekotyn (okolice wsi Hłyńsko – 5 km od Żółkwi), i dalej do Krakowa. Z południa na północ przebiegał szlak ze stołecznego miasta Halicza przez Lwów do Bełza i Chełma. W XVII-XVIII w. Był to ważny historyczny szlak ze Lwowa do warszawy przez Zamość – tzw. Trakt Królewski.

Na południowych krańcach miasta w okolicach cegielni odbywało się zakrojone na niewielką skalę rozpracowywanie złóż gliny, którą wykorzystywano jako surowiec do produkcji cegieł ceramicznych. Na terenach miasta odkryto również naporową wodę siarczkowo-siarkowodorową o temperaturze sięgającej na powierzchni 39 °C, która może być wykorzystywana do celów balneologicznych oraz jako woda termalna.

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żółkiew została założona w 1597 roku niedaleko wsi Winniki. Pod koniec XVI wieku Winniki stały się własnością hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Hetman rozpoczął budowę miasta w 1597 roku, a prawa miejskie Żółkiew otrzymała w 1603 roku dzięki przywilejowi króla Zygmunta III Wazy. Po uzyskaniu przez Żółkiew w 1603 roku przywilejów z rąk króla Zygmunta znacząco ożywiło się życie gospodarcze miasta i okolic, szybciej rozwijały się rzemiosła i handel. Miastem zarządzał magistrat, który wybierano za zgodą właściciela miasta.

Żółkiew założono na korzystnej z obronnego punktu widzenia wzniesionej platformie. W pierwszej połowie XVII w. miasto przekształciło się na wzmocnione miasto-twierdzę, otoczone przez wały i rowy.  Zaplanowany przed zamkiem rynek od strony północnej i wschodniej otoczony został przez zamieszkałe kamienice z podcieniami. Po Żółkiewskich miasto przejęła rodzina Daniłowiczów, a następnie – po matce Zofii Teofili – Żółkiew znalazła się w posiadaniu króla Rzeczypospolitej Jana III Sobieskiego.

Rozkwit Żółkwi przypada na czasy panowania króla Jana III Sobieskiego. Przekształcił on miasto na dosyć znaczący ośrodek życia politycznego Rzeczypospolitej. W swojej rezydencji król gościł posłów króla Francji Ludwika XIV oraz króla Hiszpanii Karola ІІ. Po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem nuncjusz papieski wręczał królowi poświęcony przez papieża rzymskiego miecz. Żółkiew odwiedziło wiele znanych postaci historycznych. W czasach powstania Bohdana Chmielnickiego przebywało tu dwa razy wojsko chłopsko-kozackie wraz z hetmanem. W kwietniu 1707 r. do Żółkwi przyjeżdżał hetman ukraiński Iwan Mazepa. Podczas wojny północnej (1700–1721) w okresie od grudnia 1706 r. do kwietnia 1707 r. zamek żółkiewski stał się rezydencją rosyjskiego cara Piotra I.

Pod koniec XVIII w., wraz z przyjściem władz austriackich, w Żółkwi rozpoczęły się prace związane z likwidacją miejskich obwarowań oraz rekonstrukcją różnych budowli dla potrzeb urzędów administracyjnych. Wówczas rozebrano część murów obronnych wraz z bramami Lwowską i Żydowską, zamek został dostosowany do potrzeb więzienia, planowano przebudowę Ratusza. Dopiero pod koniec XIX w. w mieście rozpoczęły się prace związane z odnowieniem zabytków (odrestaurowano Bramę Zwierzyniecką oraz część ścian przyzamkowych).

Przed I wojną światową w Żółkwi miał swoją siedzibę 15 Pułk Dragonów arcyksięcia Józefa (tu mieścił się sztab oraz oba dywizjony). Wojna uderzyła w miasto z wielką siłą. We wrześniu 1914 r. miasto zostało zajęte przez armię radziecką. Austriacy odzyskali Żółkiew w czerwcu 1915 r. Od 1 listopada 1918 r. w powiecie wprowadzono rządy Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZUNR), które przetrwały w mieście do 16 maja 1919 roku. Żółkiew znajdowała się pod tymczasową administracją polską do 1923 roku, kiedy to suwerenność Polski na terytorium Galicji Wschodniej została uznana przez wspólnotę międzynarodową.

W okresie II Rzeczypospolitej Żółkiew była miastem powiatowym w województwie lwowskim. Tu znajdowała się siedziba 6 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Żółkiewskiego.

Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Zburzono wówczas znajdujący się przed Ratuszem pomnik króla  Jana III Sobieskiego, jak też pomnik założyciela miasta – Stanisława Żółkiewskiego. Przed wkroczeniem do miasta armii niemieckiej w miejscowym więzieniu NKWD, które znajdowało się w zamku, zostało zamordowanych co najmniej 29 więźniów. Wehrmacht okupował miasto 26 czerwca 1941 roku. W czasie wojny straciło ono większość swoich mieszkańców. Większość Żydów została zamordowana w podmiejskim lesie albo wywieziona do obozów koncentracyjnych lub obozów śmierci. Po wojnie Polacy zostali wysiedleni na terytorium Polskiej Republiki Ludowej.

W czasach radzieckich od 1951 r. Żółkiew nosiło nazwę Nesterów na cześć znanego lotnika Piotra Niestierowa.

W 1992 roku miasto odzyskało nazwę Żółkiew. W 1994 r. otrzymało status Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego. Znajduje się w nim 55 zabytków o znaczeniu światowym, narodowym i regionalnym. Od 1998 roku miasto Żółkiew jest kandydatem na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

LudnośćBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od czasu założenia miasta zamieszkiwali go przedstawiciele różnych narodowości. Najliczniejszą grupę stanowili Polacy, Żydzi oraz Rusini, później zamieszkali w nim również Tatarzy i Ormianie.

Żydzi w mieście

Pierwsza wzmianka o żółkiewskich Żydach jest datowana na rok 1593. W roku 1600 wojewoda ruski Stanisław Żółkiewski wyraził zgodę na zbudowanie przez Żydów ich pierwszego domu modlitewnego. W tym okresie Żydzi stanowili nieliczną grupę i lokalna wspólnota miała status lwowskiego przykahałku. W 1620 roku stała się ona samodzielnym żółkiewskim kahałem. Dla Żydów została wydzielona osobna ulica, zwana Żydowską, która prowadziła do Bramy Żydowskiej (jednej z czterech bram w mieście).

Wraz z przywilejem lokacyjnym wyrażono zgodę na przeprowadzenie w mieście cztery razy w roku jarmarku oraz dwa cotygodniowe targi. Za sprawą króla miasto zostało zrównane w prawach z innymi miastami mającymi prawo magdeburskie oraz zwolnione ze cła i różnych innych podatków. Król zezwolił kupcom i rzemieślnikom z innych miast na wolny handel. Sprzyjające warunki przyciągały do nowego miasta żydowskich handlarzy. Oni uciekali do Żółkwi przed pogromami i różnymi dyskryminującymi ograniczeniami, obowiązującymi w innych miastach. W celu ograniczenia osad judejskich Regina Żółkiewska wydała w 1619 rozkaz, według którego każdy Żyd, który chciał zamieszkać w Żółkwi, powinien był wpłacić 50 hrywien na budowę miejskich obwarowań i odpracować powinność na równi z innymi mieszkańcami. Wówczas obowiązywały zakazy dotyczące miejsca zamieszkania, lecz żółkiewscy Żydzi kupowali domy w różnych częściach miasta, w tym na Rynku i przedmieściach, otwierali swoje sklepy i stragany.

Żółkiew, slad po mezuzie na framudze jednego z domów
Żółkiew, slad po mezuzie na framudze jednego z domów

W 1640 roku Żydom zezwolono na otwarcie jesziwy (szkoły żydowskiej). Pod koniec XVII w. Żydzi otrzymali też prawo na budowę w mieście murowanej synagogi obronnej.

W 1765 r. społeczność żydowska Żółkwi liczyła ponad 1500 osób i miała w posiadaniu ponad 270 budynków. Pod koniec XVIII w., kiedy Żółkiew była częścią monarchii Habsburgów, w samym centrum miasta naliczono około 100 domów judejskich. W rękach Żydów prawie w całości znalazła się zabudowa przyrynkowa, na gankach której prowadzony był żywy handel. Na część handlową  przekształciła się ulica, która prowadziła z Rynku do synagogi i nosiła nazwę Rynek Judejski. Pod koniec 1890 r. spośród 7 143 mieszkańców Żółkwi 3 783 osoby to byli Żydzi (53%). Po I wojnie światowej ich liczba zmniejszyła się i według spisu ludności 1921 roku społeczność żydowska liczyła 3 718 osób (47%) spośród ogólnej liczby mieszkańców, która wynosiła 7 867 osób. W okresie międzywojennym liczba mieszkańców Żółkwi wzrosła, lecz procent ludności żydowskiej w niej zmniejszył się i w 1939 roku wynosił 4 270 osób (38%) na 11 100 mieszkańców (29%). Życie społeczności żydowskiej w Żółkwi, podobnie jak w całej Europie Wschodniej, zburzyła II wojna światowa. W listopadzie 1942 roku powstało tu getto. Wszyscy żydowscy mieszkańcy miasta oraz okolicznych wsi zostali spędzeni na odizolowany ogrodzony teren na placu przed kościołem Dominikanek oraz przy ul. Turynieckiej. Tu utrzymywano około 6 tys. osób. Ponad 4 tys. zamordowano w lesie „Bór”, pozostałych wywieziono do Janowskiego obozu koncentracyjnego oraz obozu pracy w Rawie Ruskiej, gdzie zostali zamordowani. Część z nich trafiła do obozu zagłady w Bełżcu. Likwidacja getta nastąpiła 25 listopada 1943 roku. Holokaust przeżyło 74 żółkiewskich Żydów. Niektórzy z nich zostali ewakuowani przez władze radzieckie na wschód, innych ukrywali miejscowi chrześcijanie, niektórzy chowali się w lesie.

Cmentarz żydowski został zburzony w 1970 r. Od tamtych czasów w miejscu cmentarza znajduje się duży bazar.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wykopaliska archeologiczne świadczą o tym, że teren, na którym miasto jest położone, był zasiedlony jeszcze w III–II tysiącleciu p.n.e. W trakcie prac wykopaliskowych znaleziono narzędzia kamienne, naczynia gliniane, wyroby z brązu.

Niedaleko Żółkwi we wsi Hłyńsko (Szczekotyn, Szczekotów) rozkopano starodawny gród z pozostałościami drewnianych budowli, fragmentów ceramiki, broni, biżuterii z okresu staroruskiego.

Wzmiankę o mieście Szczekotów znajdziemy w Kronice Halicko-Wołyńskiej i datuje się ją na rok 1242. Pierwsza wzmianka kronikarska o wsi Winniki (obok którego zbudowano Żółkiew) datowana jest na rok 1368. Wieś ta była położona na granicy księstw Dźwinogrodzkiego i Bełskiego, przez których terytorium przebiegały szlaki handlowe z Halicza do Lwowa, Bełza i Chełma.

Instytucje religijneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Synagoga

Synagoga Żółkiewska należy do najwybitniejszych zabytków zarówno w Ukrainie, jak i Europie. Ta bóżnica o charakterze obronnym została zbudowana w stylu renesansowym wzbogaconym o elementy baroku.

Pierwsza synagoga w Żółkwi powstała w 1624 roku w domu Arona Moszkowicza i dopiero w 1626 roku wyznaczono do niej pierwszego rabina. Synagoga ta została zbudowana z drewna. W dzielnicy żydowskiej zwanej w dokumentach ulicą Żydowską, oprócz synagogi, znajdowały się wszystkie niezbędne w życiu społeczności religijnej budynki: łaźnia rytualna z mykwą (basen z wodą deszczową i źródlaną),  szechita (miejsce dla uboju drobnych ptaków), a także dom rabina, Bejt ha-Midrasz (szkoła z biblioteką i salą modlitewną), hekdesz (szpital і żydowskie stragany).

Życie społeczne i kulturalne Żydów skupione było wokół synagogi. W 1640 roku właściciele Żółkwi wyrazili zgodę na otwarcie przez Żydów szkoły talmudycznej (jesziwy).  Nauczycielami w szkole byli Mendel z Żółkwi, Elizer Fawir, Beniamin Ozer, Jehuda ben Izrael. Społeczność żydowska miasta stopniowo stawała się coraz liczebniejsza. W 1628 roku Żydzi zajmowali 21 domów, wówczas gdy w roku 1680 już 88 W drugiej połowie XVII w. ludność Żółkwi została uzupełniona przez Żydów lwowskich.

W 1635 roku społeczność żydowska uzyskała przywilej od Stanisława Daniłowicza, a kolejno w latach 1664, 1678 i 1687 – przywileje od Jana III Sobieskiego, które pozwalały na zbudowanie synagogi murowanej. W roku 1692 uzyskano pozwolenie na budowę od arcybiskupa lwowskiego Jana Lipskiego.

Synagoga w Żółkwi, tzw. Sobieski szul, wzniesiona w latach 1692–1698
Synagoga w Żółkwi, tzw. Sobieski szul, wzniesiona w latach 1692–1698

Murowana synagoga w Żółkwi powstała w miejscu drewnianej – obok północnych murów obronnych, przy bramie, która nosiła nazwę „Żydowska”. Podobnie jak inne ówczesne budowle o charakterze sakralnym, miała ona w razie potrzeby pełnić funkcję obronną i służyć jako miejsce do ukrycia się przed najeźdźcami. Ściany synagogi miały 2 m grubości, posiadała ona również mocne drzwi. Po zbudowaniu części głównej na całej długości jej południowej fasady zbudowano galerię dla kobiet (ezrat naszim). Galeria była połączona z główną salą modlitwy za pomocą sześciu niewielkich okienek przeznaczonych nie dla odbioru wizualnego, lecz dla słuchania modlitwy, dlatego były one umieszczone dosyć wysoko (poziom podłogi wyłożonej cegłą wynosił 2,15 m).

Po pożarze w 1724 r. synagoga była dobudowywana. Wówczas wzniesiono bryłę zachodnią z budynkami synagogalnymi, przedsionkiem i galerią dla kobiet znajdującą się tuż nad nim. Podczas pożaru w 1833 r. synagoga została bardzo zniszczona, lecz wkrótce ją odbudowano. Po gruntownej rekonstrukcji w latach 1830-tych synagoga zmieniła się – fasada została udekorowana „attyką krakowską” z pseudostrzelnicami.

Wewnętrzną wschodnią część synagogi, nazywaną Aron-ha Kodesz, ozdabiały dwukondygnacyjny portal,  kolumny oraz fronton z napisem hebrajskim. Nad niszą Tory zrobiono okrągłe okno. Sklepienie synagogi zostało ozdobione na wzór kościoła katolickiego – kolumny toskańskie i pilastry ozdobiono rozetami i palmetami. Ściany Sali modlitwy zostały pokryte polichromicznymi malowidłami wykorzystującymi symboliczne motywy zwierzęce i żydowskie napisy.

Na początku XX w. została podjęta kwestia renowacji synagogi ze względu na złą kondycję budynku. Prace restauratorskie przeprowadzono w sposób nienależyty – zniszczono wówczas część polichromii. Natomiast prace restauratorkie rozpoczęte w roku 1938 nie zostały zakończone ze względu na brak środków finansowych.

W pierwszych dniach okupacji niemieckiej  w 1941 r. naziści próbowali zburzyć synagogę. Po próbach jej wysadzenia w powietrze całkowicie została zniszczona południowa galeria dla kobiet, bryła zachodnia straciła dach i sklepienie empory, a w głównej Sali modlitwy zburzono trzy pola sklepień i kolumny, a także dach.

W 1963 r. częściowo odnowiona synagoga została wpisana do Narodowego Rejestru Zabytków Architektury. Pomimo tego statusu, budynek synagogi był wykorzystywany jako magazyn. Od początku lat 1990-tych opracowywano różnorodną dokumentację konserwatorską, lecz z powodu braku odpowiednich środków finansowych nie została przygotowana koncepcja całościowej restauracji synagogi. W 2007 r. główna bryła synagogi została pokryta blachą miedzianą.

Kościół rzymskokatolicki pw. św. Łazarza

Kościół został zbudowany w latach 1606–1618 na sztucznym nasypie jako mauzoleum rodzinne rodziny Żółkiewskich oraz panteon sławy rycerskiej. W podziemiach spoczywa Stanisław Żółkiewski, jego żona Regina z Herburtów z synem Janem, rodzina Daniłowiczów, ojciec króla Jakub Sobieski, królewicze, sekretarze państwowi, proboszcze i mecenasi świątyni. Kościół jest często określany jako „Mały Wawel” ze względu na ilość i rangę pochowanych tu osób.  

Kościół budował Paweł Szczęśliwy, po jego śmierci  w roku 1610 – Paweł Rzymianin i Ambroży Przychylny. Kościół powstał  na planie krzyża łacińskiego, zwieńczony kopułą bizantyjską, charakterystyczną dla ukraińskich cerkwi drewnianych, udekorowany fryzem, licznymi elementami dekoracyjnymi, rzeźbą Michała Archanioła. Wejście główne zostało obramione rzeźbionym portalem z białego kamienia przedstawiającym wizerunek Świętych Apostołów Piotra i Pawła, świętych Wawrzyńca i Stanisława, Ewangelistów i Pantokratora w otoczeniu główek aniołów i ornamentów. Portal ten uważany jest za jeden z najlepszych portali renesansowych w zarówno w Polsce, jak też Ukrainie.

W świątyni znajdowały się bardzo dobrze zachowane organy. Z nadejściem władzy radzieckiej w kościele urządzono magazyn nawozów i na początku 1990 r. organy zniknęły. Obecnie mieści się tu rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca Męczennika  (Kolegiata św. Wawrzyńca).

Klasztor oo. dominikanów

Kościół po raz pierwszy powstał w tym miejscu w XVI wieku. Początkowo był on drewniany i po jakimś czasie spłonął. Nowa świątynia została zbudowana z kamienia na koszt Teofili Sobieskiej w latach 1653–1655 jako grobowiec dla jej syna Marka. Do tej pory zostały zachowane nagrobki Teofili i Marka Sobieskich, wykonane w drugiej połowie XVII w. przez znanego rzeźbiarza Andreasa Szlutera. Cele powstały w latach 1754–1792. W roku 1792 świątynia nabrała współczesnego wyglądu. W latach 1903–1927 wnętrze kościoła malował K. Polityński. Do naszych czasów jednak nie zostały zachowane elementy zewnętrznego zdobienia świątyni.

Tu znajdują się także resztki muru północno-wschodniego. Naprzeciwko wejścia mieściła się Brama Lwowska, obok której stały trzy dzwony tego kościoła – Maria, Jacek i Dominik. W czasach rządów austro-węgierskich oraz w okresie II Rzeczypospolitej był to kościół  działający. W czasach radzieckich mieściły się tu koszary kilku pułków, stajnie oraz magazyn. Obecnie parter zajmuje Archidiecezja Lwowska Kościoła Greckokatolickiego, greckokatolicka jest też cerkiew pw. św. Jozafata Kuncewicza Biskupa i Męczennika.

Cerkiew i monaster oo. Bazylianów pw. św. Trójcy (Ukraiński Kościół Greckokatolicki)

Cerkiew została zbudowana w 1612 r. w miejscu cerkwi drewnianej dzięki przywilejowi Stanisława Żółkiewskiego.

W 1691 r. Jan III Sobieski przeniósł do cerkwi z Mołdawii relikwie św. Jana Suczawskiego. Wówczas do Żółkwi przybyli mnisi bazylianie, chociaż wzmianki o ich obecności w mieście datowane są już na rok 1682. Przy cerkwi zostaje założony monaster, igumenem którego zostaje filozof rumuński, metropolita Dosyfeusz, który przybył tu razem z relikwiami.

Żółkiew, klasztor oo. Bazylianów
Żółkiew, klasztor oo. Bazylianów

W latach 1697–1699 malarz żółkiewski Iwan Rutkowicz razem z rzeźbiarzami stworzył ikonostas. W latach 30-tych XVIII w. ikonostas sprzedano do Skwarzawy Nowej. W latach 30-tych ХХ w. metropolita Andrzej Szeptycki kupił ikonostas dla zbiorów Muzeum Narodowego we Lwowie.

W XVIII w. zbudowano wieżę. W roku 1895 założono drukarnię oo. Bazylianów. Resztę budowli dobudowywano aż do początku XX wieku. Z dawniejszych czasów zachował się jedynie renesansowy portal bocznego wejścia wykonany z białego kamienia.

Aktualny rozpis cerkwi wykonał w latach 1932-1934 Julian Bucmaniuk. W roku 1990 cerkiew została przywrócona zgromadzeniu oo. Bazylianów i obecnie jest własnością Metropolii Lwowskiej Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej.

Kościół pw. św. Łazarza

Początki historii kościoła sięgają 1624 r., kiedy to został zbudowany kościół drewniany. W 1627 r. przy kościele założono szpital miejski dla ubogich. W 1735 r. z fundacji Jakuba Sobieskiego zostały wzniesione murowane budowle kościoła i szpitala. W 1861 r. w odnowionych budynkach zespołu powstał klasztor Felicjanek, który działał do II wojny światowej.

W 1994 r. w budynku dawnego kościoła otwarto cerkiew św. Łazarza będącą własnością Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Cerkiew św. Trójcy

Cerkiew została zbudowana na dawnym Lwowskim przedmieściu w 1720 r. na koszt parafian i królewicza Konstantego w miejscu cerkwi, która spłonęła w 1717 roku. Cerkiew jest trójdzielną budowlą z ceglaną przybudową – diaconiconem. W cerkwi znajduje się ikonostas pięciorzędowy liczący około 50 ikon, stworzony na początku XVIII w. przez artystów Żółkiewskiej Szkoły Malarstwa i Rzeźby Iwana Rutkowicza. W ikonopisaniu zostały odzwierciedlone nowatorskie poszukiwania artystów – obrazy świętych zawierają charakterystyczne dla Ukraińców cechy.  Ikonostas został wykonany z lipy, elementy dekoracyjne zawierają głębokie rzeźbienia, zrobione przez Ignacego Stobieńskiego. W latach 1978–1979 ikonostas został odrestaurowany.

Żółkiew, drewniana cerkiew pw. Świętej Trójcy
Żółkiew, drewniana cerkiew pw. Świętej Trójcy

21 czerwca 2013 r. na 37 sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w Kambodży cerkiew pw. św. Trójcy została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa jako jedna z 16 drewnianych cerkwi regionu karpackiego znajdujących się w Polsce oraz Ukrainie.

Cerkiew pw. Narodzenia Bogurodzicy

Cerkiew została zbudowana w 1705 r. w miejscu starej drewnianej świątyni. Wewnątrz cerkwi znajduje się unikatowy ikonostas barokowy wykonany w latach 1708–1710 przez artystę żółkiewskiego Kinusza. Zachowane ikony powstały w latach 90-tych XVII w., ikonostas zaś został rozpisany w latach 1710–1727 przez artystów szkoły żółkiewskiej, posiadającej renomę wiodącej w owym okresie szkoły malarstwa i rzeźby.

Cerkiew wznowiła działalność w 1993 r., ikonostas został odrestaurowany w 1996 r. przy wsparciu finansowym oo. bazylianów, którzy opiekują się tą świątynią.

Instytucje cywilneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ratusz

Pierwszy murowany ratusz w Żółkwi został zbudowany w stylu renesansowym według projektu architekta Piotra Bebera w 1687 roku. Na górze Ratusza znajdował się zegar słoneczny, na dole zaś – napis: „Miara miarą na zawsze, przedaż i kupno według czasu”. Ratusz został rozebrany w 1832 r. z powodu awaryjnego stanu budynku. Początkowo radni musieli prowadzić swoje obrady w jednym z budynków na ulicy Lwowskiej, później zaś – we frontowym skrzydle zamku.

Żółkiew, Ratusz miejski
Żółkiew, Ratusz miejski

Współczesny ratusz powstał w 1932 r., tj. sto lat po tym, jak został rozebrany poprzedni. Został on wzniesiony według projektu konkursowego architekta Bronisława Wiktora w miejscu dawnych koszar i  kazamat. W czasach przedwojennych z wieży ratusza miejski trębacz wykonywał w południe specjalnie skomponowaną melodię – „hejnał”.

Zamek

Zamek został założony w 1594 r. przez założyciela Żółkwi Stanisława Żółkiewskiego według projektu Pawła Szczęśliwego. Prace budowlane trwały do 1606 roku. Wiadomo też, że do tych prac Stanisław Żółkiewski zaprosił takich znanych architektów, jak Ambroży Przychylny, Paweł Rzymianin, Piotr Beber. 

Na fasadzie zamku zostały umieszczone posągi pierwszych czterech właścicieli Żółkwi: Żółkiewskich, Daniłowiczów, Sobieskich i Radziwiłłów. Na podwórzu znajduje się budynek, w którym mieszkali właściciele miasta. Skrzydło frontowe służyło jako arsenał, stajnia i pomieszczenie mieszkalne dla żołnierzy i służby. Przy stajni znajdowała się powozownia, a przy arsenale - kuźnia. Wschodnie skrzydło służyło jako budynek mieszkalny dla licznych gości zamku. W skrzydle zachodnim znajdowały się kuchnie, piekarnie i komory. Przed tym skrzydłem przez wykonaną z dębu instalację wodociągową wyciekała do koryta woda źródlana. W skrzydle południowym – pałacowym – rozmieszczone były prywatne pokoje właściciela zamku, skarbnica, uroczyste sale dla oficjalnych audiencji. Do nich na piętro prowadziły schody paradne. Tuż przy pokoju właściciela znajdowała się kaplica zbudowana w 1640 roku.

Żółkiew, Zamek w Żółkwi
Żółkiew, Zamek w Żółkwi

Od XVII w. w mieście funkcjonowała mennica, gdzie bito własne złote monety.

Drukarnia

Drukarnia оо. Bazylianów, będąca częścią zespołu klasztornego, do dziś pełni funkcję drukarni.

Drukarnia żydowska

Żółkiewska drukarnia żydowska słynęła na cały świat. Została założona w 1690 roku. Tu publikowano tradycyjną literaturę religijną, a także dysputy o charakterze teologicznym autorów, którzy przysyłali swoje dzieła z różnych krajów. W 1795 r. został tu nadrukowany traktat „Palec Azariasza” (napisany w 1727 r.), w którym rozpatruje się kwestię etyki żydowskiej. Autorem traktatu był Menachem Hacohen.

Drukarnia znajdowała się na Rynku. Była to prywatna drukarnia Uri Fabusa Lewi’ego z Amsterdamu. Potomkowie Uri Fabusa byli właścicielami drukarni żółkiewskiej do końca XVIII wieku.

Szkoły

Szkoły żydowskie

W 1640 r. Żydzi uzyskali pozwolenie na otwarcie Jesziwy – placówki edukacyjnej o charakterze religijnym, w której głównie studiowano Talmud.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żółkiew została założona w 1597 r. przez hetmana koronnego Stanisława Żółkiewskiego na wzór „miasta idealnego” okresu Odrodzenia. Koncepcja renesansowa „idealnego” miasta-rezydencji została zaplanowana według schematu proporcyjnego autorstwa znanego włoskiego teoretyka Pietro di Giacomo Cataneo (dzieło z roku 1567).

Planowanie Żółkwi było dokonywane na podstawie doskonałych proporcji, które pozostawały tajemnicą mistrzów Renesansu. Na podstawie „złotych” proporcji przygotowywano zarówno  plan ogólny zarysów miasta, jak też każdej jego dzielnicy, parceli i domów nawet w najmniejszych szczegółach. Sprzyjał temu rozwinięty system miar, powiązanych ze sobą proporcjonalnie, a także związany z budową ciała człowieka. Projektowanie, jak też prowadzenie prac budowlanych, było w gestii fachowców o dużym doświadczeniu – architektów i mistrzów rzemiosł, znających kunszt swojego rzemiosła i szczególnie dbających o własną renomę. Dlatego też jakość i poziom artystyczny wykonywanych prac były bardzo wysokie.

Do budowania miasta zostali zaproszeni tacy słynni włoscy budowniczy, jak Paolo de Ducato Clemenci (znany także jako Paweł Szczęśliwy), który został pierwszym wójtem Żółkwi, a także Paolo Dominici (znany jako Paweł Rzymianin). Budowaniem zewnętrznych bastionowych budowli obronnych w latach 40-tych XVII w. zajmował się inny włoski architekt – Ambroży Verbene Nutclaus, znany też jako Ambroży Przychylny. To on właśnie sfinalizował pierwszy etap budowy miasta.

Koncepcja przestrzennego ukształtowania miasta została uwarunkowana przez dwa główne czynniki: zarysy granic, w których było ono położone, i ukształtowane kierunki ważnych dróg. Miejsca, w których przebiegały przez miasto dawne szlaki, były decydujące przy umieszczeniu bram miejskich. Drogi, które miały być zachowane (zgodnie z tradycją w ich miejscu nie mogły powstawać domy mieszkalne), decydowały o kierunkach osi kompozycyjnych miasta.

Brama Zwierzyniecka w Żółkwi
Brama Zwierzyniecka w Żółkwi

Główna oś kompozycyjna była związana z długą droga, przebiegającą wzdłuż grzędy (obecnie ulica Lwowska). Pod niewielkim kątem do osi głównej położona jest jeszcze jedna oś – to są właśnie te dwie ortogonalne osie, tworzące sieć modularną kilku dzielnic w północno-zachodniej części śródmieścia. Kierunki tych osi zostały wyznaczone przez dawne drogi biegnące w miejscu obecnych ulic Winnikowskiej i Bazyliańskiej.

Miasto zostało położone na bardzo korzystnej podwyższonej platformie na brzegu stawu, gdzie krzyżowały się ważne szlaki Rusi Czerwonej. Do 1620 r.  zakończono budowę wszystkich głównych budowli społecznych i obronnych, miasto zostało uporządkowane i zabudowane. W drugiej połowie XVII i na początku XVIII w., kiedy Żółkiew była prywatną rezydencją króla Jana III Sobieskiego, miasto rozbudowywano, powstał tu szereg nowych budowli kamiennych, zespoły ogrodowo-parkowe – osiągnęło ono szczyt rozwoju i bogactwa. Od połowy XVIII w. Żółkiew stopniowo podupada i doznaje znaczących zniszczeń zabudowy historycznej. Jednak miasto nie zostało zaplanowane na nowo, zachowało ono swój pierwotny układ  renesansowy, prawie wszystkie główne budowle społeczne, znaczną część historycznej zabudowy mieszkalnej i budowli obronnych.

Cechą szczególną planowania Żółkwi było to, że pomocnicze place handlowe miasta (na których handlowano drewnem, ziarnem, zwierzętami gospodarskimi, sianem) zostały przeniesione  za mury miasta – na przedmieścia. W ten sposób niewielka część centralna miasta została zwolniona ze stałych funkcji handlowych. Oprócz tego, w obrębie murów miasta znalazły się cmentarze przy cerkwi Narodzenia Bogurodzicy i kościoła Marii Panny, które później zostały przekształcone w klasztory. W odróżnieniu od wielu miast zachodnioeuropejskich, Żółkiew była miastem bardziej przestrzennym, zawierała liczne tereny zielone i różnorodnie ukształtowane dzielnice.

Interesujące jest też połączenie w Żółkwi dwóch systemów miejskich budowli obronnych: systemu starego z murami obronnymi, wieżami i bastejami, oraz nowego systemu bastionów ziemnych i kurtyn, które otoczyły miasto od strony zewnętrznej ścian obronnych i wież (budowa linii murów obronnych trwała 13–14 lat, budowa wałów ziemnych i bastionów murowanych zaś – 50 lat). Wysokość ścian obronnych od strony wewnętrznej miasta wynosiła 8-10 m, od strony zewnętrznej zaś, z powodu znajdującego się tu głębokiego rowu z wodą, została powiększona do 13–15 m. Ściany zawierały jedno- i dwurzędowe galerie bojowe ze strzelnicami przeznaczonymi dla lekkiej broni ręcznej. Od strony wschodniej i części strony północnej miasta, w miejscach, gdzie było ono słabo chronione za pośrednictwem przeszkód naturalnych, zostały nasypane potężne wały. Murowane bastiony z nasypem ziemnym i stanowiskami dla armat zostały umieszczone w małych odstępach i w sposób, który zapewniał ogień krzyżowy we wszystkich kierunkach strategicznych ofensywy wroga, a także wzdłuż kurtyn. Budowle obronne o nieco mniejszej skali (wały z umocnieniami drewnianymi i wieżami, bastionowe „kleszcze” przed wjazdem) znajdowały się też na Lwowskim przedmieściu.

Zasady miasta „idealnego”, oprócz precyzyjnego ukształtowania i doskonałego systemu obronnego, przewidywały również określoną organizację społeczną życia i wspólnej obrony przed najazdami wrogów. W tym celu już w trakcie planowania miasta uwzględniano zasadę cechową i etniczną samoorganizacji jego mieszkańców. Społeczności etniczne otrzymywały wyodrębnione tereny, gdzie powstawały ich centra społeczne wraz ze świątyniami, szkołami, szpitalami i innymi instytucjami społecznymi. Ulice i dzielnice były zasiedlane według przynależności cechowej (o czym świadczą dawne nazwy ulic – Dolna Piekarska, Górna Piekarska, Dolna Krawiecka, Śnicerska, Skórzana, Mięsna i in.). Podobna strukturyzacja sprzyjała lepszemu zarządzaniu miastem, organizacji prac społecznych, obrony, likwidacji pożarów i innych klęsk żywiołowych.

Średniowieczna tradycja budowy miast na przestrzeni wielu wieków wypracowała doskonały typ domów mieszczańskich, działek i dzielnic, ich skalę i proporcje, co  znalazło swój najdoskonalszy wyraz w późniejszym ukształtowaniu renesansowych miast „idealnych”. Miasto „idealne” Żółkiew zostało zaplanowane w sposób doskonały, podzielone na niewielkie kompaktowe dzielnice. Było ono wystarczająco przestrzenne, nie miało żadnych ślepych ulic i zaułków, wszystkie domy mieszkalne i działki przy nich były oddzielone jedna od drugiej za pomocą głuchych murów granicznych i ścian, które widniały nad dachami, wszystkie bez wyjątku działki zabudowy mieszkalnej miały wejście główne i wjazd na podwórze od strony ulicy przeciwnej.

Żółkiew otrzymała bardzo harmonijną zabudowę, która stanowiła odbicie wyrazistych wpływów architektury włoskiej – otwarte galerie parterów w zabudowie głównych ulic, attykowe zwieńczenia fasad budynków. Miasto posiadało rozwinięty bogaty układ dominant pionowych. Malowniczy zarys tego niewielkiego miasta był szczególnie piękny. Na tle potężnych murów wznosiły się wysokie wieże obronne z wierzchołkami oraz bogate  kopuły świątyń i ratusza.

Zabytki architektury i budownictwaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Żółkwi działa Państwowy Rezerwat Historyczno-Architektoniczny liczący 55 zabytków architektury, zabytki planowania przestrzennego miasta i sztuki parkowo-ogrodowej, 15 zabytków historycznych.

Lista zabytków architektury:

  • Rynek (obecnie plac Wiczewa).
  • Budynki pod numerami 2, 3
  • Ratusz
  • Zamek
  • Kościół pw. św. Wawrzyńca
  • Klasztor oo. bazylianów
  • Synagoga

Zabytki przyrodyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Żółkwi wraz z budową zamku założono park, który był wówczas wybitnym wzorcem architektury krajobrazu XVII wieku. Ogród epoki baroku, będący jednym ze znaczących wzorców architektury krajobrazu na terytorium Ukrainy, zniknął w XVIII wieku.

Na terytorium parku zostało zachowanych ponad 70 gatunków cennych drzew. Niedalego zamku jego właściciele stworzyli „Zwierzyniec” – szczególną działkę, na  zielonych polanach której pasły się sarny i jelenie. Polowanie było ulubionym zajęciem w czasie wolnym wszystkich właścicieli żółkiewskiego zamku – zarówno Żółkiewskich, Daniłowiczów, jak też króla Rzeczypospolitej Jana III Sobieskiego. To właśnie Jan III Sobieski, który wybrał zamek żółkiewski jako swoją rezydencję, przekształcił go na luksusowy pałac.

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1678 r. Zamek Żółkiewski został rezydencją królewską Jana III Sobieskiego. W drugiej połowie XVII – na początku XVIII w. miasto było rozbudowywane w sposób doskonały i osiągnęło szczyt swojego rozwoju i bogactwa. Wówczas znajdowały się tu zbiory dzieł malarstwa, grafiki, rzeźbionych gobelinów, porcelany, broni. Swoją ówczesną sławę Żółkiew zawdzięcza też ikonopisarzom i rzeźbiarzom z ośrodka sztuki żółkiewskiej końca XVII – początku XVIII wieku.

Część królewskich nabytków zaginęła, jednak niektóre z nich zachowały się do dnia dzisiejszego. Do jednych z ważniejszych dzieł należą znane obrazy „Bitwa pod Wiedniem” i „Bitwa pod Parkanami” autorstwa malarza pochodzenia włoskiego Marcina Altomonte. Płótna te były przechowywane w kościele rzymskokatolickim pw. św. Wawrzyńca w Żółkwi. Dzisiaj są eksponowane na zamku w Olesku i Złoczowie.

Sztuka sakralna

W drewnianej cerkwi, która znajduje się na obrzeżach miasta, do dzisiaj został zachowany ikonostas, będący dziełem wybitnej szkoły w ikonopisarstwie ukraińskim.

Zabytki kultury niematerialnejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wybitni Żydzi żółkiewscy:

  • Ezekiel Issachar (zm. 1637 r.) – pierwszy rabin Żółkwi.
  • Mosze ben Szachne (zm. 1653 r.) – rabin żółkiewski oraz jego żona, Sara bat Szlomo (zm. 1638 r.). Ich groby były miejscem pielgrzymek.
  • Sender Schor (zm. 1737) – wybitny teolog żydowski, autor szeregu utworów o charakterze religijno-filozoficznym, komentarzy do Talmudu, znanego dzieła o rytualnym uboju zwierząt „Simla Chadasza” (1733 r., opublikowane w Żółkwi w 1766 r.) oraz dzieła „Tewuot szor”; mieszkał i został pochowany w Żółkwi w centrum cmentarza.
  • Nachman Krochmal (1785-1849) – znany filozof żydowski, inicjator ruchu oświeceniowego Haskala, autor wybitnego dzieła filozoficznego „More nawuche(j) ha-zman” („Przewodnik [dla] błądzących w naszym czasie”, 1839 r., opublikowane we Lwowie w 1851 r.), w którym zostały połączone filozofia starogrecka i żydowska. Urodził się i mieszkał w Żółkwi i Mokrocinie.
  • Meir Letteris – potomek znanego rodu żółkiewskich drukarzy, myśliciel, jeden z inicjatorów ruchu Haskala, wybitny znawca literatury wschodniej i historii, redaktor takich gazet wiedeńskich, jak „Wiener Blatter”, „Mitteilungen”, pisarz, tłumacz na język hebrajski dzieł znanych autorów zachodnioeuropejskich.
  • Baruch Zevi Nei – aktywny uczestnik Haskali.
  • Chaim Malach, Fiszel Zlokzower, Isaak Keidamer, Moshe Meir Kaminsker – znani filozofowie, zwolennicy sabatarianizmu.
  • Abraham Krochmal (1824-1895), syn Nachmana Krochmala – historyk, filozof, autor studium o Spinozie (1875 r.).
  • Mendel z Żółkwi, Elizer Fawir (folklorysta, pisał w jidysz), Bjumen Ozer, Jehuda ben Izrael – teolodzy i mędrcy, uczący w żółkiewskiej Jesziwie w XVII-XVIII wieku.

Żółkiewscy drukarze:

Uri (Febus) ben Aaron ha-Lewi – znany drukarz żydowski, jeden z pierwszych wydawców ksiąg judaistycznych i Talmudu w Polsce i Ukrainie, pochodził z Amsterdamu. W 1690 r. zamieszkał w Żółkwi i założył tu drukarnię, dzięki czemu miasto wkrótce stało się jednym z największych ośrodków drukarstwa żydowskiego w Rzeczypospolitej (oprócz drukarni w Żółkwi, istniały jedynie dwie drukarnie – w Lublinie i Krakowie).

Potomkowie Uri (Febusa) ben Aarona ha-Lewi’ego:

  • Aron і Gerszon ha-Lewi – wnukowie Uri (Febusa) ha-Lewi’ego.
  • Chaim (Madfes) ha-Lewi – syn Arona, prawnuk Uri (Febusa) ha-Lewi’ego.
  • Judyta – siostra Chaima z mężem Dawidem Mannem.
  • Wolf, ich kuzyn, syn Gerszona, który w czasach austriackich przybrał nazwisko Letteris.
  • Czarna Letteris (zm. 1796 r.), wdowa po Wolfie Letterisie, z synem Gerszonem (bezpośredni potomkowie Uri (Febusa) ha-Lewi’ego).
  • Juda Leib Meirhoffer, zięć ostatniego sekretarza Sejmu Żydowskiego і rabina żółkiewskiego Pinkasa Halperna, w 1791 r. otworzył nową drukarnię (wznowił działalność drukarni żydowskich w Żółkwi).

Lekarze i inni wybitni ludzie:

  • Emanuel de Jona (zm. 1702 r.) – lekarz nadworny sułtana tureckiego Mahmeda IV i króla Jana III Sobieskiego.
  • Uri Febus Lewita (1696 r.) – znany lekarz żółkiewski.
  • Abraham Isakowicz – znany lekarz w szpitalu żydowskim w Żółkwi (XVIII w.).
  • Abraham Uziel (zm. 1777 r.), lekarz i znany uczony teolog, autor elaboratu-odpowiedzi na międzynarodowe oskarżenie Żydów w używaniu krwi chrześcijańskiej, dzięki któremu oskarżenie zostało zdjęte.
  • Józef Karcz (zm. 1862 r.) – lekarz w szpitalu żółkiewskim, chirurg, miał wielkie zasługi w zmniejszeniu strat ludności miasta podczas epidemii w latach 1830-tych.

Uczeni, pisarze:

  • Antoni Schneider (1825–1880) – znany krajoznawca galicyjski, autor „Encyklopedii Krajoznawstwa Galicji”. W Żółkwi spędził lata dziecięce (do roku 1848), mieszkał tu także w latach 1853-1858.
  • Samson Halewi Bloch – wybitny uczony żydowski, autor popularnego utworu geograficznego „Szebile Olam”, wydanego w Żółkwi w 1930 r.; urodzony w Kulikowie.
  • P. Schwartz, M. Meiman, B. Bindel, H. Laurtechpart, M. Holliger, M. Meiman, B. Bindel, G. Laurtechpart – znani uczeni z końca XIX – początku ХХ w.
  • Meir Halewi (1804-1871), potomek Uri Febusa Lewity – doktor orientalistyki, pisarz, poeta, autor pieśni ludowych, tłumacz na język hebrajski dzieł Schillera, Goethego i Byrona.
  • Henryk Biegeleisen – wnuk Nachmana Krochmala, profesor, dyrektor gimnazjum żydowskiego we Lwowie.
  • Jakub ben Natan – faktor króla Jana III Sobieskiego.

Muzea – archiwa – księgozbiory – kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Muzeum „Zamek Żółkiewski”

W Zamku Żółkiewskim działa muzeum, filia Lwowskiej Galerii Sztuki. Ekspozycja muzeum opowiada o historii Żółkwi od czasów jej powstania do dnia dzisiejszego. Zwiedzający mogą zobaczyć makiety zamku i miasta, kopie portretów Stanisława Żółkiewskiego i jego rodziny, stare fotografie Żółkwi i jej mieszkańców, znaleziska archeologiczne.

Oprócz tego, w muzeum regularnie są wystawiane prace lokalnych i lwowskich artystów.

Adres – Plac Wiczewa 2. Godziny pracy muzeum: wtorek-sobota, 10:00–17:00; niedziela, 12:00–17:00; dzień wolny – poniedziałek.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Niedaleko lasu została ustawiona tablica pamiątkowa upamiętniająca ofiary Holocaustu.

Żółkiew, miejsce za miastem, w którym odbywały się masowe egzekucje żółkiewskich Żydów
Żółkiew, miejsce za miastem, w którym odbywały się masowe egzekucje żółkiewskich Żydów

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Żółkwi znajduje się Centrum Informacyjno-Turystyczne, w którym można zamówić wycieczki i kupić pamiątki.

Hotele:

  • Hotel „Akwarel”, ul. Wokzalna, Żółkiew.
  • Hotel „Park”, ul. Bandery 3.
  • Hotel „Styl”, ul. Hasyna.
  • Hotel-motel „Kłen”.

Restauracje:

  • „Na pidsinniu”
  • „Cukiernia”
  • Pizzeria „Celentano”

Wykorzystane źródłaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1. Возняк Т. Штетли Галичини.

2. Парцей М.Стародавня Жовква.

3. Osiński М. Zamek w Żółkwi, 1933

4. ww.ji.lviv.ua/n67texts/Synagoga_Zhovkvy.htm

5. http://zhovkva.com/koncepciya-mista

6. Zdjęcia wnętrza synagogi żółkiewskiej: http://samgrubersjewishartmonuments.blogspot.com/2008/11/ukraine-zhovkva-historic-photos.html

7. Zdjęcia żółkiewskiego śródmieścia: http://www.audiovis.nac.gov.pl

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Bozhena Zakaliuzna

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe