Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Lesko - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Lesko leży na terenie Pogórza Bieszczadzkiego, nad Sanem, po jego wsch. stronie, na łagodnym stoku. Miasto jest stolicą powiatu leskiego, liczy ponad 6 tys. mieszkańców. Lesko uważane jest za pn.-zach. „bramę” wjazdową na teren turystycznych Bieszczadów. Tu zaczyna się trasa drogowa zwana Wielką Pętlą Bieszczadzką – z Leska na wsch. odgałęzia się droga nr 84 do Ustrzyk Dolnych i dalej do przejścia granicznego z Ukrainą w Krościenku; na zachód, przez most na Sanie, biegnie droga nr 893, która za mostem skręca na południe i prowadzi w głąb Bieszczadów – do Baligrodu i Cisnej; na pn.-zach wybiega z miasta droga nr 84 w kierunku Zagórza, Sanoka i dalej do Krosna, a na pn.-wsch. lokalne drogi do wsi Jankowce i Załuż. Większe miejscowości w okolicy to Sanok – 15 km na pn.-zach., Zagórz z węzłową stacją kolejową – 7 km na pn.-zach., Ustrzyki Dolne 25 km na wsch.

Synagoga w Lesku
Synagoga w Lesku (Autor: Majuk, Emil)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia LeskaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wieś położona jest niedaleko Sanoka, który już w czasach Rusi książęcej otrzymał prawa miejskie (1339 r.). W 1340 r. tereny Rusi Czerwonej zostały zajęte prze króla Kazimierza Wielkiego i przyłączone do Korony. Władysław Jagiełło pod koniec XIV w. nadał różne dobra w ziemi sanockiej rodowi Kmitów. Wieś Lesko wzmiankowana jest w dobrach Kmitów w 1436 r. Około 1470 r. obok wsi Lesko, na jej gruntach, Jan Kmita założył miasto z rynkiem w centrum, siecią uliczek wokół, kościołem oraz dworem. Miasto rozwijało się dobrze dzięki położeniu przy skrzyżowaniu dróg – biegnącego na południe traktu na Węgry, z lokalnym traktem biegnącym z zachodu na wschód – z Małopolski dalej na Ruś. Lesko początkowo zamieszkiwali Polacy i Rusini, do których przed połową XVI w. dołączyli również Żydzi.

W rękach Kmitów miasto było do śmierci Piotra Kmity, marszałka wielkiego koronnego, w roku 1553. Za jego czasów miasto został rozbudowane, założony został nowy, obszerny rynek na południe od starego centrum, z uliczkami oraz bożnicą i cerkwią w jego pobliżu. Wdowa po Piotrze wydzierżawiła dobra leskie bratu – Mikołajowi Herburtowi. Po jej śmierci (1579 r.), w wyniku podziału dóbr, ich fragment z Leskiem trafił w ręce Stadnickich. Nowi właściciele przebudowali dwór Kmitów na obszerny zamek.

W 1704 r. dobra leskie Stadnickich, jako stronników Augusta II Sasa, najechały wojska szwedzkie, które obrabowały zamek i miasto, a wycofując się podpaliły je. Ostatnia właścicielka tych dóbr z rodu Stadnickich – Teresa, wyszła za mąż w 1731 r. za Józefa Ossolińskiego, który dbał o miasto, będąc jego właścicielem przez ponad 30. lat.

W 1769 r. Lesko drogą mariażu przeszło do Józefa Jana Mniszcha. Za jego czasów, w 1772 r., w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Lesko znalazło się w zaborze austriackim i stało się na kilkanaście lat stolicą cyrkułu. W 1799 r., drogą kolejnego mariażu, dobra stały się własnością Krasickich i były w ich rękach 140 lat, do września 1939 r.

