Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Łęczna - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Łęczna, miasto powiatowe, położona jest około 30 km na pn.-wsch. od Lublina, na pograniczu Wyżyny Lubelskiej i Polesia Lubelskiego, na cyplu płaskowyżu pomiędzy rzeką Wieprz i jej dopływem – niewielką rzeczką Świnką, po wschodniej stronie Wieprza. Współcześnie miasto liczy 20 tys. mieszkańców. Przechodząca przez miasto szosa nr 82 (Lublin – Włodawa) to stary trakt na Ruś i Litwę. Dolina Wieprza w okolicy Łęcznej jest fragmentem Nadwieprzańskiego Parku Krajobrazowego.

Synagoga w Łęcznej
Synagoga w Łęcznej (Autor: Emil Majuk)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Łęczna powstała na miejscu, w którym trakt z Małopolski na Ruś przekraczał rzekę Wieprz. W 1467 r. król Kazimierz Jagiellończyk zezwolił Janowi Tęczyńskiemu, kasztelanowi krakowskiemu, na założenie miasta na terenie wsi Łęczna – wzmiankowanej już w 1350 r. Zostało ono założone na wschodnich krańcach Małopolski, w ziemi sandomierskiej, blisko jej granicy z ziemią chełmską województwa ruskiego. Do 1869 r. było to miasto prywatne, należące kolejno do Tęczyńskich, Noskowskich, Firlejów, Sapiehów, Potockich, Rzewuskich, Szeptyckich, Branickich, Kalkreuthów, Popławskich i Grabowskich.

Do nowo założonego miasta przybywali osadnicy z Małopolski i Rusi. Bardzo szybko po lokacji pojawili się w Łęcznej Żydzi. Już w 1501 r. opłacali oni podatek wysokości 20 florenów. Nie jest znany dokument właściciela miasta, określający ich prawa i obowiązki, ale niektóre z nich zostały przypomniane im przy okazji procesu kahału z miastem w 1588 r.

W XVI w. Żydzi łęczyńscy są notowani jako prowadzący handel m. in. z Gdańskiem i Krakowem. W XVII w. tutejszy kahał był w woj. lubelskim drugim pod względem wielkości – po Lublinie. Odbyło się tu wówczas kilka spotkań delegatów sejmu czterech ziem. Istotne dla rozwoju miasta były słynne jarmarki łęczyńskie, należące do największych w Rzeczypospolitej, a także później w Królestwie Polskim. Jarmarki te gromadziły kupców z całej Rzeczypospolitej i spoza jej granic. Żydzi łęczyńscy zajmowali się handlem, rzemiosłem, mogli w Łęcznej nabywać i sprzedawać ziemię i domy, mogli przystępować do prawa miejskiego. Kahał prowadził operacje bankowe – obracał powierzonymi przez magnaterię, szlachtę i duchowieństwo (m.in. dominikanów lubelskich) sumami. Upadek gminy żydowskiej wiąże się ze spadkiem rangi miasta w 4 ćwierci XVIII w., do czego przyczyniły się m.in. wielkie pożary miasta w 1761 i 1775 r. Tutejszy kahał był w tym czasie już ósmym pod względem wielkości na terenie województwa. W celu podniesienia się społeczności żydowskiej z upadku Franciszek Ksawery Branicki nadał w 1777 r. im przywilej na „krupkę kupiecką” – pobór 1/3 dochodu „jarmarcznego”.

W XIX w. Łęczna, ze względu na jarmarki, zachowuje swoją pozycję ważnego ośrodka i nie traci praw miejskich. W 2 ćwierci tego stulecia pojawiają się tu chasydzi. Lokalnym cadykiem był Szlomo Jehuda Lejb zw. „Łęcznerem”, uczeń Widzącego z Lublina i Jakowa Icchaka z Przysuchy. Tradycję chasydyzmu kontynuował jego syn – Szyja Lejb. Spory z ortodoksami spowodowały przeniesienie się Szyi Lejba do Ostrowa Lubelskiego.

