Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Kosów - przewodnik

ukr. Косів, jid. קאָסעוו

Kosów - przewodnik
Kosów, panorama miasta, fot. J. Jaroszyński, zbiory Instytutu Sztuki PAN
Kosów, widok na miasto
Kosów, widok na miasto
Widok na Kosów, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Między Hucułami

Kosów to górskie miasteczko położone w dolinie rzeki Rybnica, dopływu Prutu, na granicy Karpat Ukraińskich i Przedkarpacia. Od pn. strony nad miastem wznosi się Góra Miejska (432 m). Kosów stanowi centrum Huculszczyzny Halickiej.

Pierwsza wzmianka o Kosowie jako regularnej osadzie jest datowana na 1318 r., na czasy Księstwa Halicko-Wołyńskiego. Informację tę znajdujemy w darowiźnie litewskiego księcia Świdrygiełły Olgierdowicza z 31 sierpnia 1424 r. dla swojego „wiernego sługi”, bojara mołdawskiego Włada Dragosynowicza, który otrzymał w posiadanie wsie Kosowo, Brzozowo і Żabie. Dokument został napisany w języku ruskim (języku kancelaryjnym Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Przekształcenie się Kosowa w miasteczko w 2. poł. ХVI w. związane było z wydobyciem soli w tzw. bani solnej położonej na terytorium dzisiejszej wsi Stary Kosów. Na szczycie Góry Miejskiej w poł. ХVІІ w. zbudowano drewniane umocnienie. W celu odróżniania tego typu umocnionych siedzib szlacheckich od prawdziwych zamków określano je mianem fortalicji. Dominowała ona nad całym miastem i pełniła funkcję obronną w czasie najazdów Tatarów, Turków i szlachciców, którzy walczyli z właścicielami Kosowa.

W czasach Rzeczypospolitej Kosów był własnością państwową (częścią tzw. królewszczyzny). W rejestrze podatkowym z 1579 r. obok nazwy „Koszow, villa” (Koszow, wieś) po raz pierwszy spotykamy nazwę „Koszow, oppidum” (Koszow, miasteczko). W tym dokumencie Kosów występuje jako miasteczko prywatne, będące własnością Michała. Nowo powstałe miasteczko koło „Starego Kosowa” zostało oddzielone od starostwa śniatyńskiego i stało się własnością szlachecką, tworząc wraz z 4 okolicznymi wsiami odrębną włość kosowską.

Bogacąc się na handlu solą, Kosów zawsze kusił opryszków. W 1740 r. do fortalicji kosowskiej zbliżył się oddział legendarnego Aleksego Dobosza. Dla obrony przed rozbójnikami w 1759 r. w Kosowie zorganizowano bazę oddziałów smolaków – prywatnego wojska, na którego czele stanął ówczesny właściciel miasta szlachcic Tadeusz Dzieduszycki.

 

Wg spisu ludności z końca ХVІІІ w. społeczność Kosowa liczyła prawie 250 rodzin greckokatolickich, ponad 110 rodzin żydowskich oraz 7 rodzin rzymskokatolickich.

Na skutek І rozbioru (1772) Kosów wraz z częścią Pokucia znalazł się w składzie monarchii Habsburgów. Za rządów austriackich, oprócz warzelnictwa soli, zaczęły się rozwijać również inne rzemiosła – kilimiarstwo, rzeźbiarstwo, produkcja wyrobów ceramicznych. Od 1850 r. Kosów stał się centrum tkactwa – w mieście powstało Towarzystwo Tkackie, a w 1882 r. została założona Szkoła Tkacka.

Rynek w Kosowie, 1904-1906, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Rynek w Kosowie, 1904-1906, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

Po wybuchu I wojny światowej Kosów dwukrotnie, w latach 1914–1915 oraz 1916–1917, znajdował się pod okupacją wojsk rosyjskich, czemu towarzyszyły pogromy i rabunki. W listopadzie 1918 r. w Kosowie ustanowiono władzę Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, która utrzymywała się do 26 maja 1919 r., tj. do okupacji rumuńskiej. Od sierpnia 1919 r. Kosów wraz z okolicznymi miejscowościami znalazł się w Rzeczypospolitej.

W okresie międzywojennym w Kosowie funkcjonował szereg społecznych towarzystw i ruchów ukraińskich, zarówno o charakterze legalnym („Kamieniarze”, „Płast”, „Sojusz Ukrainek”), jak też nielegalnym (OUN і KPZU). Istniały również inne organizacje: polskie Towarzystwo Przyjaciół Huculszczyzny; żydowska organizacja kulturalna „Merkaz Ruchani” oraz sportowa „Makabi”. W mieście działały pensjonaty, w których rocznie odpoczywało nawet do 3 tys. osób. To właśnie przekształcenie się Kosowa w kurort doprowadziło do upadku warzelni soli w 1938 r., dzięki której to miasto powstało.

Żydzi z Kosowa

Żydzi zamieszkali w Kosowie prawdopodobnie już w ХVІ w. lub w początku XVII w., jednak nie była to samodzielna społeczność. Cmentarz żydowski powstał w Kosowie dopiero w ХVІІІ w. Właściciele Kosowa w owym czasie – rody Jazłowieckich i Dzieduszyckich – dbając o zwiększenie dochodów, zachęcali kupców i rzemieślników żydowskich do osiedlenia się w mieście za pomocą przywilejów. Stopniowo śródmieście Kosowa zostało zasiedlone przez handlarzy żydowskich, dzierżawców warzelni soli, młynów, majątków i karczm.

Kosów, domy żydowskie
Kosów, domy żydowskie
Przedwojenne domy żydowskie w Kosowie, ul. Niezależności, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

W ХVІІІ w. w Kosowie pojawili się chasydzii. Mieszkali tu rabi Nachman (zm. 1746), Baruch ben Abraham (zm. 1782) oraz Menachem Mendel (zm. 1825). W latach 1790–1942 rabinami w mieście byli potomkowie rabbiego Jaakowa Kopla Chasyda (Jaakow Kopl ben Nechemia Fejwel, „chasyd z Kołomyi” – uczeń założyciela chasydyzmu Baal Szem Towa [BeSzT-a], posiadał piękny głos, był chazanem [kantorem] w synagodze BeSzTa; zm. w 1787 r.).

Kosów, byly dom rabina
Kosów, byly dom rabina
Dom rabina w Kosowe, obecnie siedziba muzeum etnograficznego, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Wg legendy, w latach 20. XVIII w. nawet sam założyciel chasydyzmu Baal Szem Tow przez 7 lat przebywał w odosobnieniu w jaskini na brzegu jeziora niedaleko Kosowa. Tam wznosił modlitwy, zatapiał się we własnych myślach oraz medytował, а także ciężko pracował fizycznie, żeby zarabiać na życie. Możliwe, że właśnie o tym okresie życia wielkiego cadyka opowiada stara chasydzka pieśń w języku jidysz:

Jedna z legend chasydzkich z Sefer Sziwchej haBeszt (hebr. Księga ku chwale Baal Szem Towa, 1814, wyd. pol. 2011) opowiada o spotkaniu BeSzTa w górach koło Kosowa z watażką opryszków Aleksym Doboszem (1700–1745): pewnego razu wielki cadyk pomógł Doboszowi uratować się przed pańskimi hajdukami, wskazując mu drogę do ucieczki przez górski wąwóz. Za to wdzięczny watażka nigdy nie krzywdził samotnika i podarował mu fajkę, z którą ponoć Baal Szem Tow nie rozstawał się do końca swoich dni, chodząc między ludźmi „zawsze z fajką w ustach”.

Pierwsze społeczności chasydzkie powstały w Kosowie oraz w sąsiednich Kutach w poł. lat 30. XVIII w. niedługo po wyjeździe BeSzTa na Podole. Wówczas pojawiły się tam też pierwsze chasydzkie modlitewnie (klojzy): w Kosowie znajdowały się 3 takie bóżnice. Ukształtowała się tu nawet „maleńka kosowska dynastia chasydzka”, z której bierze początek też chasydzka dynastia wyżnicka. Przedstawiciele tych dynastii mieszkali w Izraelu (Safedzie) oraz w USA (Nowym Jorku), gdzie zbudowali szereg synagog.

Synagogi i klojzy

Wszystkie bóżnice w Kosowie, należały do chasydzkiej społeczności miasta. Pod koniec XVIII w. w Kosowie zbudowano drewniany klojz (w tym czasie poświęcono także żydowski cmentarz). Do synagogi przybywali także chasydzi z okolicznych wsi. Obecnie trudno jest ustalić miejsce, w którym stała pierwsza synagoga. Jednak wiemy na pewno, że niedaleko drogi do Kołomyi zbudowano klojz dla dynastii cadyków Hagerów – piękną okazałą budowlę na 200 osób. Koszty na jej budowę przekazał przedsiębiorca zabłotowski Natan Bender.

Centralny chasydzki klojz Kosowa stał mniej więcej w miejscu współczesnego piętrowego budynku mieszkalnego na ul. Nezałeżnosti 126. Była to jednopiętrowa budowla o grubych murowanych ścianach. Salę modlitwy ozdabiał rzeźbiony w drewnie ornament roślinny w brązowym i złotym kolorze.

Wieczorem 17 października 1941 r. budowla została podpalona przez nazistów (w ramach pierwszej dużej „akcji” antyżydowskiej poprzedzonej rozstrzelaniem 7 Żydów szukających tam schronienia). Budowla spłonęła, pozostały jedynie ściany. Inna synagoga, w której mieściła się także szkoła religijna – cheder, ocalała. Obecnie znajduje się w niej siedziba jednego z miejskich urzędów. W pobliżu synagogi stoi dom kosowskich rabinów Hagerów z końca ХІХ w. (ul. Nezałeżnosti 55). Obecnie mieści się tam Kosowskie Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny.

Na przełomie wieków

W 1880 r. kosowska społeczność żydowska liczyła ponad 2 tys. osób (78% ludności miasteczka). W 1898 r. w Kosowie został założony oddział lokalny organizacji „Agudat Syjon”. W tym samym roku na koszt mecenasa żydowskiego barona Maurice’a Hirscha w mieście otwarto szkołę rzemieślniczą. W 1909 r. organizacja „Agudat Syjon” założyła szkołę „Safa Brura” z hebrajskim językiem nauczania. W 1938 r. otwarto Kosowskie Gimnazjum Żydowskie, którego dyrektorem był Dawid Segal.

Po I wojnie światowej w Kosowie rozpoczęli aktywną działalność syjoniści, tworząc własne organizacje oraz aktywnie zachęcając lokalną ludność żydowską do emigracji do Palestyny.

W 1921 r. społeczność żydowska Kosowa liczyła ponad 2166 osób przy ogólnej liczbie 4234 mieszkańców. W latach 20. i 30. XX w. wpływ syjonistów w Kosowie znacząco wzrósł. Swe przedstawicielstwa miały partie syjonistyczne różnych nurtów, a także ruchy młodzieżowe „Ha-Szomer ha-Cair” (hebr. Młody Strażnik) i „Ha-Noar Ha-Cyjoni” (hebr. Młodzież Syjonistyczna). Działał klub sportowy „Makabi” ze swoją drużyną piłkarską. W latach 1934–1936 w Kosowie ukazywała się gazeta „Kosower Sztyme” (jid. Głos Kosowa).

W latach 1929–1934 funkcję burmistrza pełnił Żyd – dr Jakub Gertner (1892–1941). Ówczesna Rada Miejska w połowie składała się z przedstawicieli społeczności żydowskiej.

Międzywojenne życie gospodarcze żydowskiego Kosowa było ożywione. W 1928 r. 40 kilimiarzy założyło spółdzielnię kilimiarską, а w 1929 r. w mieście powstał Żydowski Bank Spółdzielczy. Przedsiębiorcy żydowscy byli także właścicielami „Warsztatu Huculskiego” (Gilman) czy zakładów dziewiarskich (Schneiberg i Gund).

 
II wojna światowa i Zagłada

22 września 1939 r. oddziały Armii Czerwonej rozpoczęły okupację Kosowa. Władze radzieckie otworzyły Szkołę Przemysłową Sztuki Huculskiej na bazie Szkoły Tkackiej. Równocześnie miały miejsce okrutne represje w stosunku do miejscowej ludności. Żydowskie instytucje społeczne oraz organizacje polityczne zostały zlikwidowane. Liczebność kosowskich Żydów wzrosła jednak za sprawą uchodźców z okupowanej przez nazistów Polski – w 1941 r. było ich ok. 4 tys. 1 lipca 1941 r. miasteczko zostało zajęte przez wojska węgierskie – sojuszników III Rzeszy. Wraz z początkiem wojny radziecko-niemieckiej jako pierwsze do Kosowa wkroczyły węgierskie oddziały wojskowe, które miały dosyć tolerancyjny stosunek do ludności żydowskiej. W sierpniu 1941 r. władza znalazła się w rękach okupacyjnej administracji niemieckiej. Władze nazistowskie rozpoczęły masowy terror. 16–17 sierpnia 1941 r. miała miejsce pierwsza tzw. akcja: rozstrzelano połowę żydowskiej ludności Kosowa. W kwietniu 1942 r. do Kołomyi przewieziono 600 Żydów (część z nich została zamordowana w Lesie Szeparowskim). W dniach 15–16 października 1941 r., а także przez kolejne miesiące wymordowano ponad 10 tys. osób (kosowskich Żydów oraz mieszkańców okolicznych miejscowości). W maju 1942 r. w Kosowie powstało getto. We wrześniu 1942 r., zostawiwszy w Kosowie jedynie rzemieślników, pozostałych więźniów getta zamordowano albo wywieziono do obozu śmierci w Bełżcu. W listopadzie 1942 r. Kosów został ogłoszony przez nazistów jako Judenrein, tj. „wolny od Żydów”. Na Górze Miejskiej w Kosowie obecnie znajduje się tablica upamiętniająca wszystkie ofiary nazistów.

W czasie wojny w górach dookoła Kosowa działała UPA. Wojska radzieckie wróciły do Kosowa 31 marca 1944 r. Przez kilka miesięcy miasto znajdowało się na linii frontu i zostało bardzo zniszczone

Po wojnie

W odległości 150–200 kroków od kirkutu, na miejscu dawnego zamczyska, znajdują się groby ofiar nazistowskich „akcji” z lat 1941–1942. W 1992 r. ustawiono tam tablicę informującą o tym, że w tym miejscu zostali pochowani Żydzi z Kosowa.

Po II wojnie światowej rozpoczęła się w historii Kosowa nowa epoka radziecka, tzw. „drudzy Sowieci”. Kurorty w Kosowie upadły, lecz w zamian za to dużą wagę przywiązywano do ludowych rzemiosł. Powstały zakłady kilimiarskie im. Szewczenki oraz im. Franki, а także artel rzeźbiarski „Huculszczyzna”. Od 1991 r. Kosów jest częścią niepodległej Ukrainy. W 2001 r. został wpisany na listę Historycznych Miejscowości Ukrainy. Mieszka tu ponad 8 tys. osób, lecz nie ma społeczności żydowskiej.

Cmentarz

Kosów, cmentarz żydowski
Kosów, cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski w Kosowie, 2014, fot. Viktor Zagreba, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Teren pod pierwszy cmentarz żydowski w Kosowie został wydzielony w ХVІІІ w. na stoku Góry Miejskiej (za budynkiem na ul. Nezałeżnosti 42). Zajmuje powierzchnię ok. 1 ha. Na cmentarzu można znaleźć i odczytać napisy na płytach nagrobnych z ХVІІІ–ХІХ w., m.in. macewę Chaima, syna Menachema Mendla z Kosowa; Jacoba Szymona, syna Chaima z Kosowa; Mosze, syna Jaakowa Szymona z Kosowa; Barucha, syna Abrama (zm. 1779); Sary, córki Abrama (zm. 1783); Menachema Mendla, syna Jaakowa Kopla (zm. 1825). Do naszych czasów zachowało się kilkaset macew.

 

Warto zobaczyć

  • Cmentarz żydowski (XVIII w.), ul. O.Kobylanskoj

  • Kosowskie Muzeum Sztuki Ludowej i Życia Codziennego Huculszczyzny (mieszczące się w dawnym domu rabina), ul. Nezależnosti 51

  • Góra Miejska: ruiny umocnionej kosowskiej fortalicji z ХVІ–ХVІІ w.

  • Kurhan z okresu rzymskiego (ІІІ–ІV w. n.е.) w podmiejskiej wsi Wierzbowiec

  • Cerkiew Narodzenia św. Jana Chrzciciela (1912), drewniana, w stylu huculskim

  • Kaplica (1866) na cmentarzu polskim, która przed powstaniem nowego kościoła pełniła funkcję głównej świątyni katolickiej w mieście

Okolice

Horod: skalna forteca z czasów Księstwa Halickiego

Huk Kosowski: wodospad nad rzeką Rybnicą w okolicy Kosowa (wys. 2,5 m)

Kuty (12 km): cmentarz żydowski (XVIII w.) – ponad 2 tys. macew

Wyżnica (12 km): 3 budynki dawnych synagog (XIX–XX w.), cmentarz żydowski – ponad 1 tys. macew

Jabłonów (17 km): cmentarz żydowski (XVII w.)

Śniatyn (43 km): dawna synagoga (XIX w.), cmentarz żydowski (XVIII w.), kościół (1721), ratusz (1861)

Czerniowce (78 km): stolica Bukowiny, Muzeum Historii i Kultury Żydów Bukowiny; Synagoga Tempel (XIX w.), liczne zabytki, kościoły, cerkwie, muzea

 

Opracowanie tekstu: Wołodymyr Bak