W 1855 r. miasto ponownie zostało stolicą powiatu, a w 1868 r. z 4. dotychczasowych okolicznych powiatów utworzono duży powiat z siedzibą starosty w Lesku. Miasto stało się siedzibą wielu urzędów: administracyjnego, sądowego, podatkowego i in. Rozwój ten zahamowany został na krótko dużym pożarem miasta w 1886 r., w czasie którego spłonęło około 150 budynków. Pod koniec XIX i na początku XX w. w Galicji, wraz z rozwojem świadomości narodowych zamieszkujących tu społeczności oraz z rozwojem przemysłu, zaczęły organizować się w partie, związki zawodowe i stowarzyszenia.

W czasie I wojny światowej przez Lesko przechodziły na zmianę wojska rosyjskie i austriackie, rabując sklepy i dobytek mieszkańców, ale zabudowa miasta nie ucierpiała – Rosjanie wycofując się w 1915 r. zniszczyli most na Sanie, podpalili zamek, młyn oraz gorzelnię. Pozostałością po toczonych w okolicznych górach walk był utworzony przy cmentarzu chrześcijańskim cmentarz wojskowy.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. miasto pozostało stolicą powiatu w województwie lwowskim. Po wojnie liczba mieszkańców spadła o około tysiąc – w 1921 r. miasto zamieszkiwało 3870 osób, w tym 1080 rzymskokatolików (28%), 451 grekokatolików (11,7%) i 2338 żydów (60,3 %). Z inicjatywy Krasickich, właścicieli dóbr leskich, używaną od XIX w. aż do tej pory, nazwę miasta „Lisko” zastąpiono poprzednią nazwą „Lesko”.

Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. tereny Polski na wschód od Sanu (razem z Leskiem) zostały zajęte przez Związek Radziecki, a po ataku na Sowietów w czerwcu 1941 r. miasto zajęli Niemcy. Po wojnie Lesko, w wyniku zagłady Żydów i po wysiedleniu Ukraińców, liczyło już tylko około 1. tysiąca mieszkańców, mimo to pozostało nadal stolicą powiatu leskiego, w województwie rzeszowskim. W latach 1972–1975 Lesko stało się stolicą powiatu bieszczadzkiego (utworzonego z 3. powiatów). Od 1975 do 1999 roku włącznie miasto znalazło się w woj. krośnieńskim; od 2000 r. Lesko jest ponownie miastem powiatowym, tym razem w województwie podkarpackim i liczy około 6 tys. mieszkańców.

Historia Żydów w LeskuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żydzi zamieszkiwali Lesko od 1542 r., w którym odnotowano obecność jednego Żyda. W kolejnych 30. latach nastąpił, spowodowany najprawdopodobniej korzystnymi uregulowaniami prawnymi wprowadzonymi przez Piotra Kmitę, dynamiczny napływ ludności żydowskiej. W 1572 r. w Lesku  były tu już opodatkowane 23 głowy rodzin żydowskich

W trzeciej ćwierci XVI w. utworzony został tu kahał, wcześniej niż w sąsiednim, starszym Sanoku, w którym dopiero pod koniec tego stulecia powstał przykahałek, zależny od gminy w Lesku. Żydzi obu miast należeli wówczas do ziemstwa przemyskiego. Pod koniec XVI w. podatek opłacało około 25 głów rodzin (w tym Jakub „szkolnik”), co stanowiło około 10 % populacji miasta. Lescy Żydzi mogli być obywatelami miasta. Przed połową XVI w. mieli już swój cmentarz i zapewne bożnicę, której obecność odnotowana jest w źródłach na początku XVII w., a wkrótce także łaźnię i szpital (przytułek). Pod koniec XVI w. seniorem i rektorem jesziwy był Aron syn Izaaka (zm. 1591 r.).

Zwiększony napływ ludności żydowskiej i konkurencyjność ich cen w handlu i usługach spowodowały w 1602 r. protesty kupców i rzemieślników chrześcijańskich, a w konsekwencji uchwałę miasta, potwierdzoną przez Stanisława Stadnickiego, zakazującą Żydom handlu różnymi towarami i nakazującą pewne zachowania w święta chrześcijańskie.

Wojny i najazdy połowy XVI stulecia ominęły miasto. W wykazie osób płacących podatek w latach 1655-1660 było 182 chrześcijan i 36 Żydów (16,5 %), a w 1676 r. wśród 220 płatników w mieście było już 83 Żydów – 42 mężczyzn i 43 kobiety (37,7 %). Po podpaleniu miasta przez Szwedów w 1704 r. wiele osób pozbawionych domów wyjechało, a spośród pozostałych wielu zmarło w czasie epidemii w następnym roku (w tym 303 Żydów). W następnych dziesięcioleciach liczba ludności ponownie wzrosła, tak iż w 1765 r. zanotowano pobór podatku od 1656 Żydów w całym kahale, w tym od 587 w Lesku, a według danych z 1769 r. ludność miasta liczyła około 1440 mieszkańców. Z tych danych wynika, że Żydzi przed rozbiorami stanowili ponad 40% mieszkańców Leska. Kahał leski był wówczas największym spośród kahałów okolicznych miast i miasteczek, a o jego znaczeniu świadczyła murowana synagoga, wzniesiona w czasach kiedy większość tego typu budynków była drewniana.

Wykazy podatkowe z XVII i XVIII w. wymieniają starszyznę kahalną: z lat 1611– 1615 – Icyka doktora (rabina) i Jakuba szkolnika, z lat 1656-1660 – starszych szkoły – Abuska i Arona Zachariaszowicza, starszych bractwa – Abrama Izaakowicz i Marka Moszkowicza, starszego okopiska – Chaima Samuelowicza, Jozefa Łazurkowicza – seniora ziemi sanockiej oraz Zelika – szkolnika; wykaz z 1769 r. wymienia domy i zamieszkujących je Żydów: szkolników – Lewka Markowicza, Zabela zamieszkałego przy łaźni oraz Helika mieszkającego razem z rabinem, Icka – wiernika i Michela – kantora. Z wykazów tych wiadomo, że Żydzi lescy zajmowali się handlem różnymi towarami – w tym także winem węgierskim oraz bydłem, dzierżawą – głównie sprzedaży i szynkowania trunków, lichwą, rozmaitymi rzemiosłami, usługami i byli posiadaczami domów. Mieli tu wówczas dwie synagogi, beit ha-midrasz, łaźnię, szpital i cmentarz.

Macewy na cmentarzu żydowskim w Lesku
Macewy na cmentarzu żydowskim w Lesku

Po I rozbiorze Polski (1772 r.) Lesko znalazło się w zaborze austriackim, w prowincji zwanej Galicją. Cesarzowa Maria Teresa i jej następca Józef II wprowadzili szereg zarządzeń, które miały zreformować państwo. Dotyczyły one także ludności żydowskiej – m.in wprowadzono nowy podział na kahały, wprowadzono obowiązek posiadania przez Żydów nazwisk, wprowadzono szkoły „niemiecko-żydowskie”, nowe podatki, zarekwirowano srebra ze świątyń i synagog, a także nakazano przenieść cmentarze poza zabudowę miast i wsi.

Dzięki rozwiniętej administracji posiadamy dane demograficzne – w 1799 r. w Lesku mieszkało 1033 chrześcijan i 1084 żydów (51,2%). Chrześcijanie zajmowali tereny wokół nowego rynku oraz na zachód i południe od niego, Żydzi – zamieszkiwali głównie wokół starego rynku (zwanego żydowskim) i we wschodniej części miasta.

Badacze sugerują, że stosunkowo szybko, już w 2. połowie XVIII w. dotarły do Leska tu idee chasydyzmu, które miał głosić Samuel Szmelke Horowic – późniejszy rabin Mikulova i Moraw. Kolejnymi cadykami w Lesku byli: jego uczeń – Menachem Mendel Horowic, także bywał tu jego syn, urodzony w Lesku słynny cadyk Naftali Cwi z Ropczyc, a także syn Naftalego – Abraham Chaim. Z Leskiem wiązana jest też postać innego cadyka – Cwi Hirsza Friedmana, który wyrósł w tradycji dworów chasydzkich Halberstamów z Nowego Sącza i Bobowej oraz Friedmanów z Sadogóry. Leską społeczność żydowską dzieliły tradycje tychże ośrodków.

Pierwsza połowa XIX w. to okres stagnacji miasta, do której przyczyniły się dwa duże pożary – w 1824 i 1847 r. Ożywienie przyniosło ponowne utworzenie powiatu leskiego w 1855 r. Z 1857 r. pochodzi pierwsza dokładniejsza statystyka wyznaniowa – w Lesku mieszkało 3011 osób, w tym 850 rzymskokatolików (28%), 478 grekokatolików (16%) i 1682 Żydów (56%) oraz jeden kalwin (0,03%). Wzrost liczebności Żydów w mieście w kolejnych latach był wynikiem różnych, niezależnych decyzji administracyjnych: ukaz Agenora Gołuchowskiego, namiestnika Galicji z 1866 r., w który nadane zostały Żydom prawa obywatelskie, usytuowanie w Lesku siedziby starostwa powiatowego w 1868 r. oraz poprowadzenie w pobliżu miasta w 1872 r. linii kolejowych, z węzłem w pobliskim Zagórzu.

W pożarze miasta w 1886 r. ucierpiała głównie jego żydowska część (spłonęło 111 żydowskich domów). Dzięki poparciu społeczeństwa Galicji nastąpiła szybka odbudowa, czasie której wzniesiono już głównie budynki murowane, tak mieszkalne jak i publiczne, w tym wiele zachowanych do dziś. W 1890 r. ludność Leska przekroczyła liczbę 4. tysięcy, w tym 2425 Żydów (ponad 60%); do czasów wybuchu I wojny światowej liczba mieszkańców wzrosła do około 4700, w tym Żydów do około 3 tysięcy (ponad 61%).

Bogatsi Żydzi lescy zajmowali się głównie operacjami finansowymi – pożyczkami na wysoki procent, dzierżawą propinacji (gorzelnie, browary) i szynkowaniem trunków, dzierżawą młynów, tartaków, eksploatacją lasów, drobnym przemysłem (cegielnia, rafineria), handlem różnymi towarami – w tym winem węgierskim, produktami rolnymi i bydłem. Mniej zamożni prowadzili handel na lokalną skalę w mieście i okolicy, pośrednictwo handlowe i usługi (m.in. gastronomiczne). Rzemieślnicy uprawiali przede wszystkim tradycyjne zajęcia (krawcy, rzeźnicy, garbarze, szewcy, introligatorzy, złotnicy), ale pojawiły się także nowe zawody, takie jak zegarmistrz, blacharz, ślusarz, murarz, kominiarz, szklarz, lakiernik czy geometra. Pod koniec XIX wieku także w społeczności żydowskiej zaczęły powstawać partie i stowarzyszenia. Dzieci żydowskie uczęszczały do chederów i Talmud Tory, a dziewczynki do Bejs Jakow. Niektórzy Żydzi wysyłali dzieci także do państwowych szkół ludowych i szkół średnich.

W czasie I wojny światowej społeczność żydowska, do której należało większość sklepów i zakładów gastronomicznych, bardzo ucierpiała na skutek rabunków przez żołnierzy przechodzących wojsk. Wśród żołnierzy armii austriackiej byli także Żydzi z Leska.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1918 r.) okazało się, że liczba mieszkańców miasta istotnie spadła, co było skutkiem działań wojennych, epidemii cholery i innych chorób oraz wyjazdu wielu mieszkańców. W 1921 r. odnotowano w mieście 3806 mieszkańców, w tym 2338 Żydów (61,4%).