Tradycja podziałów w gminie żydowskiej trwała do czasów II wojny światowej. Przed I wojną światową mieszkało w Łęcznej około 3600 Żydów, ale po wojnie ich liczba znacznie spadła, tak że przed II wojną było ich tu około 2300, co stanowiło 50% wszystkich mieszkańców. W okresie międzywojennym w radzie miasta było kilku przedstawicieli społeczności żydowskiej. Działały partie i organizacje żydowskie. Po wybuchu II wojny światowej, kiedy do miasta weszły oddziały radzieckie, powstał „Komitet Rewolucyjny” i „Czerwona Milicja”, złożone głównie z przedstawicieli ludności żydowskiej. Po wycofaniu się Sowietów, miasto zajęli Niemcy. W 1940 r. utworzyli oni tu jedno z trzech zbiorczych gett (obok Piask i Bełżyc). Osadzano w nim Żydów z Wielkopolski, a także ze Słowacji, Niemiec i Francji. Stąd wywożono ich do obozów w Bełżcu i Sobiborze, a także na Majdanek. Ostatnią grupę około 1000 Żydów rozstrzelali Niemcy w listopadzie 1942 r. w czasie jednodniowej egzekucji koło synagogi.

Instytucje wyznanioweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

a) Parafia rzymskokatolicka powstała jeszcze przed lokacją – istniała już w połowie XIV w. W pobliżu Rynku I funkcjonował do 1834 r. szpitalny kościół p.w. Św. Ducha. Przy parafii od XVII w. istniała mansjonaria. Łęczna jest stolicą dekanatu w diecezji lubelskiej.

b) Parafia prawosławna, w diecezji chełmskiej, wymieniana była od 1531 r., od 1596 r. stała się parafią unicką (również w diecezji chełmskiej, w dekanacie lubelskim) i jako taka funkcjonowała do lat 1829-1830, kiedy z braku wiernych zamknięto ją. Po likwidacji unii (1875 r.) i wprowadzeniu rosyjskiego prawosławia, mimo prób administracji, parafii nie restytuowano.

c) Kahał żydowski występuje jako zorganizowany już w 1501 r., funkcjonował do wybuchu II wojny światowej nieprzerwanie. Od 2 ćw. XIX w., jak było już wspomniane, Łęczna była też ośrodkiem chasydyzmu.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Straż pożarna, Bank Ludowy i inne organizacje chrześcijańskie. W okresie międzywojennym działały tu także żydowskie partie polityczne – „Bund”, „Poalej Syjon” (lewica i prawica), organizacja syjonistyczna „Mizrahi”, „Agudas Izrael”, Organizacja Żydów Ortodoksyjnych. Żydzi działali też w PPS-lewicy, stanowili trzon Komunistycznej Partii Polski i Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej.

Układ urbanistyczny Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na przedlokacyjny układ wsi przy przeprawie nałożono plan lokacyjny miasta, z rynkiem po jego środku. Po kilku niszczących całą zabudowę pożarach, zapewne w XVII w., wykształcił się obecny układ starego centrum. Na późniejszy rozwój układu miały wpływ mające tu miejsce wielkie jarmarki. Być może Łęczna to jedyne miasto tej skali posiadające 3 rynki – najstarszy z czasów lokacji i kolejne, zapewne powstałe w XVII i XVIII w. Układ ten jest także o tyle nietypowy, że kościół położny jest stosunkowo daleko od starego miasta (na wsch.) i podobnie cerkiew, która była usytuowana jeszcze dalej od centrum (na pd.). Takie położenie świątyń było konsekwencją przeniesienia ich poza centrum, które w XVII w. było niszczone częstymi pożarami. Bóżnica i dom modlitwy usytuowane są w starej części miasta, niedaleko na pn.-wsch. od najstarszego z rynków – Rynku II, na skraju skarpy terenowej. Rynek ten, jak i jego okolice, były do II wojny światowej „kwartałem” żydowskim. Zapewne także tu znajdował się klojzy chasydzkie.

Niedaleko bóżnicy, u dołu skarpy, nad rzeczką Świnką, usytuowana była mykwa i szlachtuz. Cmentarz rzymskokatolicki funkcjonował zapewne do pocz. XIX w. przy kościele, później założono nowy, poza miastem, na pd.-wsch. od niego. Cmentarz unicki także znalazł się poza centrum, funkcjonował przy przeniesionej na pd. od centrum cerkwi i czynny był jeszcze po likwidacji parafii, a nawet po likwidacji unii – do końca XIX w. W latach 80-tych XX w. wybudowano na jego terenie zajazd. Cmentarz żydowski musiał istnieć już w końcu XV w., ale obecnie nie wiadomo, gdzie się znajdował. Kolejny cmentarz, usytuowany został (w końcu XVIII w. ?) dosyć daleko, na pd. od dawnego centrum.

W związku z powstaniem Lubelskiego Zagłębia Węglowego Łęczna została od lat 80. XX w. znacznie rozbudowana, głównie na wschód i południe od starego miasta, które przez to znalazło się na jego peryferiach i przestało pełnić funkcję centrum.

Zabytki i obiekty zainteresowania konserwatorskiego Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1. Kościół parafialny p.w. św. Marii Magdaleny, pierwotnie drewniany, obecnie murowany, wzniesiony w latach 1618-1631 w stylu „renesansu lubelskiego”, po pożarach w XVIII i XIX w. przebudowany, zatracił cechy stylowe. Dzwonnica murowana z 1827 r.;

2. Mansjonaria z 1647 r., przebudowana po pożarze ok. 1766 r. – murowana, na planie kwadratu, parterowa, z mansardowym dachem;

3. Bóżnica, pierwotnie drewniana, obecna murowana, wzniesiona w latach 1648-1651 – to dowód ówczesnej wysokiej pozycji kahału łęczyńskiego. Pierwotnie była ona zapewne zwieńczona attyką i ze wzglądu na położenie w linii obronnej obwarowań miejskich miała charakter obronny. Przebudowana i rozbudowana istotnie po pożarach w 1846 i 1881 r. straciła swój renesansowy charakter;

Synagoga w Łęcznej
Synagoga w Łęcznej

W czasie II wojny światowej znalazła się w obrębie getta, po jego likwidacji pełniła funkcję magazynu, po wojnie zapadła decyzja o jej rozebraniu. W 1956 r. rozpoczęto prace remontowe, zakończone w 1967 r. Bożnicy nadano nowy kształt – dobudowano obszerny przedsionek i nakryto ją łamanym dachem polskim. Z dawnego budynku zachowały się tylko ściany sali modlitw, interesująca wysoka bima, wspierającą pierwotnie sklepienie, zapewne z dekoracją sztukateryjną w stylu „renesansu lubelskiego”. Zachował się także aron ha-kodesz ze sztukateryjnym obramieniem, niezbyt udanie zrekonstruowanym. Od czasu remontu i przebudowy bóżnica pełniła funkcje muzealne (filia okręgowego muzeum w Lublinie). Od lat 80-tych XX w. prezentowano w nim głównie własny zbiór judaików. Ze względu na niechętne podejście władz  Łęcznej, muzeum zamknięto na początku 2014 r.;

4. Dom modlitwy, murowany, z ok. 1894 r., na planie prostokąta, parterowy, nakryty dachem dwuspadowym. Budynek po wojnie pełnił różne funkcje, a od 1979 r. mieściła się w nim filia Spółdzielni Pracy Dziewiarsko-Włókiennicza im. Małgorzaty Fornalskiej w Świdniku. Na początku lat 90-tych XX w. spółdzielnię zlikwidowano, a do budynku przeniesiono bibliotekę z bóżnicy, w której mieściła się uprzednio na piętrze w przedsionku;

Mała synagoga w Łęcznej, obecnie biblioteka
Mała synagoga w Łęcznej, obecnie biblioteka

5. Budynek dawnego ratusza z ok. poł. XIX w. – klasycystyczny, murowany, parterowy, z portykiem kolumnowym przed wejściem;

6. Resztki zespołu dworsko-parkowego na miejscu dawnego zamku Noskowskich i Firlejów;

7. Cmentarz rzymskokatolicki z nagrobkami od końca XIX w.;

8. Drewniane domy zajezdne z XIX w., związane z funkcjonowaniem tu jarmarków – ich ilość systematycznie spada, nieliczne zachowały się przy ul. Plac Kanałowy i ul. 3 Maja;

9. Zachowany teren cmentarza żydowskiego (tu zwany „Giergielem”), założonego w końcu XVIII w.(?). Przed wojną na terenie cmentarza (ogrodzonym) znajdowała się zagroda stróża oraz 2-3 ohele – jeden z nich na pewno „Łęcznera”. W czasie II wojny podobno ukrywali się w nich Żydzi. Cmentarz przetrwał wojnę, ale w czasie powojennym został całkowicie ogołocony z macew. W latach 60. XX w. teren cmentarza zaorano, obsadzono drzewami i częściowo ogrodzono.

Ohel cadyka Szlomo Jehudy Lejb Łęcznera na cmentarzu żydowskim w Łęcznej
Ohel cadyka Szlomo Jehudy Lejb Łęcznera na cmentarzu żydowskim w Łęcznej

W latach 80. XX w. Ewa Leśniewska – kierowniczka muzeum – rozpoczęła akcję odzyskiwania macew. Kilkadziesiąt zebranych fragmentów, jest przechowywanych na ogrodzonym fragmencie terenu koło bożnicy. Na terenie miasta i sąsiednich wsi znajdują się jeszcze macewy i ich fragmenty, używane głównie jako płyty chodnikowe, krawężniki, schody. Mieszkańcy nie chcą ich oddawać z różnych powodów, bo np. jak mówiła właścicielka gospodarstwa, u której macewa jest w chlewiku progiem – „świnki się dobrze wiodą”.

W latach 90. XX w. koło cmentarza, na wsch. od niego (za drogą), wybudowano duży stadion lokalnego klubu piłkarskiego „Górnik Łęczna”.

Zabytkowe założenia zieloneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Park podworski na cyplu na płaskowyżu w widłach rzek Wieprza i Świnki, na północ od starego miasta. Zespół dworski założony na miejscu dawnego zespołu zamkowego.

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wyposażenie muzeum (głównie judaika – sprzęty, tkaniny, dokumenty archiwalne, fotografie, druki) po jego likwidacji (2014) zostały przeniesione do muzeum w Lublinie.

Wartości niematerialneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Łęczna była jednym z głównych miast, w którym odbywały się największe jarmarki w czasach Rzeczypospolitej. Widok rynku w czasie jarmarku znany jest z grafiki Jana Piotra Norblina. Za czasów Królestwa Polskiego na błoniach pod miastem odbywały się ćwiczenia oddziałów wojskowych Królestwa. W czasie Powstania Styczniowego w Łęcznej został powieszony w publicznej egzekucji żydowski dowódca oddziału powstańczego – Rachmil Borensztajn. Wśród opowieści o Żydach w Łęcznej funkcjonuje opowieść o dziecku żydowskim, które zaczęło mówić zaraz po urodzeniu.

Muzea, archiwa, księgozbiory, kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na temat zbiorów muzealnych zob. punkt. 8. Informacje źródłowe dotyczące społeczności żydowskiej zachowane są głównie w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w Archiwum Państwowym w Lublinie, w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (zob. niżej) oraz zapewne w innych archiwach na ternie Polski, Ukrainy, Rosji i innych państw. Brak informacji o kolekcjach prywatnych judaików z Łęcznej.

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Miasto w drodze z Lublina na atrakcyjne dla wypoczynku Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie. Dojazd z Lublina busem z dworca PKS w Lublinie. Infrastruktura turystyczna skromna, ze względu na bliskość Lublina.

Źródła archiwalneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:

- Centralne Władze Wyznaniowe

Archiwum Państwowe w Lublinie:

- Akta Miasta Łęcznej

- Księgi Grodzkie i Ziemskie Lubelskie

- Urząd Stanu Cywilnego – wyznanie mojżeszowe

- Komisja Województwa Lubelskiego

- Rząd Gubernialny Lubelski I

- Rząd Gubernialny Lubelski II

- Urząd Wojewódzki Lubelski

- Akta Urzędów Powiatowych

 Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego

- (relacje świadków Holokaustu, biblioteka, zbiór fotografii)

BibliografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 8 województwo lubelskie (red. R. Brykowski, E. Rowińska, Z. Winiarz-Tryzybowicz), z. 10 powiat lubelski (oprac. R. Brykowski i inni), Warszawa 1967, s. 26-31.

Merkuriusz Łęczyński (czasopismo wychodzi raz w roku – od 1985 r.)

Łęczna. Studia z dziejów miasta, Łęczna 1989

P. Sygowski, Bożnica w Łęcznej, woj. lubelskie. Dokumentacja naukowo-historyczna opracowana na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie (maszynopis), Lublin 1990

P. Sygowski, Łęczna, woj. lubelskie. Cmentarz żydowski – macewy. Teczka obiektu – opracowana dla Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Lublinie (maszynopis), Lublin 1992

P. Sygowski, Dzieje cerkwi w Łęcznej cerkwi w jej okolicach [w:] Słowianie wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu, historia – kultura – religia (red. J. Libera), Łęczna 2008, s. 77-87.

Śladami Żydów na Lubelszczyźnie (oprac. M. Kubiszyn), Lublin 2011, 262-267, 482.

 

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe