Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Bereźne - przewodnik

ukr. Березне, jid. בערעזנע

Bereźne - przewodnik
Bereźne, ulica Komisarska, wjazd do miasta od strony zachodniej, ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

Miasto nad Horyniem

Pierwsza dokumentalna wzmianka o tej osadzie datowana jest na 1445 r., kiedy to wielki książę Świdrygiełło nadał ją Dymitrowi Sanguszce. Powiat bereźneński jest wymieniany w dokumentach z 1552 r. – w tym czasie miasto pełniło rolę ośrodka administracyjnego. Miasteczko nazywane było Jędrzejów, Bereżenka albo Bereżne, a w ХІХ w. ostatecznie utrwaliła się nazwa Bereźne (ukr. Berezne).

Żydzi w Bereźnem

Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Bereźnem są datowane na 2. poł. XVII w. W 1764 r. było w mieście 48 domów żydowskich, w 1784 r. – 29, а w 1787 r. – 37. Kahał berezeński powstał w XVIII w. Społeczność żydowska utrzymywała synagogi, placówki edukacyjne, cmentarz, schroniska. W Bereźnem działało również towarzystwo „Linat ha-Cedek” (hebr. Opieka dobroczynna).

Na początku ХХ w. Żydzi stanowili 70% mieszkańców miasta. Wg danych z 1927 r., w Bereźnem mieszkało 2,9 tys. mieszczan (bez mieszkańców, którzy mieli działki gruntowe), w tym Ukraińców – 1,3%, Żydów – 93,0%, Polaków – 4,3%, Czechów – 0,6%. Przed wybuchem wojny społeczność żydowska odgrywała ważną rolę w życiu miasteczka. W 1928 r. spośród 21 ławników magistratu bereźneńskiego 17 było pochodzenia żydowskiego.

„Chewra Kadisza” [bractwo pogrzebowe]

Dynastia

Na początku XIX w. miejscowy ziemianin (wg legendy, zazdrosny o miasto Stolin, które rozwijało się dzięki cadykowi oraz jego zwolennikom, chasydom, którzy nieustannie do niego przybywali) zaprosił z Pińska chasydzkiego rabbiego Jechiela Michele Peczenika (zm. 1849). Nadał mu ziemię i pomógł wybudować dom. Miał nadzieję, że znany działacz religijny będzie przyciągać do Bereźnego Żydów i to przyspieszy rozwój gospodarczy miasta. Tak też się stało i rodzina Peczeników, która zapoczątkowała w mieście nową dynastię chasydzką, od tamtych czasów mieszkała w Bereźnem.

Dzielnica żydowska

Berezne, prawdopodobnie ul. B.Joselewicza (dawniej Szkolna)
Bereźne, ulica Berka Joselewicza (dawniej ul. Szkolna), ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

W Bereźnem dobrze zachowała się typowa zabudowa sztetla – parterowe domy drewniane i ceglane z drewnianymi gankami. W części fasadowej domu zazwyczaj mieściły się sklepy lub warsztaty і potencjalni klienci mogli wchodzić tam od strony ulicy. Kiedy dzieci brały ślub, do domu dobudowywano nowe pokoje: dom rozrastał się w głąb działki. Cechą charakterystyczną domów w miasteczku były wysokie czterospadowe dachy, które wizualnie zajmowały ponad połowę wysokości budynku.

W latach 30. ХХ w. Żydzi w Bereźnem najliczniej zamieszkiwali ulice: 11 Listopada, Zamkową, Kopernika, 3 Maja, Korzeniewskiego, Pocztową, Joselewicza, Kilińskiego.

Dom z 1930 roku przy ulicy Targowej w Bereźnem
Dom z 1930 roku przy ulicy Targowej w Bereźnem, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Na mapie miasta z 1922 r. została zaznaczona ul. Szkolna, która była niewielka i zajmowała część dzisiejszej ul. Buchowycza. Biegła prostopadle od centralnej ul. Komisarskiej (obecnie Andrijiwśka) і ciągnęła się do ówczesnej ul. Lipki (obecnie Kyjiwśka). Na ulicy tej znajdowały się 2 synagogi i dom rabina.

Na ul. 11 Listopada (obecnie Nazaruka) w 1934 r. znajdowała się apteka i wiele warsztatów rzemieślniczych. Na ul. 3 Maja (obecnie Andrijiwśka) mieściły się budynki klubu i czytelni. Stał tu także młyn, należący do jednej z rodzin żydowskich (obecnie w tym miejscu znajduje się gmach szkoły muzycznej).

Bereźne, centrum miasta
Bereźne, centrum miasta - ulica Andrijewska (dawniej ulica Piłsudskiego), 1928, zbiory archiwum fotografii Muzeum Krajoznawczego w Bereźnem

Na rynku mieściły się niewielkie sklepy prowadzone przez berezneńskich Żydów. Ogółem w mieście istniało ok. 90 sklepików. Ważną rolę w życiu handlowym miasta odgrywały jarmarki.

Stare domy w Bereźnem
Stare domy przy ulicy Andrijewskiej w Bereźnem, 2014. fot. Borys Bertash, zbiory archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Pożary w Bereźnem

Synagoga

Wielka synagoga została zbudowana w 1910 r. na planie prostokąta o bokach 9 × 12 m. Posiadała odrębne niewielkie sale, w których w dni powszednie modlili się stolarze, krawcy i szewcy. Wielka sala była głównie wykorzystywana do nabożeństw w szabat i w święta.

Po wojnie w budynku tym mieścił się Urząd Stanu Cywilnego. Budynek ten znajduje się na ul. Buchowycza 3, lecz został całkowicie przebudowany i w obecnej formie nie da się w nim rozpoznać dawnych funkcji.

Berezne, synagoga
Synagoga w Bereźnem, ok. 1930, archiwum Anny Skulskiej

Placówki oświatowe i kulturalne

W 1917 r. w Bereźnem założono szkołę Tarbut, gdzie uczono dzieci w języku hebrajskim. Najbardziej znanym nauczycielem szkoły był Jakow Ajzman. Działała również szkoła im. Pereca z językiem wykładowym jidysz.

Na ul. Pocztowej znajdowała się biblioteka im. Pereca, a na ul. Komisarskiej – biblioteka syjonistyczna. W obu, oprócz dzieł literackich, można było zapoznać się z aktualną prasą – największą popularnością wśród żydowskich mieszkańców miasta cieszyły się gazety „Der Moment” (jid. Chwila) i „Woliner Sztyme” (jid. Głos Wołyński). Działał tu także zespół dramatyczny. Przedstawienia odbywały się w klubie „Ogniwo”, mieszczącym się na ul. Komisarskiej (budynek zachował się do naszych czasów).

Cmentarze

Cmentarze żydowskie mieściły się w pn.-zach. części miasta, nad brzegami rzeki. Stary cmentarz po jej wsch. stronie, nowy założony w XIX w. po stronie zach., obok cmentarza katolickiego. Wg wspomnień świadków, wszystkie macewy na tym cmentarzu były drewniane i jedynie centralny ohel słynnych rabinów był wykonany z cegły. Cmentarz stał się także miejscem zbiorowego pochówku Żydów bereźneńskich rozstrzelanych w czasie II wojny światowej. W latach 60. ХХ w. rozpoczęto na tych terenach budowę parku z zalewem. Cmentarze zostały zalane wodą i zniszczone.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. do Bereźnego weszła Armia Czerwona, a w czerwcu 1941 r. Niemcy, którzy w centrum miasta utworzyli getto (obecnie jest to teren targu i liceum z bursą). Umieszczono w nim ponad 3 tys. Żydów. 25 sierpnia 1942 r. wszyscy mieszkańcy getta zostali wyprowadzeni za miasto, zmuszeni do wykopania mogiły i zamordowani przez jednostkę Einsatzgruppen.

Mieszkańcy miasta pamiętają lekarza Lernera, który wraz z rodziną mieszkał w budynku na terytorium szpitala na ul. Piłsudskiego (obecnie Kyjiwśka). Żeby nie trafić do getta w sierpniu 1942 r., podał śmiertelną dawkę morfiny swojej żonie i małemu synkowi, a później także sobie. Wszyscy troje zostali pochowani w ogrodzie obok szpitala.

Tylko pojedynczym osobom udało się uciec z getta. Uciekinierzy chowali się w lasach do nadejścia Armii Czerwonej. Żeby ocalić życie, fałszowali dokumenty tożsamości lub przyjmowali chrzest, а także przyłączali się do radzieckich oddziałów partyzanckich.

Mogiła w Dendroparku

Pod koniec lat 60. XX w. w miejscu rozstrzelania Żydów w Bereźnem znaleziono wykopane szczątki ludzkie. Ustalono, że była to sprawka hien cmentarnych szukających żydowskich wartościowych rzeczy. W następnych latach na tym terenie założono park dendrologiczny, co ukróciło proceder rozkopywania grobów. Pod koniec lat 80. XX w. postawiono tablicę pamiątkową.

Pomnik na miejscu masowej egzekucji podczas której 25 sierpnia 1942 zamordowano 3680 Żydów
Pomnik na miejscu masowej egzekucji podczas której 25 sierpnia 1942 zamordowano 3680 Żydów, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Historia ocalenia Rejzele Scheinbein i jej rodziny

Warto zobaczyć

  • Bereźneński Państwowy Park Dendrologiczny: na terenie parku znajduje się miejsce egzekucji i pochówku bereźneńskich Żydów zamordowanych w 1942 r., tablica pamiątkowa w 2 językach (ukraińskim i hebrajskim)

  • Bereźneńskie Państwowe Muzeum Krajoznawcze: budynek z lat 1901–1905; w latach 40. i 50. XX w. w piwnicach tego budynku znajdowała się katownia NKWD, ul. Kyjiwśka 8

  • Prawosławna cerkiew św. Mikołaja (1845)

Okolice

Mokwin (3 km): dawny kościół (ХІХ w.)

Zirne (6 km): zespół pałacowo-parkowy Malińskich (XIX w.)

Sosnowe (28 km): cmentarz żydowski, miejsce egzekucji ok. 3 tys. Żydów (1942)

Hubków (30 km): ruiny średniowiecznego zamku (ХVІ w.)

Marynin (34 km): skansen; drewniana cerkiew Przemienienia Pańskiego (1801)

Sarny (58 km): pomnik w miejscu egzekucji 15 tys. Żydów (1942)

Rokitno (75 km): cmentarz żydowski (XIX w.)

Regionalny Park Krajobrazowy „Nadsłuczański” (28 km)

 

Opracowanie tekstu: Natalia Trochliuk