Działały stare oraz powstawały nowe partie i stowarzyszenia, organizacje kulturalne i młodzieżowe, założona została kasa pożyczkowa. Przedstawiciele społeczności żydowskiej, Mendel Hager, Josef March i Baruch Weiss, znaleźli się w radzie miasta, a adwokat Alter Müller został wiceburmistrzem. W tym czasie wśród służby zdrowia znaleźli się lekarze żydowscy – Zelig Liebman i Lea Grossonger oraz dentysta Dampf. Dawid Gottlieb miał najlepszy hotel i restaurację w Lesku, Mosze Ber Gutwirth nadal prowadził firmę „Importwin”, której filię otworzył we Lwowie, a Ryfka Schaff założyła drukarnię. Żydzi nadal dominowali w handlu, rzemiośle i usługach.

Mieli tak jak w poprzednim okresie dwie bożnice, beit ha-midrasz, dwie łaźnie i stary cmentarz. Swoje domy modlitwy mieli tu też chasydzi – zwolennicy dynastii sadogórskiej Friedmanów i nowosądeckiej Halberstamów. Rabinem leskim był Mendel Horowitz. Przed wybuchem II wojny światowej społeczność żydowska liczyła około 2,5 tysiąca mieszkańców miasta.

Po wybuchu wojny miasto, już we wrześniu 1939 r., zajęły najpierw wojska niemieckie, ale po kilku dniach wycofały się za San, a do Leska weszli Sowieci. San stał się granicą stref okupacyjnych, do ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 r. Po zajęciu miasta przez hitlerowców rozpoczęły się represje wobec ludności, głównie żydowskiej. Ich kulminacją było utworzenie w czerwcu 1942 r. getta, w którym zgromadzono Żydów z miasta i jego okolic. Getto zlikwidowano w sierpniu tego roku. Około stu mniej sprawnych osób rozstrzelano wówczas na cmentarzu żydowskim, resztę mieszkańców getta pognano do obozu pracy w niedalekim Zasławiu, w którym zgromadzono także Żydów z Sanoka i okolic. W obozie tym przeprowadzano także masowe egzekucje, w których zginęła duża część Żydów leskich. Pozostali zostali przewiezieni do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie zostali zamordowani w komorach gazowych. Wojnę przeżyła niewielu Żydów spośród zesłanych przez Sowietów na Syberię oraz kilkanaście osób ukrywanych przez Polaków i Ukraińców w Lesku.

Pomnik na cmentarzu żydowskim poświęcony Żydom z Leska, którzy zginęli podczas Holocaustu
Pomnik na cmentarzu żydowskim poświęcony Żydom z Leska, którzy zginęli podczas Holocaustu

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Średniowieczne miasto zostało założone na cyplu łagodnego wzniesienia, na południe od położonej na równinie nadsańskiej wsi Lesko. Centrum to tradycyjnie rynek – tu kwadratowy – i kilka wychodzących z niego uliczek oraz położony na północny-wschód od rynku kościół. Tuż na zachód od miasta Kmitowie wznieśli drewniany dwór, na miejscu którego Stadniccy wybudowali później murowany zamek.

Ze względu na dobry rozwój Leska i niewielki obszar pierwotnego miasta, Piotr Kmita założył około połowy XVI w. nowe miasto z dużym trapezowatym rynkiem i ratuszem. Na północny-wschód od tego centrum powstał kwartał żydowski z bóżnicą i położonym już poza wałami miejskimi cmentarzem. Na południowy-zachód od rynku, przy ulicy Zatylnej wzniesiona została wówczas nowa cerkiew. Stara cerkiew, zapewne z czasów jeszcze przed lokacją miasta, znajdowała się we wsi Lesko, która z czasem stała się przedmieściem, zwanym Posadą Leską. Cerkiew ta usytuowana była we wschodniej części Posady. Wokół cerkwi tradycyjnie znajdował się cmentarz, który został za czasów austriackich rozbudowany na wspólny cmentarz chrześcijański, czynny do dziś. W 1916 r. przed cmentarzem tym usytuowano cmentarz wojskowy dla żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej.

Osią założenia miejskiego był trakt z Małopolski na wschód przez Sanok – do Sambora i Lwowa – dziś po stronie polskiej droga nr 84. Po II wojnie światowej miasto rozbudowało się w kierunkach południowo-wschodnim i północnym – wzdłuż wspomnianego traktu. U północnego podnóża cypla miejskiego odgałęzia się droga na zachód, która za mostem na Sanie skręca na południe, w kierunku Baligrodu i Cisnej – to droga nr 893.

Obiekty architektury i budownictwa – zachowane i nieistniejąceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1) układ urbanistyczny w centrum obecnego miasta – składa się z dwóch historycznych założeń – ze średniowiecznego miasta lokacyjnego (z ok. 1470 r.) z rynkiem, siecią uliczek i kościołem i miejscem posadowienia dworu  na zach. od centrum (później wzniesiony na jego miejscu zamek) – druga część to przylegające do niego od pd. miasto renesansowe (z ok. 1550 r.) – z nowym rynkiem i siecią uliczek, przy których na wsch. od nowego rynku usytuowany był zespół synagogalnym, a na pd. cerkiew.

2) Kościół parafialny p.w. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Parafia rzymskokatolicka została założona wkrótce po lokacji. Kościół murowany, gotycki, fundacji Kmitów, wzniesiono w latach 30. XVI w. Po przejęciu dóbr przez Stadnickich przemieniony na zbór protestancki, w 1. poł. XVII w. ponownie rzymskokatolicki; częściowo przekształcany w 3. ćw. XVIII w. przez architekta śląskiego Gotfryda Hoffmana, remontowany w 1889 r. i w latach 1927–1928. Posiada interesujące wyposażenie.

3) Dzwonnica kościelna murowana z XVIII w., barokowa, zapewne zbudowana przez Gotfryda Hoffmana

4) Nieistniejący kościół szpitalny p.w. Św. Ducha, położony na pn. od miasta, za bramą węgierską”, drewniany z XVI w., zaniknął w 2 poł. XVII w. (?)

5) Nieistniejąca cerkiew przedmiejska p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny – parafialna dla przedlokacyjnej wsi Lesko, parafia zapewne istniejąca już w 4 ćwierci XV w.; ostatnia cerkiew drewniana, wzniesiona według tradycji w 1575 r., zniszczona w 1939 r. (?)

6) Nieistniejąca cerkiew miejska p.w. Soboru Matki Boskiej – parafia założona po połowie XVI w. na pd.-zach. od nowego rynku. Kolejna cerkiew murowana, fundacji Ksawerego Krasickiego, wzniesiona w 1837 r., rozebrana w latach po II wojnie światowej.

7) Synagoga murowana, pierwotna drewniana, z 2. połowy XVI w., w 1580 r. wzmiankowana jako „szkola żydowska”; murowaną synagogę wzniesiono być może w 2. połowie XVII w., istniała na pewno w 1. połowie wieku XVIII, zachowana do dziś. Zbudowana na planie prostokąta, z wieżą w narożniku elewacji frontowej, przebudowana zapewne po pożarze w 1847 r. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali jej wnętrze, przeznaczając budynek na cele magazynowe; pod koniec wojny zrujnowana, odbudowana w latach 1960–1963, obecnie pełni funkcję sali wystawowej domu kultury.

Synagoga w Lesku
Synagoga w Lesku

8) Nieistniejąca bożnica, położona na pn. od zachowanej synagogi, murowana, zapewne z XVIII w., rozebrana w czasie II wojny światowej.

9) Nieistniejący beit ha-midrsz, położony w kwartale żydowskim, brak szczegółowych informacji o nim, zniszczony w czasie II wojny światowej.

10) Nieistniejący dom modlitwy chasydów sadogórkich, usytuowany naprzeciwko istniejącej synagogi, rozebrany w czasie II wojny światowej.

11) Nieistniejący dom modlitwy chasydów nowosądeckich, usytuowany blisko istniejącej synagogi, rozebrany w czasie II wojny światowej.

12) zamek Stadnickich, murowany, wzniesiony w końcu XVI w. na miejscu drewnianego z murowaną wieżą dworu Kmitów, włączoną do nowej budowli, rozbudowany w 1656 r., zniszczony przez Szwedów w 1704 r., odbudowany po 1765 r. przez Gotfryda Hoffmana – za czasów Józefa Ossolińskiego, pod koniec XVIII w. spłonął, odbudowany za czasów Krasickich, w latach 1835–1838, według projektu Wincentego Pola, spalony przez Rosjan w 1915 r., ponownie odbudowany w 1924 r., uszkodzony w czasie II wojny światowej, odrestaurowany w 1956 r.

13) park pierwotnie włoski przy zamku Stadnickich, od XIX w. romantyczny.

14) ratusz na nowym rynku, murowany, wzniesiony w latach 1894–1896 na miejscu poprzednich.

15) zespół zabudowy miejskiej – kamienice z końca XIX i początku XX w., wznoszone po pożarze 1886 r.

16) przedmiejskie domy drewniane XIX w. – pocz. XX w.

17) cmentarz żydowski, założony przed połową XVI w. na wsch. od nowego centrum – najstarsza zachowana macewa pochodzi z 1548 r.; zachowało się około 2 tys. nagrobków, w tym 29 z XVI w., ponad 60 z XVII w. i 88 z XVIII w. – niektóre macewy zachowane we fragmentach. Obiekt ten należy do najcenniejszych w Polsce. Zauważalna postępująca szybko destrukcja kamienia. Od 2005 r. obiektem zajmuje się Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która wprowadziła opłatę za wejście na teren cmentarza. Kluczem dysponuje właściciel posesji naprzeciwko wejścia na cmentarz.

Macewy na cmentarzu żydowskim w Lesku
Macewy na cmentarzu żydowskim w Lesku

18) cmentarz rzymskokatolicki, położony na pn.-zach od centrum, dawniej – do II wojny światowej – wspólny z grekokatolikami. Założony prawdopodobnie w XV w. przy cerkwi prawosławnej we wsi Lesko, następnie unicki, potem greckokatolicki, a od 1. połowy XIX w. wspólny dla grekokatolików i rzymskokatolików. Zachowało się kilka ciekawych nagrobków z XIX w.

19) bunkry tzw. „Linii Mołotowa”, wzniesione nad Sanem w czasie okupacji sowieckiej w 1940 r.

20) kapliczka murowana z 1863 r. w Posadzie Leskiej.

21) figura przydrożna z XVIII w. (?), z rzeźbą św. Jana Nepomucena – przy drodze prowadzącej z Posady Leskiej do mostu na Sanie (ul. Bieszczadzka).

BibliografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

- Sefer izkor; mukedasz li-Jehudejha-ajarot sze-nisepu be-szoa be-szanim 1939-1944: Linsk, Istrik, Baligrod, Litowisk we-ha-sewiwa (red. Natan Mark i Szimon Fridlender), Tel Awiw 1964/1965

- Katalog zabytków sztuki w Polsce (dalej: KzszwP), Seria nowa, t. 1 województwo krośnieńskie (red. E. Śnieżyńska-Stolot, F. Stolot), z. 2 Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice ( oprac. E. Śnieżyńska-Stolot, F. Stolot), Warszawa 1982, s. 39-51

- A. Fasnacht, Dzieje Leska do 1772 roku, Rzeszów 1988

- J. Budziak, Dzieje Leska 1772-1918, Lesko-Wiedeń-Kraków 1995

- A. Trzciński, M. Wodziński, Cmentarz żydowski w Lesku. Część I – wiek XVI i XVII, Kraków [2002]

- A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem, Rzeszów 2004

- P. Fijałkowski, W. Litwin, Lesko [w serii „Szlak chasydzki”], Warszawa 2008

- Tam był kiedyś mój dom… Księgi pamięci gmin żydowskich (opac. M. Adamczyk-Garbowska, A.Kopciowski, A. Trzciński), Lublin 2009

- A. Trzciński, Cmentarz żydowski w Lesku. Część II – wiek XVIII, Lublin 2010

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Paweł Sygowski VII/2015

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe