Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Luboml - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Luboml jest miastem o znaczeniu rejonowym, ośrodkiem administracyjnym rejonu lubomelskiego. Miasto jest usytuowane w północno-zachodniej części obwodu wołyńskiego w odległości 127 km na północny zachód od Łucka, centrum administracyjnego obwodu. Rejon lubomelski graniczy na północy z rejonem szackim, a na południu z rejonem włodzimierskim. Rzeka Bug stanowi granicę między Ukrainą a Rzecząpospolitą Polską na Zachodzie. Na terenie rejonu przebiega Wielki Europejski Dział Wodny dzielący zlewnię Bugu, który niesie wody do Morza Bałtyckiego, i Prypeci, która należy do zlewiska Morza Czarnego. Na terenie rejonu lubomelskiego biorą swój początek rzeki Prypeć i Wyżówka.

Luboml, centrum miasta
Luboml, centrum miasta (Autor: Mykytyn, Taras)

Rejon lubomelski geograficznie znajduje się na południowej granicy Polesia.

Epoka największego zlodowacenia na terenie Wołyńskiego Polesia pozostawiła szeroką morenę, która została zbadana pod kątem geologicznym w 1931 r. przez zespół prof. S. Lencewicza. Po odejściu lodowca na morenie poleskiej powstała całkiem nowa sieć rzek. Podczas dalszego wycofywania się topiącego się lodowca jego wody, spływając od zachodu na północ, zmywały piaski z poprzedniego cyklu, co spowodowało znaczne zaburzenia w hydrologii całego regionu. Z czasem nastąpiły ważne zmiany spowodowane powrotem Bugu do Bałtyku.

Wszystkie jeziora rejonu leżą w formacjach tarasowych i większość z nich to są jeziora bardzo młode, pochodzące z okresu podyluwialnego. Większość jezior położona jest wśród bagien i torfowisk i związana z wodami podziemnymi.

Z zachodu na wschód w południowej części rejonu biegnie grzęda, która około wsi Kuśniszcze osiąga wysokość 223 m n.p.m. Kilka mniejszych wzniesień powstało na skutek nagromadzenia kredy w okresie trzeciorzędu.

Większa część powierzchni rejonu charakteryzuje się ubogim i równinnym terenem oraz nadmiarem wilgoci na skutek wpływu wód gruntowych i powierzchniowych. Teren rejonu zajmują bardzo ubogie grunty, głównie piaszczyste i zawilgocone. Jeżeli chodzi o skład lasów, obok cennych jesionów, dębów i olch rosną tu również topola osika, brzoza i sosna.

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W ХІІІ w. Luboml był już niewielkim ośrodkiem administracyjnym. Okres szczególnego rozwoju miasta nastąpił w połowie ХІІІ wieku.
Stolicą księcia Włodzimierza Wasylkowicza, bratanka króla Daniela Halickiego, był Włodzimierz, jednakże książę dużo czasu spędzał w Lubomlu, gdyż tereny te wpływały na niego kojąco. Luboml stał się jedną z jego rezydencji. Przebywał tutaj wraz z kancelarią książęcą, przyjmował posłów, wydawał rozporządzenia, jeździł na łowy w puszcze lubomelskie i szackie. Same miasto wymienione w latopisie jako gród rozbudował, umocnił wałem obronnym i fosą oraz zbudował drewniany zamek. Wzniósł ponadto w Lubomlu drewnianą cerkiew pw. św. Jerzego Zwycięzcy i hojnie ją wyposażył.

Przed śmiercią książę przetopił złote i srebrne ozdoby na grzywny i rozdał ubogim.

Trudno jest ustalić rzeczywistą datę powstania osady żydowskiej w Lubomlu. Większość badaczy, w tym dr Filip Friedman, prof. Ber Mark i dr Raphael Mahler, są zdania, że gminy żydowskie powstały na Wołyniu jeszcze przed XV wiekiem. W Latopisie Halicko-Wołyńskim, w miejscu, gdzie podany jest opis pogrzebu księcia Włodzimierza Wasylkowicza w 1288 r. we Włodzimierzu, zwraca się uwagę na wielki smutek miejscowych Żydów z powodu jego śmierci. Niezaprzeczalny jest ten fakt, że w 1370 r. w Lubomlu już istniała społeczność żydowska i w miejscowych dokumentach urzędowych z tego okresu figurują imiona Żydów.

O pierwszej osadzie żydowskiej w Lubomlu informuje badacz żydowski specjalizujący się w historii Żydów polsko-rosyjskich Filip Friedman w swoim artykule „Żydzi Chełma”, poświęconym miastu, którego dzieje są związane z sąsiednim Lubomlem. Friedman pisze, że „odnośnie Lubomla mamy świadectwa dokumentalne o osadzie żydowskiej w latach 1370–1382”. Badacz twierdzi, że imiona różnych Żydów z Lubomla zapisane są w ówczesnych dokumentach urzędowych.

W 1392 r. polski król Władysław Jagieło odwiedził Luboml, rozpoczął tu budowę kościoła, odnowił zamek, w którym niejednokrotnie przyjmował różne delegacje i wydawał przywileje. W kronikach wizyty króla w Lubomlu wspomina się o tym, że Żyd na imię Szmul pojawił się tutaj jeszcze przed królem.

Identycznego zdania jest inny historyk żydowski Ber Mark. W swojej książce o historii polskich Żydów pisze o tym, że w XIV w. powstało wiele nowych osad żydowskich i pierwszą wśród nich był Luboml. Udowadnia, że fakt istnienia tutaj niewielkiej grupy Żydów około 1370 r. jest przykładem szerokiego oficjalnego rozwinięcia osadnictwa i budowania nowych miasteczek Wołynia i przyległych terenów polskich.
Rafael Mahler w swojej kapitalnej pracy „Żydzi wczesnej Polski” pisze o tym, że w ХІV w. istniała już niewielka liczba gmin żydowskich w Wielkopolsce, na Polesiu, Białorusi i ziemi chełmskiej, podając jako przykład właśnie Luboml w latach 1370–1382.

W okresie Rzeczypospolitej Luboml był miastem starościńskim w ziemi chełmskiej, a w kontekście żydowskiego podziału administracyjnego – siedzibą okręgu bełsko-chełmskiego. Gmina żydowska w Lubomlu była jedną z najstarszych w Polsce.
Władysław Jagiełło nadał Lubomlowi prawa miejskie.

Na terenie dawnego zamku w ХІV w. w Lubomlu przebudowano drewniany zamek, w którym w 1392 r. król Jagiełło nadał Chełmowi prawa miejskie na prawie magdeburskim.

Najbardziej ożywione miasto było w XV–XVI wieku. W mieście działał młyn wodny i młyn koński.

Rozwój społeczności żydowskiej Lubomla był ułatwiony przez dwa procesy charakterystyczne dla polskiego żydostwa z XVI w. dla których historyk Mahler wyznaczył następujące warunki: 1) odbywał się narastający ruch polskich Żydów z wielkich miast do małych miasteczek; 2) równie charakterystyczna była migracja wielu Żydów z Polski Zachodniej na tereny południowo-wschodnie.

Emigracja żydowska miała tendencję do ruchu z terenów bardziej rozwiniętych pod względem gospodarczym do terenów mniej rozwiniętych i Żydzi mogli liczyć na wsparcie władców, którzy z reguły chcieli dać impuls do rozwoju rodzącej się przedsiębiorczości.

Pod koniec ХІV – na początku ХVI w. Żydzi Lubomla zaczęli rozwijać swoją społeczność. W najbliższych miasteczkach zaczęto traktować gminę lubomelską jako bardzo solidną.

Widać to z aktu królewskiego z 1520 r., w którym podano wykaz cen dla Żydów okręgu bełsko-chełmskiego. W akcie wymienieni są Żydzi, którzy mieli zbierać podatki żydowskie w takich miejscach: Joskech Zusmanowicz – z Bełza, Izroel – z Boska, Aszer – z Lubomla i Judka – z Chełma. Rzecz jasna, w tym przypadku wybrano osoby pochodzące nie z miejsc oddalonych lub nieistotnych, tylko z gmin raczej solidnych, ponieważ od ich pozycji albo liczby mieszkańców (Luboml był zaś wówczas jedną z ważniejszych gmin w okręgu) zależało zbieranie podatków.

W 1589 r. miasto Luboml zapłaciło podatki w kwocie 120,29 florenów.

Gmina żydowska przeżyła bardzo ciężkie czasy (1648–1649) podczas powstania pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego. Wojska kozackie gromiły polskich szlachciców, nie szczędziły też Żydów, przypominając o dawnych krzywdach. W dokumentach historycznych, w których opisane są te pogromy i zniszczenia, wspomniany jest także Luboml. W książce „Tit HaYavan” wspomina się o tym, że prawie cała ludność żydowska w mieście została zniszczona.

Po 1652 r. gmina żydowska w Lubomlu odrodziła się. W protokołach „Waad Arba Aracot” (Sejmu Czterech Ziem) z 1667 r. w kontekście ustanowienia podstawowej stawki podatku wspomina się, że w tym roku lubomelska gmina żydowska została obłożona podatkiem w wysokości 8100 guldenów, podczas gdy stawka gminy poznańskiej wynosiła tylko 1600 guldenów, a przemyskiej 7800 guldenów. Liczby te świadczą o względnie rychłym odrodzeniu społeczności żydowskiej w Lubomlu po wydarzeniach Tach i Tat (czyli pogromach z lat 1648–1649).
Miasto było cały czas rozbudowywane i dzielnica żydowska była tak gęsto zaludniona, że niejednokrotnie wybuchały wielkie pożary, które niszczyły miasto.

Tak na przykład, w maju 1728 r. na skutek nieostrożnego obchodzenia się z ogniem w dzielnicy żydowskiej wybuchł jeden z największych pożarów w mieście. W księgach grodzkich chełmskich Żydzi zapisali pod przysięgą, że tylko u Żydów spłonęły 103 większe i mniejsze budynki, w tym 22 sklepy z całym mieniem ruchomym, towarami i rzeczami, ocalały zaś jedynie murowane kościół, cerkiew i synagoga. Informowali o tym, ze na skutek wielkiego spustoszenia i upadku po pożarze kahał lubomelski nie może płacić dla nich kwoty, do której został zobowiązany.

Powrót Lubomla do świetności związany jest z imieniem Franciszka Ksawerego Branickiego. Po wykupieniu starostwa lubomelskiego z rąk potomków Wyhowskiego hetman zaczął rozbudowywać miasto.

W Lubomlu w 1772 r. Franciszek Branicki prowadzi negocjacje jako uczestnik konfederacji targowickiej.

W opisach wydarzeń z 1794 r., kiedy rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie przeciwko Rosji, wspomina się o Żydach z Lubomla. Faktycznie powstanie na ziemi chełmskiej wybuchło w Lubomlu, gdzie do Regimentu Pieszego Buławy Wielkiej Koronnej stacjonującego w Lubomlu dołączyły dwa kolejne pułki powstańcze, które zebrały na miejscu 300 rekrutów i zrabowały Żydów, odebrawszy im sukno na mundury. Lubomelski pułk również dołączył do powstańców, a Branicki odmówił przejścia na ich stronę.

Podczas wojny polsko-rosyjskiej z 1812 r. na południowej okolicy Lubomla w dniu 17/29 września odbyła się bitwa między wojskiem rosyjskim a korpusami saskim i austriackim Wielkiej Armii Napoleona. We wrześniu 1812 r. w Lubomlu przez pewien czas stacjonował sztab 3 Armii generała Aleksandra Tormasowa.

Zgodnie z decyzją Senatu z dnia 21 maja 1819 r. Luboml ze wszystkimi dobrami był został uznany za własność hrabiego Branickiego i jego spadkobierców, zaś mieszczanie lubomelscy mieli płacić z tytułu użytkowania gruntów podatek ustalony w lustracji z 1765 roku.

Swego czasu hetman Franciszek Ksawery Branicki nie poparł insurekcji kościuszkowskiej i jest uważany przez Polaków za zdrajcę swej Ojczyzny, ale jego wnuk, również Franciszek Ksawery Branicki, brał udział w powstaniu listopadowym i został zmuszony do emigracji. Rząd carski postanowił w 1849 r. skonfiskować posiadłości Branickiego. Duża rodzina Branickich, aby zachować dwór w Białej Cerkwi, zapisała będącemu w opresji Branickiemu dwór w Lubomlu, chociaż tam mieszkał w tym czasie jego brat, znany ornitolog, myśliwy i podróżnik Konstanty Branicki z małżonką Jadwigą z Potockich. W taki to sposób uległ konfiskacie klucz majątków hrabiów Branickich w Lubomlu, który zajmował wówczas przestrzeń około 100000 hа.

Życie miasta znacznie ożywiło się po tym, jak w 1874 r. zbudowano drogę kolejową z Chełma do Kowla. W Lubomlu zbudowano stację kolejową, która należała do Kolei Nadwiślańskiej. Zaczął funkcjonować telegraf.

W mieście pojawiły się nowe przedsiębiorstwa, Oprócz browaru, 4 garbarni i jednego niewielkiego młyna, na początku ХХ w. w mieście uruchomiono 3 potężne młyny, tartak i gorzelnię. Największym przedsiębiorstwem była gorzelnia, która należała do oddziału wołyńskiego Włościańskiego Banku Ziemskiego. Zakład zatrudniał 15 robotników. W 1914 r. zakład wytworzył produkcję o wartości 25,6 tysięcy rubli.
Pod koniec ХІХ – na początku ХХ w. w mieście odbywało się 6–7 jarmarków jednodniowych oraz targ dwa razy w tygodniu. W 1890 r. sprzedano różnych towarów na kwotę 18 tysięcy rubli, czyli 12 razy więcej, niż w połowie ХІХ wieku.

Nowe strapienia dla mieszkańców miasta przyniosła pierwsza wojna światowa. Luboml został zajęty przez wojska austriackie latem 1915 roku.
Ukraińscy Strzelcy Siczowi z Galicji, którzy byli żołnierzami wojska austriackiego, z setnikiem Dmytrem Witowskim na czele prowadzili wśród miejscowej ludności szeroką działalność w zakresie odnowienia ukraińskiej państwowości. W 1916 r. otworzyli w mieście ukraińską szkołę.
W listopadzie 1918 r. wojska austriackie opuściły Wołyń. Przez kilka miesięcy w mieście utrzymywała się władza ukraińska, ale na początku 1919 r. tereny te odeszły do Polski.

Na początku sierpnia 1920 r. oddziały 25 Dywizji Strzeleckiej im. Czapajewa zajęły Luboml i ustanowiły w mieście władzę radziecką, która utrzymała się do połowy września tegoż roku. Po tym tereny te ponownie przeszły do Polski. W grudniu 1920 r. władze polskie utworzyły powiat lubomelski, który został podzielony na 8 gmin. W 1934 r. do miasta przyłączono wieś Zawale.

W latach 1930-tych w Lubomlu zaczęła funkcjonować elektrownia, była łączność telefoniczna. W mieście było 5 młynów, w latach 1925–1930 funkcjonowała Fabryka Wódek i Likierów M. Rejzmana i K. Kopelzona. Między Lubomlem a Włodawą istniało połączenie autobusowe.
Z początkiem drugiej wojny światowej miasto było wypełnione uchodźcami, Żydami z Polski. W pierwszych dniach wojny na skutek ostrzału artyleryjskiego spłonęła cała dzielnica żydowska w centrum miasta.

W połowie września 1939 r. do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a 23 września miasto zajęła Armia Czerwona. Cała władza przeszła do tymczasowej administracji. Wznowiono działalność stacji kolejowej, elektrowni, garbarni oraz innych zakładów.

W Lubomlu stacjonowały 98 Oddział Pograniczny, 61 Pułk Strzelecki oraz 178 Pułk Artylerii.

22 czerwca 1941 r. rozpoczęła się wojna radziecko-niemiecka. Już w dniu 25 czerwca 1941 r. wojska radzieckie opuściły miasto.

Luboml stał się siedzibą okręgowego komisariatu. Utworzono administrację cywilna. W dniu 28 sierpnia 1941 r. OUN zorganizowała na Rynku w Lubomlu zgromadzenie publiczne, które wyraziło poparcie dla idei proklamowania Państwa Ukraińskiego, aczkolwiek władze niemieckie nie uznały uchwały zebrania.

Niemieccy okupanci utworzyli w mieście obóz karny. Utworzono również trzy getta, do których spędzono wszystkich Żydów. Zmuszano ich do pracy przez cały rok przy wyrębie lasu i naprawach dróg. Każdy Żyd nosił na plecach żółtą gwiazdę. Naziści niejednokrotnie nakładali na więźniów getta kontrybucję, zmuszając ich do oddania wszystkich rzeczy ze złota i srebra. Tych, którzy łamali porządek niemiecki, rozstrzeliwano na miejscu. Ponadto ludzi wywożono małymi grupami i dokonywano na nich egzekucji za cmentarzem żydowskim położonym w zachodniej części Lubomla. Miejscowi mieszkańcy w miarę możliwości pomagali Żydom, przekazywali im żywność, ukrywali we wsiach i w lesie. Uratowali w ten sposób kilkaset osób. W październiku 1942 r. wszystkich Żydów, którzy byli w getcie, w przeciągu krótkiego okresu czasu wywieziono dużymi grupami i rozstrzelano w kopalniach cegielni w północnej okolicy miasta. W Lubomlu rozstrzelano do 5 tysięcy Żydów. W ten sposób zakończyła się 600-letnia historia społeczności żydowskiej Lubomla.

Rozstrzelano również aktywistów OUN i przedstawicieli władz radzieckich. Z Lubomla wywieziono do pracy przymusowej w Niemczech 127 osób.
19 lipca 1944 r. Luboml został zajęty przez oddziały 8 Gwardyjskiej Armii generała Wasilija Czujkowa.

Rozpoczęła się odbudowa miasta. Zbudowano nowy dworzec kolejowy, elektrownię, łaźnię i in.

W 1947 r. w centrum miasta wybuchł wielki pożar, który zniszczył główne budynki.

W latach 1950-tych miasto jest dynamicznie odbudowywane. Zbudowano kino „Bat'kiwszczyna”, stadion „Kołos”, piekarnię, mleczarnię, stację maszynowo-traktorową. W 1963 r. otwartą szkołę medyczną, pod koniec lat 1960-tych oddano do eksploatacji lotnisko i największe przedsiębiorstwo – fabrykę „Switiaź”. W mieście funkcjonowało wówczas 30 sklepów spożywczych i przemysłowych, restauracja i 4 stołówki.

Pierwsza wzmianka, nazwa, przywilejeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka

Pierwsza udokumentowana wzmianka o Lubomlu datowana jest na rok 1287. W Latopisie Halicko-Wołyńskim wspomina się słowa księcia wołyńskiego Włodzimierza Wasylkowicza, który, będąc już ciężko chory, powiedział swojej żonie Oldze i bojarom: „Chciałbym pojechać do Lubomla, dokuczają bowiem mi ci poganie [czyli Tatarzy], jam zaś jest człowiek nie zdrowy, nie mogę z nimi nawet rozmawiać, gdyż zaleźli mi za skórę…”

Nazwa

Według legendy, książę Włodzimierz Wasylkowicz miał powiedzieć o tej miejscowości „Lubo mnie” [czyli „podoba mi się”], z czego wzięła się nazwa miasta. Miasto nigdy nie zmieniało swojej nazwy.

W języku jidysz mieszkańcy Lubomla zawsze nazywali swoje miasto Libiwne.

Nadanie przywilejów miejskich

Król Władysław Jagiełło nadał Lubomlowi przywileje miejskie, a w 1541 r. Lublin został lokowany na prawie magdeburskim.

Herb, zmiany ustroju administracyjnego, dane demograficzneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Herb

Do dziś nie udało się odnaleźć herbu miasta Lubomla, a nawet potwierdzić istnienie herbu przed ХХ wiekiem. W 1938 r. władze miasta i magistrat Lubomla przygotowały własny projekt herb miasta i skierowały go do Warszawy do zatwierdzenia przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Herb został tam dopracowany i skierowany do Urzędu Miasta Lubomla. Można przypuszczać, że zatwierdzeniu herbu w Warszawie przeszkodziła wojna, gdyż na drukach magistratu lubomelskiego w 1939 r. herbu jeszcze nie było.

Archiwum magistratu lubomelskiego po przyjściu władzy radzieckiej w 1939 r. zostało zniszczone i dokumentalny opis herbu nie zachował się.
Według opowieści pewnej mieszkanki Lubomla, odwiedzając jedno z muzeów warszawskich w 1939 roku, widziała ona wystawę herbów, w tym herbu Lubomla, na którym widniał wizerunek dwóch żubrów skierowanych do siebie głowami. Jest to całkiem możliwe, gdyż na lakowym odcisku pieczęci miasta Lubomla, która zachowała się na sprawozdaniu dla Komisji Skarbu Koronnego z dnia 21 lutego 1782 r., widnieją kontury żubra i napis „SIGILVM · CIVITATIS · LVBOM...”

Informację o projekcie herbu z 1938 r. wykorzystał w swojej książce Wołodymyr Panczenko, który spróbował odtworzyć herb Lubomla, na którym przedstawił wizerunek dwóch żubrów.

Pod koniec lat 1980-tych Rada Miasta Lubomla ogłosiła konkurs na najlepszy projekt herbu miasta. Projektów napłynęło bardzo dużo, ale wszystkie zostały odrzucone. Pod koniec lat 1990-tych administracja rejonowa ponownie poruszyła kwestię symboliki miasta i rejonu.
Spośród kolejnych projektów wyszczególniono dwa. Są to polski wariant z dwoma żubrami i wizerunek św. Jerzego Zwycięzcy. Biorąc pod uwagę ten fakt, że najstarszą budowlą miasta jest cerkiew św. Jerzego zbudowana w ХІІІ w., postanowiono wziąć jako podstawę drugi wariant.
Rada Miasta Lubomla uchwałą nr 11 z dnia 20 kwietnia 2000 r. zatwierdziła herb, którego autorem jest M. S. Dzej. Herb przedstawia w czerwonym polu konną postać św. Jerzego Zwycięzcy zwróconą w prawą stronę. Z lewej strony u góry znajduje się biały krzyż jako symbol ziemi wołyńskiej.

Flaga

Zatwierdzona została również flaga miasta, która ma wygląd prostokątnego płatu podzielonego na trzy pionowe pasy: boczne o barwach zielonej i środkowy o barwie żółtej, na którym umieszczony jest herb Lubomla.

W niedawno odnalezionym dokumencie za 1881 rok na pieczęci lubomelskiego starosty miejskiego przedstawiony jest św. Jerzy Zwycięzca, co jest dowodem na wykorzystanie tego symbolu w XIX wieku.

Inne przywileje

Przywileje od polskich królów otrzymywały: kościół Trójcy Świętej, cerkiew św. Jerzego, cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy i cerkiew św. Michała, a także główna murowana synagoga.

W dniu 16 sierpnia 1414 r., w poniedziałek po świecie Wniebowstąpienia NMP, polski król Władysław Jagiełło, będąc w Krasnymstawie, nadał kościołowi w Lubomlu dodatkowe przywileje na utrzymanie plebana i służby kościelnej oraz na inne potrzeby na wieki:

  • Dziesięcinę ze wszystkiego zboża ze wszystkich łanów miasta Lubomla, folwarków pańskich oraz innych majętnych, a także od wszystkich gospodarzy wiejskich każdego wyznania, nie tylko z pól uprawionych i zasianych, ale także z tych, które będą uprawione i zasiane.
  • Także na każdy rok miodu przaśnego dwa półbeczki.
  • Dziesięcinę z połowu ryb w jeziorach.
  • Swobodny wyrąb drewna w lasach starostwa lubomelskiego na budowę, opał i gorzelnie.
  • Mielenie we wszystkich młynach poza kolejnością i bez przemierzania zboża.
  • Pozwolenie na budowę jednej karczmy w mieście Lubomlu na kościelnym gruncie i szynkowanie w niej różnych trunków, bez najmniejszej przeszkody ze strony urzędników starostwa lubomelskiego.

Dochody kościoła lubomelskiego i jego plebana polski król Zygmunt II później zwiększył swoim przywilejem wydanym w Warszawie w dniu 20 sierpnia 1599 r., którym nadał półłanki zwane Monastyrszczyzna na gruntach miasta Lubomla, z jednej strony od granicy Horodyńskiej, z drugiej od strony Łopatyńskiej, z trzeciej od strony Kuśniszcza położonych, wraz ze wszystkimi leżącymi tam lasami, zaroślami, łąkami, barciami i wszelkimi użytkami i pożytkami.

Przy kościele od dawna istniał szpital. W dniu 20 sierpnia 1599 r. w Warszawie polski król Zygmunt III swoim przywilejem nadał plebanowi i kościołowi lubomelskiemu dla zwiększenia ich dochodu fundusz z 22 półłanków na Monastyrszczyźnie, z nich 11 na szpital, zarówno łaciński i grecki, na wszelkie czasy. Po tym zaś, jak ubodzy tych dwóch obrządków rozdzielili się i pięciu łacinników się oddzieliło, dokonano przeliczenia. Szpital miał zabezpieczenie w postaci odsetek od kwoty 1400 złotych ulokowanej na dobrach orchowskich, a następnie na gruntach pewnego mieszczanina z Krasnegostawu. Również na kahale lubomelskim ulokowano kapitał w wysokości 500 złotych, a kapłan Dawidowicz przy ulicy Rymackiej w wysokości 30 złotych. Co roku z gruntów nazywanych „Kątami” zasianych przez mieszczan lubomelskich brano na szpital 6 złotych.

W latach 1560-tych Żydzi z Lubomla otrzymali pozwolenie na wybranie rabina, dzięki któremu dostali rzeczywiście szerokie uprawnienia religijne i administracyjne.

Pierwszy rabin Lubomla pojawił się dopiero w 1556 r. i dopiero za rok Żydzi Lubomla otrzymali odpowiedni przywilej Zygmunta Augusta. Przywilej dotyczył wprowadzenia lokalnego sądu pokoju, po czym sąd okręgowy już nie miał prawa orzekać w sprawach żydowskich i Żydzi otrzymali prawo zaskarżania decyzji ławników sądu okręgowego bezpośrednio przed królem.

Przywilej ten zaczął chronić Żydów przed swawolą miejscowych wyższych urzędników i wzmocnił ich bezpieczeństwo, porządek i stabilność.

27 kwietnia 1672 duchowny lubomelskiej cerkwi pw. św. Jerzego Zwycięzcy ks. Błażej Lelikowicz okazał w celu wpisania do akt dekret potwierdzający króla Michała z dnia 14 lipca 1670 r. na działki gruntu, które należały do lubomelskich cerkwi św. Jerzego, św. Michała i Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy zgodnie z aktem wpisanym w dniu 3 czerwca 1631 r. przez byłego duchownego cerkwi św. Jerzego Grzegorza Karaczewskiego w lubomelskie księgi wójtowskie. Oto wykaz tych gruntów w mieście Lubomlu, do których wyjeżdżał, wytyczając granice, biskup chełmski i bełski Metody Terlecki:

  • pierwszy grunt położony jest za bramą Rymacką przy drodze, która przebiega obecnie obok cerkwi św. Michała, na ulicę Tylną między gruntami Icka Szczyglikowicza i drugą [ulicą] między Irszem Huberem, Żydów, mieszczan lubomelskich;
  • drugi grunt położony jest za gruntem Baglikowskiego z jednej strony, a z drugiej – uliczki do ogrodu Fedora Bykowicza, wówczas diakona cerkwi św. Jerzego, która ciągnie się i przylega do samej (Rymackiej) ulicy, jak i w inne place miejskie;
  • trzeci grunt położony jest przy ul. Tylnej, która idzie od ulicy Rymackiej na ulicę Zawalską między gruntami Semena Usowicza i Żyda Abrama Moszkowicza. Ponadto przy tej ulicy znajduje się chałupa Szczepanowskiej, przekazana w spadku na rzecz cerkwi św. Jerzego z małą działką przy drodze, która przebiega przez ulicę Rymacką. Inna działka za browarem Trubiłowskim zwana niwką Giraczewskiej również została przekazana w spadku na rzecz tejże cerkwi św. Jerzego.
  • сo się tyczy gruntów polowych, nazywanych uroczyskami Poboże, Olszyny, Korytyny, pola te biorą swój początek od Grobli aż do Korytyn Zamkowych na całą długość, na szerokość gościńca, który idzie pod samym borem do wsi Podhorodno, aż do gruntu położonego między cerkiewnymi włościami innej cerkwi w Lubomlu, Swięto-Prezysteńskiej, ponadto łan pola osobny, nazwany za uroczyskiem Gnojno, rozpościerający się od szlaku Lisockiego aż do ściany Wiśniewskiej i między łanem Kupraczów z jednego rogu i Lelikowów z drugiego.

Wykaz tych gruntów podany jest w tekście przywileju króla Michała wydanego w Warszawie w dniu 14 czerwca 1670 roku. Przywilej te odsyłał do aktu króla Zygmunta Augusta i funduszu Dymitra Korybuta Wiśniowieckiego, hetmana wielkiego koronnego i starosty lubomelskiego.

Z kolei w przywileju wydanym w Warszawie w dniu 14 lipca 1670 r. dla Preczysteńskiej cerkwi (pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy) w Lubomlu król Michał Korybut Wiśniowiecki oznajmił, że Dymitr Jerzy Korybut, książę Wiśniowiecki w Wiśniowcu i Zbarażu, wojewoda bełski, hetman polny koronny, starosta białocerkiewski, drohiczyński i lubomelski potwierdza wszystkie prawa i przywileje nadane oznaczonej cerkwi w Lubomlu w dniu 23 maja 1669 roku. Król Michał potwierdził również przywileje tej lubomelskiej cerkwi obrządku greckiego wydane przez jego poprzednika Zygmunta Augusta.

Przywilej obejmował m.in. grunty od uroczyska Wretyszcza albo Pasieki na całą długość do pola czy gruntu cerkwi św. Jerzego aż do szlaku, który prowadzi do majątków łuku lubomelskiego, do zakrętu pola nazywanego Łosyny.

W przywileju polskiego króla Michała z dnia 14 lipca 1670 r. na działki gruntu, które należały do cerkwi lubomelskich, wymieniona jest także cerkiew św. Michała.

  • Pierwszy grunt położony jest za bramą Rymacką przy drodze, która przebiega obecnie obok cerkwi św. Michała, na ulicę Tylną między gruntami Icka Szczyglikowicza i drugą [ulicą] między Irszem Huberem, Żydów, mieszczan lubomelskich.

W 1671 r. książę Michał Korybut Wiśniowiecki, do którego należał Luboml, potwierdził wszystkie przywileje lubomelskich Żydów.

Zmiany ustroju administracyjnego

W okresie Rusi Kijowskiej aż do jej upadku jako państwa Luboml znajdował się w składzie Wołynia ze stolicą we Włodzimierzu.

Od końca ХІІ w. do 1340 r. miasto było ośrodkiem administracyjnym księstwa halicko-wołyńskiego.

Po 1366 r. Luboml odszedł do ziemi chełmskiej. Ziemia chełmska i Luboml przeszły we władanie sojusznika króla, księcia bełskiego Jerzego Narymuntowicza. Po śmierci króla Kazimierza ІІІ w 1370 r. księciu Jerzemu udało się wydostać spod wpływu Polski. Chełm ponowie stał się stolicą księstwa. W tym samym roku ziemia chełmska została jednak podbita przez polskiego króla Ludwika Węgierskiego, a po dziesięciu latach księcia Jerzego Narymuntowicza pozbawiono ziemi chełmsko-bełskiej, która została przyłączona do Polski. W 1377 r. Luboml i Ratno zostały całkiem oderwane od Wołynia i na dłuższy czas weszły w skład ziemi chełmskiej.

W drugiej połowie ХІV w. Luboml należał do Fiodora Sanguszki, od którego pochodzi ród Sanguszków Kowelskich i Koszyrskich.
Starostwo lubomelskie uważane było za jedno z najbardziej atrakcyjnych w Polsce, obfitowało w lasy i jeziora.

Starostwo lubomelskie było królewszczyzną. Od końca ХVІ w. miasto było włączone do posagu córki króla Zygmunta III.

W ciągu ХVІ–ХVІІ w. starostwo było nadawane we własność dożywotnią różnym starostom: w okresie od 1659 do 1664 r. należało wraz ze starostwem do hetmana Iwana Wyhowskiego, w latach 1660-tych do Pawła Tetery, w latach 1670-tych zostało przekazane hetmanowi koronnemu Polski Dymitrowi Wiśniowieckiemu, a w roku 1768 – hetmanowi hrabiemu Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu. Ten ostatni w latach 1770-tych zaczął zapisywać starostwo jako hrabstwo.

Luboml zawsze należał do okręgu bełsko-chełmskiego Sejmu Żydów Korony. Szereg dokumentów wskazuje na to, że prawie w ciągu 100 lat, od roku 1664 do 1754, obszar ten często nazywany był Dziewięć Miasteczek. Wchodziły do niego Chełm, Bełz, włości zamojskie oraz niektóre miejscowości na Lubelszczyźnie. Nałożenie podatków z reguły nie dotyczyło włości zamojskich. Do najbardziej liczących się gmin okręgu bełsko-chełmskiego w 1717 r. należały Luboml, Chełm, Bełz, Oleszyce, Szyniawa, Warsz (Sokół) і Tiszwic (Tyszowce). Jeśli dodać do nich Zamość jako część całego okręgu, liczba miasteczek rzeczywiście będzie wynosiła dziewięć.

Na początku Lubomelszczyzna miała status powiatu, następnie, po powiększeniu powiatów, zostało utworzone starostwo lubomelskie w składzie ziemi chełmskiej województwa ruskiego Rzeczypospolitej. Ten podział administracyjny obowiązywał do ІІІ rozbioru Polski w 1795 roku.
Po ІІІ rozbiorze Polski tereny Lubomelszczyzny odeszły do Rosji. Luboml został siedzibą wołosti.

Za udział Branickich w powstaniu listopadowym dobra lubomelskie w 1849 r. zostały skonfiskowane przez rząd carski.

Po ІІІ rozbiorze Polski tereny starostwa lubomelskiego weszły w skład powiatu włodzimierskiego guberni wołyńskiej, gdzie znajdowały się do 1915 roku. Luboml był ośrodkiem administracyjnym wołosti. W 1812 r. miasto było przez krótki okres czasu zajęte przez korpusy austriacki i saski armii napoleońskiej.

W okresie pierwszej wojny światowej latem 1915 r. tereny Lubomelszczyzny zostały zajęte przez wojska austro-węgierskie. W okresie okupacji, która trwała do listopada 1918 r., tereny te znajdowały się pod rządami Powiatowej Komendy Etapowej. Znaczna część ludności prawosławnej została wysiedlona na wschód Rosji. W Lubomlu pozostała wtedy głównie ludność żydowska (do 1921 r. wynosiła 94% mieszkańców).

Po rewolucji w Niemczech w listopadzie 1918 r. wojska austriackie zmuszone były do opuszczenia Wołynia. Rozpoczęły się walki o terytorium między wojskiem ukraińskim a Legionami Polskimi. Wojsko polskie w 1919 r. zajęło całą Lubomelszczyznę. Na mocy traktatu ryskiego z 1921 r. Wołyń odszedł do Polski w rozumieniu prawa międzynarodowego.

Od marca 1919 r. Wołyń częściowo dostał się pod władzę Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, a w lutym 1920 r. utworzony został samodzielny Komisariat Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego. Lubomelszczyzna weszła w skład powiatu Włodzimierskiego, który od czerwca 1920 r. podlegał pod rząd Rzeczypospolitej i jurysdykcję wymienionego komisariatu.

Na początku sierpnia 1920 r. oddziały 25 Dywizji Strzeleckiej im. Czapajewa zajęły Luboml i powiat. Na krótki okres ustanowiona została władza radziecka i utworzony komitet rewolucyjny (rewkom), którego jurysdykcja obejmowała 4 wołostie.

W połowie września 1920 r. miasto i cały rejon ponownie zajęły wojska polskie.

W grudniu 1920 r. władze polskie utworzyły powiat lubomelski, który został wyodrębniony z powiatu włodzimierskiego. Był to najmniejszy powiat na terenie województwa wołyńskiego. Terytorium powiatu zostało podzielone na 8 gmin.

1 września 1939 r. po ataku Niemiec na Polskę rozpoczęła się druga wojna światowa. Na mocy paktu Ribbentrop – Mołotow Armia Czerwona zajęła Wołyń. W powiecie ustanowiono władzę radziecką. Po zajęciu terytorium cała pełnia władzy przeszła do tymczasowej administracji. Dawne gminy zaczęto nazywać wołostiami. 20 stycznia 1940 r. powiat został podzielony na trzy rejony: lubomelski, hołowieński i szacki, utworzono sielsowiety.

22 czerwca 1941 r. rozpoczęła się okupacja rejonu przez Niemcy nazistowskie. Okupanci wprowadzili nowy podział administracyjny. Obwód wołyński został włączony do Okręgu Generalnego Wołynia i Podola, którego komisariat generalny został ulokowany w Łucku. Na terenie obwodu utworzono sześć okręgów, na których czele stali komisarze okręgów. Siedzibą jednego z komisariatów okręgu był Luboml. Teren rejonu został podzielony na trzy urzędy rejonowe – lubomelski, hołowieński i szacki.

Tereny Lubomelszczyzny jako obszar działalności Ukraińskiej Armii Powstańczej należały do grupy Północny Zachód i były częścią okręgu wojskowego UPA „Turiw”.

Podczas akcji Armii Czerwonej w dniu 19 lipca 1944 r. Luboml został wyzwolony z rąk okupantów niemieckich, a 25 lipca cały rejon został oczyszczony z hitlerowców. Zostały przywrócone do życia rejony lubomelski, hołowieński i szacki.

Stanem na 1 września 1946 r. w skład rejonu lubomelskiego wchodziła 1 rada miejska, 17 rad wiejskich, 23 wsi i 43 chutory. Powierzchnia rejonu wynosiła 0,5 tysiąca kilometrów kwadratowych.

W latach 1950-tych rozpoczął się proces powiększenia rejonów w obwodzie wołyńskim. 21 stycznia 1959 r. do rejonu lubomelskiego przyłączony został rejon hołowieński, а 30 grudnia 1962 r. zlikwidowany został rejon szacki, którego terytorium zostało przyłączone do rejonu lubomelskiego. Ten ostatni rejon stał się największym w obwodzie pod względem powierzchni.

Od 1991 r. rejon lubomelski wchodzi w skład niepodległej Ukrainy. W 1993 r. wyodrębniona została północna część rejonu, na podstawie której utworzono rejon szacki. Obecnie do rejonu lubomelskiego należą rada miasta Lubomla, rada osady Hołowne i 22 rady wiejskie.

Dane demograficzne

Miasto Luboml było cały czas rozbudowywane, gęsto zasiedlone i niejednokrotnie wybuchały w nim wielkie pożary. Najbardziej znane pożary miały miejsce w latach 1473, 1609, 1619, 1631, 1639, 1672, 1729 i in. Wśród zawodów, których przedstawiciele ucierpieli w pożarach, wymieniane są fryzjerzy, sklepikarze, rzeźnicy, krawcy, nauczyciele, kuśnierze, szklarze, bakałarze, skrybowie, malarze, złotnicy oraz muzycy.

Statystyki z 1550 r. pokazują, że Luboml był znaczącym miasteczkiem żydowskim nie tylko w północno-wschodniej części ziemi chełmskiej i całego regionu, lecz także w części okręgu lubelskiego.

Był to rok pierwszego spisu powszechnego Żydów polskich. Według spisu, w Lubomlu mieszkało 39 właścicieli domów (ponad 390 osób). Aby zrozumieć znaczenie tej liczby, należy porównać ją z liczebnością innych ówczesnych gmin żydowskich. Rzecz jasna, gminy, które powstały później niż lubomelska, były od samego początku dużo mniejsze. Chełm, Włodzimierz i Bełz, które w okresie istnienia Sejmu Czterech Ziem wyrosły na większe miasta, w 1550 r. miały mniej Żydów, niż Luboml. W żydowskim Bełzie było 22 właścicieli domów, czyli około połowy liczby w Lubomlu. W Ludmirze (Włodzimierzu) ich było 30 i nawet w Chełmie było ich mniej niż 39.

Istnieje wiele uderzających podobieństw między Lubomlem a Lublinem, w którym istniała wówczas największa społeczność żydowska – było tam o 3 właścicieli domów więcej, niż w Lubomlu.

Według zapisów w księgach podatkowych za rok 1564, starostwo lubomelskie liczyło 29 miejscowości. W mieście było 8 kupców i 26 rzemieślników zrzeszonych w cechy. Były tu trzy cerkwie prawosławne i monaster oraz synagoga.

W okresie powstania Chmielnickiego w latach 1648–1649 lubomelska społeczność żydowska bardzo ucierpiała, ale wkrótce ponownie się odrodziła.

W protokołach Sejmu Czterech Ziem z 1667 r. podany jest wykaz rocznej wysokości podatków na osobę. Lista sporządzona jest według okręgów, ale większe miasteczka, w tym Luboml, są wymienione osobno. Wysokość podatku dla Lubomla ustalona została na poziomie 8100 guldenów, dla Poznania – 1600, dla Przemyśla – 7220. Bełz miał płacić podatek w prawie tej samej wysokości co Luboml: 8460 guldenów.

Stanem na rok 1798 w mieście było 296 dworów, mieszkało 109 osób stanu szlacheckiego, chrześcijańskich kupców i mieszczan 283 osoby. Łącznie w mieście mieszkało wówczas 1718 osób.

Po rewizji z 1847 r. lubomelska gmina żydowska liczyła 2130 osób. W 1870 r. Żydzi stanowili już 66% ludności miasta. W 1897 r. liczba mieszkańców Lubomla wynosiła 4600 osób, w tym 3300 Żydów. W 1898 r. wśród lubomelskich Żydów było 349 rzemieślników, 52 robotników, pod opieką 17 nauczycieli kształciło się 370 uczniów, a 60 chodziło do Talmud Tory.

W maju 1881 r. w mieście wybuchł wielki pożar, który rozpoczął się w budynku żydowskim. Spłonęły 122 domy żydowskie, w tym wszystkie bez wyjątku sklepy i pięć domów modlitwy. W pożarze zginęła żydowska kobieta z dzieckiem.

Dane demograficzne Lubomla

Rok Liczba dworów Liczba mieszkańców Prawosławni Żydzi Polacy Źródło
1564 - - - 150 - Reêstr dodatkovich podatkìv zìbranich zgìdno Petrikìvsʹkoï uchvali zbiračem Cholmsʹkogo okrugu v rocì 1564, s. 602.
1798 296 1718 - - - Geografičesko-istoričeskij očerk. Otečestvennyj slovarʹ russkoj imperii. 1867 g., s. 122.
1847 - - - 2130 - -
1867 406 2784 - - - -
1870 425 2064 - 66% - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V. Warszawa, 1884, s. 444.
1896 577 4030 - - - -
1897 - 4470 - 3297 - -
1906 - 4980 - - - Spisok naselennyh mest Volynskoj gubernii, 1906, s. 27–50.
1908 - 5193 900 3900 (75,1%) 393 Lûbomlʹŝina: ìstorična, turistična… Dovìdnik-putìvnik. Lucʹk 2011, s. 64.
1910 501 5140 - 4014 - Mapa dróg kolejowych guberni wołyńskiej. 1910. Archiwum Państwowe Obwodu Żytomierskiego. F. 752, op. 1, spr. 66.
1914 - 7000 - - - Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Wołyniu. Łuck, 1929.
1921 448 3328   94,4% - Domański B., Powiat Lubomelski. Luboml 1936, s. 24.
1926 - 3848 - - - Domański B., Powiat Lubomelski. Luboml 1936, s. 24.
1931 - 7246 - - - Domański B., Powiat Lubomelski. Luboml 1936, s. 24.
1939 - 7800 - 4600 - -
1941 - 12000 - - - -
1946 - 3200 - - - -
1959 - 5600 - - - Ukraïnsʹka radânsʹka enciklopedìâ, t. 8. Kiïv 1962, s. 306.
1970 - 6300 - - - Ìstorìâ mìst ì sìl Ukraïnsʹkoï RSR. Volinsʹka oblastʹ. Kiïv 1970, s. 469.
2001 - 10124 - - - Naselennâ Lûbomlʹsʹkogo r-nu. Statupravlìnnâ. Č. 1. Lucʹk 2003, s. 5.
2014 ok. 3000 10274 - - - Dane Rejonowego Wydziału Statystycznego, 2014 r.

 

We wrześniu tegoż 1881 roku w Lubomlu ponownie wybuchł wielki pożar. Na skutek nieprawidłowości w budowie komina spłonęły 22 domy żydowskie i 5 wiejskich chat.

Luboml wymieniany kiedyś jako duże miasto w drugiej połowie ХІХ w. zamienił się w drugorzędną miejscowość, w której nie pamiętano już o wielkich rabinach i uczonych ludziach.

Spis ludności z 1897 r. podaje liczbę Żydów w miasteczku: 3297 przy ogólnej liczbie ludności 4470.

Stanem na 1908 rok w Lubomlu było: mieszczan – 4133, chłopów – 1000, wszystkich mieszkańców – 5193, w tym prawosławnych – 900, rzymskich katolików – 393, osób wyznania mojżeszowego – 3900.

W okresie pierwszej wojny światowej, gdy miasto było okupowane przez Austriaków i wielu lokalnych mieszkańców zostało ewakuowanych w głąb Rosji, główna masa Żydów pozostała na swoim miejscu.

Stanem na 1921 r. ludność żydowska Lubomla stanowiła 94% ogółu mieszkańców.

Struktura etniczno-wyznaniowa ludności miasta Lubomla stanem na 1921 rok

Żydzi, % Liczba mieszkańców Żydzi Rzymscy katolicy Prawosławni Polacy Ukraińcy
94,38 3328 3141 58 129 307 110

 

Po tym, jak Luboml odszedł do Polski w 1921 r., liczba mieszkańców miasta wynosiła 3328, w tym 3141 Żydów, podczas gdy w powiecie mieszkało 5604 Żydów.

W 1926 r. liczba mieszkańców Lubomla wynosiła 3848 osób.

Na początku lat 1930-tych ludność żydowska, oprócz rozproszonych pojedynczych rodzin, które mieszkały prawie w każdej wsi, tworzyła trzy większe grupy, a mianowicie: w mieście Lubomlu, w mieście Opalinie i we wsi Szacku. W 1931 r. 91,3% mieszkańców miasta stanowili Żydzi. W 1934 r. w powiecie lubomelskim ludność żydowska stanowiła 7,7% ogółu mieszkańców, a w 1935 r. w powiecie mieszkało już 6971 Żydów.

W 1939 r. w mieście było 7800 mieszkańców, w tym 4600 Żydów.

Przed początkiem okupacji niemieckiej w mieście mieszkało 12500 osób.

Struktura wyznaniowa powiatu lubomelskiego (Domański B., Powiat lubomelski, Luboml 1936, s. 29)

L.p. Wyznanie 01.12.1926 r. 01.12.1934 r. %
1. Rzymscy katolicy 8760 11239 12,5
2. Prawosławni 57181 70184 77,8
3. Żydzi 6274 6971 7,7
4. Wyznawcy Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego 771 964 1,1
5. Grekokatolicy - 3 -
6. Sektanci 425 843 0,9
  Ogółem 73411 90204 100

 

W okresie okupacji nazistowskiej w trzech dzielnicach Lubomla utworzono getta i w pierwszych dniach października 1942 r. cała ludność żydowska miasta, czyli około 5000 osób, została rozstrzelana.

Chronologia wydarzeń

  • 1287 r. – pierwsza wzmianka o Lubomlu (Latopis Halicko-Wołyński)
  • Lata 1280-te – budowa murowanej cerkwi św. Jerzego z fundacji księcia Włodzimierza Wasylkowicza
  • Od końca ХІІ w. do 1340 r. – Luboml jest ośrodkiem administracyjnym księstwa halicko-wołyńskiego
  • 1289 r. – w Lubomlu zmarł książę Włodzimierz Wasylkowicz
  • 1366 r. – Luboml wchodzi w skład ziemi chełmskiej
  • Lata 1360-te – przebudowa zamku lubomelskiego
  • Lata 1370–1382 – pierwsza osada żydowska w Lubomlu
  • Druga połowa ХІV w. – Luboml przeszedł we władanie Teodora Sanguszki, kształtowanie się społeczności żydowskiej
  • 1392–1409 r. – budowa drewnianego kościoła pw. Świętej Trójcy
  • 1412 r. – polski król Władysław Jagiełło zbudował w Lubomlu murowany kościół pw. Świętej Trójcy
  • 16 sierpnia 1414 r. – Władysław Jagiełło nadał lubomelskiemu kościołowi dodatkowe przywileje na utrzymanie plebana i służby kościelnej oraz na inne potrzeby na wieki
  • 1478 r. – wielki pożar w Lubomlu
  • Koniec ХІV – początek ХVI w. – rozwój społeczności żydowskiej w Lubomlu
  • 1510 r. – założenie przez społeczność żydowską synagogi w Lubomlu
  • 1532 r. – w mieście urodził się znany dominikański teolog Seweryn Lubomelczyk
  • 1541 r. – nadanie Lubomlowi praw miejskich na prawie magdeburskim
  • 20 sierpnia 1599 r. – zwiększenie przywilejów dla lubomelskiego kościoła i szpitala przy nim przez króla Zygmunta ІІІ
  • Lata 1560 – otrzymanie przez lubomelskich Żydów pozwolenia na wybranie rabina, dzięki któremu dostali szerokie uprawnienia religijne i administracyjne
  • Od 1569 r. – lubomelska gmina żydowska staje się jedną z ważniejszych gmin nowo powołanego Sejmu Czterech Ziem
  • Od końca ХVІ w. – miasto staje się posagiem córki polskiego króla Zygmunta ІІІ
  • 1596 r. – wszystkie prawosławne cerkwie w Lubomlu przeszły na unię z Rzymem
  • 1659 r. – król nadał starostwo lubomelskie we własność dożywotnią dawnemu zaporoskiemu hetmanowi Iwanowi Wyhowskiemu, który także wykonał jedno z postanowień ugody hadziackiej i przekazał cerkwie z powrotem Kościołowi prawosławnemu
  • 1664 r. – administratorem starostwa lubomelskiego został Paweł Tetera
  • 14 czerwca 1670 r. – nadanie przywilejów lubomelskiej cerkwi św. Jerzego
  • 14 lipca 1670 r. – nadanie przywilejów lubomelskim cerkwiom św. Michała i Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy
  • Lata 1670-te – starostwo lubomelskie zostało przekazane Dymitrowi Jerzemu Wiśniowieckiemu herbu Korybut, hetmanowi wielkiemu koronnemu
  • 1671 r. – książę Michał Wiśniowiecki potwierdził przywileje lubomelskich Żydów
  • 1728 r. – kolejny wielki pożar w Lubomlu
  • 1764 r. – budowa w Lubomlu dzwonnicy kościoła pw. Świętej Trójcy
  • 1768 r. – właścicielem starostwa lubomelskiego został hetman hrabia Franciszek Ksawery Branicki
  • Lata 1770-te – budowa nowej cerkwi św. Jerzego
  • Początek lat 1780-tych – budowa pałacu w Lubomlu przez F. K. Branickiego
  • 1794 r. – wkroczenie do Lubomla powstańców Tadeusza Kościuszki
  • Koniec XVІІІ w. – budowa sukiennic w Lubomlu przez hetmana F. K. Branickiego
  • 1812 r. – okupacja Lubomla przez korpusy saski i austriacki armii napoleońskiej
  • 17/29 września1812 r. – w Lubomlu odbyła się bitwa 3 Armii Imperium Rosyjskiego z korpusami saskim i austriackim armii francuskiej
  • 1849 r. – majątki lubomelskie zostały skonfiskowane przez rząd carski
  • 1874 r. – budowa drogi kolejowej z Chełma do Kowla przez Luboml
  • 1881 r. – pożar zniszczył większość z 450 domów w Lubomlu
  • 1882 r. – otwarcie w mieście jednoklasowej szkoły wiejskiej
  • 23 października 1884 r. – w mieście urodził się znany lingwista prof. Nazarij Bukatewycz
  • 1884 r. – budowa w Lubomlu drewnianej cerkwi pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy
  • 8 września 1898 r. – w Lubomlu urodziła się aktorka Natalia Użwij, Ludowa Artystka ZSRR
  • 1902 r. – otwarcie w mieście dwuklasowej szkoły wiejskiej
  • Lata 1915–1918 – okupacja terenów Lubomelszczyzny przez wojska austro-węgierskie
  • 1916 r. – otwarcie szkoły ukraińskiej przez Ukraińskich Strzelców Siczowych
  • 1918 r. – w Pradze wydano serię znaczków pocztowych z widokami Lubomla
  • 1919 r. – wkroczenie wojsk polskich na tereny Lubomelszczyzny
  • Luty 1920 r. – Lubomelszczyzna weszła w skład powiatu włodzimierskiego samodzielnego Komisariatu Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego.
  • Czerwiec 1920 r. – Luboml przechodzi pod jurysdykcję rządu Rzeczypospolitej
  • Początek sierpnia 1920 r. – zajęcie Lubomla przez oddziały 25 Dywizji Strzeleckiej im. Czapajewa, utworzenie komitetu rewolucyjnego (rewkomu), który objął swoją władzą 4 wołostie, ustanowienie na krótki okres władzy radzieckiej
  • Połowa września 1920 r. – powrót wojsk polskich do miasta
  • Grudzień 1920 r. – utworzenie przez władze polskie powiatu lubomelskiego wydzielonego z powiatu włodzimierskiego
  • 1921 r. – na mocy traktatu ryskiego Luboml odszedł do Polski
  • 1934 r. – do miasta przyłączono wieś Zawale
  • 1938 r. – budowa nowej murowanej szkoły w mieście
  • Wrzesień 1939 r. – zajęcie powiatu lubomelskiego przez Armię Czerwoną na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow i ustanowienie władzy radzieckiej
  • 22 października 1939 r. – zaczęła ukazywać się gazeta „Nowyj Szlach”
  • 1939 r. – utworzenie w mieście niepełnej szkoły żydowskiej, która w 1940 r. została przekształcona w szkołę średnią
  • 20 stycznia 1940 r. – podział powiatu lubomelskiego na trzy rejony: lubomelski, hołowieński i szacki
  • 25 czerwca 1941 r. – okupacja Lubomla przez nazistowskie Niemcy
  • 1941 r. – zakończenie funkcjonowania synagogi
  • Październik 1942 r. – zgładzenie społeczności żydowskiej Lubomla
  • 19 lipca 1944 r. – wyzwolenie Lubomla przez Armię Czerwoną z rąk niemieckich okupantów
  • 1947 r. – zniszczenie lubomelskiej synagogi, wielki pożar w mieście
  • 1950 r. – odsłonięcie nad mogiłą zbiorową pomnika żołnierzy poległych w okresie wojny 1941–1945
  • 1954 r. – odsłonięcie pomnika Bohdana Chmielnickiego
  • 1958 r. – otwarcie zakładu mleczarskiego
  • 1963 r. – otwarcie szkoły medycznej i dziecięcej szkoły muzycznej
  • 1967 r. – zbudowano Szkołę Średnią nr 1, otwarcie zasadniczej szkoły zawodowej
  • Koniec lat 1960-tych – otwarcie lotniska i największego przedsiębiorstwa – fabryki „Switiaź”
  • 1973 r. – wydanie w Izraelu przez Żydów z Izraela, USA i Kanady – dawnych mieszkańców Lubomla księgi wspomnień o Lubomlu i społeczności żydowskiej z okazji jubileuszu 600-lecia lubomelskiej gminy żydowskiej, otwarcie Lubomelskiego Muzeum Krajoznawczego
  • 1975 r. – publikacja w Izraelu książki urodzonych w Lubomlu Jakuba (Yakova) Hetmana i Nathana Sobela „Księga wspomnień o Lubomlu” w języku hebrajskim i jidysz
  • 19 lipca 1982 r. – otwarcie pomnika Chwały
  • 1988 r. – zbudowano i otwarto Szkołę Średnią nr 3
  • Od 1991 r. – Luboml wchodzi w skład niepodległej Ukrainy
  • 1995 r. – wizyta w mieście gości z Nowego Jorku wywodzących się z lubomelskiej społeczności żydowskiej
  • 1997 r. – publikacja w USA książki Jakuba (Yakova) Hetmana i Nathana Sobela „Księga wspomnień o Lubomlu” z uzupełnieniem w języku angielskim dzięki wsparciu Aarona Ziegelmana
  • 1997 r. – organizacja przez urodzonego w Lubomlu nowojorczyka Aarona Ziegelmana wystawy zebranych z całego świata materiałów i dokumentów o lubomelskiej społeczności żydowskiej w Senacie Stanów Zjednoczonych
  • 20 kwietnia 2000 r. – uchwałą Rady Miasta Lubomla nr 11 zatwierdzono herb miasta, którego autorem jest M. Dzej, oraz flagę Lubomla
  • 14 października 2002 r. – odsłonięcie w mieście pomnika „Bojownikom o Wolność Ukrainy”
  • 24 listopada 2006 r. – zbudowano i konsekrowano cerkiew św. Michała.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Luboml ma dawną historię. Znaleziska archeologiczne potwierdzają, że pierwsza osada powstała w północno-zachodniej okolicy miasta jeszcze w epoce eneolitu, w ІІІ tysiącleciu p.n.e. Mieszkały tu plemiona kultury naczyń lejkowatych, kultury amfor kulistych i kultury strzyżowskiej, które są reprezentowane przez siekiery krzemienne i kamienne oraz groty włóczni.

Grodzisko z okresu Rusi Kijowskiej Х–ХІ w. w uroczysku Szopy we wschodniej okolicy miasta. Zostało po raz pierwszy zbadane w 1888 r., w tym samym roku wyniki badań zostały opublikowane. W 1938 r. przeprowadzone były prace wykopaliskowe pod kierunkiem polskiego archeologa Jana Fitzkego. W latach 1960-tych grodzisko badali archeolodzy P. О. Rappoport i Ju. W. Kucharenko. W 1975 r. badania prowadziła tutaj M. W. Malewska, w roku 1995 r. prace wykopaliskowe prowadził M. М. Muczynko.

Górna warstwa datowana jest wyłącznie na wiek Х–ХІ, aczkolwiek prace wykopaliskowe i poszczególne znaleziska potwierdzają to, że osada powstała już w ІІ tysiącleciu p.n.e. Odkryto artefakty kultury łużyckiej wczesnych Słowian Rusi Kijowskiej, brązowy grot włóczni z ХІІІ–ІІ w. p.n.e. oraz lepioną ceramikę.

Grodzisko posiada rzadki system obronny. Cały jego perymetr otoczony był wałem i dwiema fosami. Od strony południowej znajduje się okrągły dziedziniec, również otoczony fosą. Podczas prac wykopaliskowych odkryto siedliska z Х–ХІ w., ceramikę, broń i przedmioty życia codziennego z okresu wczesnych Słowian do ХІ wieku.

Później mieszkańcy przenieśli osadę na zachodnie wzniesienia. Mogło to być spowodowane przez częste zatopienia terenów nizinnych lub przez zniszczenie miasta na skutek działań wojennych albo też przez chęć zagarnięcia większego terytorium.

Powierzchnia grodziska wynosi 4 ha, osady wokół niego – 7 ha.

W dniu 25 kwietnia 1988 r. grodzisko zostało wpisane na państwową listę zabytków chronionych prawem pod nr 799. Znaleziska z wykopalisk są przechowywane w Lubomelskim Muzeum Krajoznawczym.

Cmentarzysko kultury wielbarskiej (gocko-gepidzkiej) z ІІ–ІІІ w. n.e. znajduje się w północnej okolicy miasta. Odkryto je w latach 1960-tych. Prace wykopaliskowe prowadzili tutaj lwowscy archeolodzy W. Baran, W. Cyhyłyk, moskiewski archeolog Ju. Kucharenko. Odkryto groby urnowe, wyroby z ceramiki, kości, brązu. Później na północny wschód od cmentarzyska odkryto osadę z tejże epoki.

Znaleziska z wykopalisk są przechowywane w Lubomelskim Muzeum Krajoznawczym.

Grodzisko „Zamczyszcze” znajduje się w centrum miasta. Datowane jest na wiek ХІІІ–XVIII. Ma kształt stożkowatego usypanego wzniesienia, którego szczyt ma średnicę 60 m. Na grodzisku znajdował się drewniany zamek ze zwodzonym mostem i budowlami administracyjnymi. Zamek ma rozgałęziony system podziemi. Perymetr zamku jest otoczony głęboką fosą. Istniał jako budowla obronna i administracyjna do końca XVIII wieku. Pierwsza wzmianka o zamku datowana jest na 1392 rok.

Badania archeologiczne na zamku prowadzili S. D. Panyszko i O. D. Ostapiuk.

Zamek jest wpisany na państwową listę zabytków archeologicznych o znaczeniu narodowym pod nr 030021-Н (Rozporządzenie Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 928 z dnia 3 września 2009 r.).

Instytucje religijneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Instytucje prawosławne i unickie

Cerkiew pw. św. Jerzego. Po najeździe mongolskim z ХІІІ w. budownictwo monumentalne na większości terenów Rusi prawie zamarło. Intensywne budowy prowadzone były jednak w państwie halicko-wołyńskim, o czym świadczą źródła pisemne. Szczególnie dużo budował książę wołyński Włodzimierz Wasylkowicz, który obejmował władzę we Włodzimierzu w latach 70–80-tych ХІІІ wieku.

Według Latopisu Halicko-Wołyńskiego, w którym opisane jest życie księcia Włodzimierza Wasylkowicza i budowa przezeń cerkwi w Lubomlu, książę Włodzimierz, „będąc mężem wielce uczonym w piśmie i filozofem, którego nie było na całej ziemi i po nim nie będzie”, na początku lat 80-tych ХІІІ w. rozpoczął budowę murowanej cerkwi pod wezwaniem świętego i wielkiego męczennika Chrystusowego Jerzego Zwycięzcy. Miejsce zostało wybrane obok zamczyska i dworu książęcego. Książę „wyposażył ją w ikony zdobione okuciami, i srebrne naczynia liturgiczne wykuł, i szaty aksamitne szyte złotem i perłami z cherubinem i serafinem nabył, i nakrycie tronu całe złotem szyte, drugie zaś z białawego jedwabiu, zaś do małych ołtarzy oba nakrycia tronu także z białawego jedwabiu; Ewangeliarz spisał aprakos i cały okuł złotem, i ozdobił drogocennymi kamieniami z perłami, i Deesis wykuto na nim ze złota, obrazki duże, z emalią, cudowne z wyglądu; a drugi Ewangeliarz również aprakos, oprawiony złotym brokatem, i obrazek położył nań emaliowany, a na nim dwóch świętych męczenników Gleb i Borys; Apostoła aprakos, Synaksarion spisał na dwanaście miesięcy, w którym przedstawiono żywoty ojców świętych i dzieje świętych męczenników, jak otrzymywali nagrodę za krew swoją za Chrystusa przelaną, i Mineje na dwanaście miesięcy spisał, i Triodiony, i Oktoechosy, i Irmologion; spisał także Służebnik dla cerkwi św. Jerzego, i modlitwy wieczorne i jutrznie spisał oprócz Modlitewnika; Modlitewnik zaś kupił od żony protopopa i oddał zań osiem hrywien kun, i oddał świętemu Jerzemu; kadzielnice dwie – jedną srebrną, a drugą miedzianą, i krzyż naprestolny dał św. Jerzemu; ikonę także napisał na złocie, namiestną, św. Jerzego, i hrywnę złotą położył nań z perłami; i Świętą Bogurodzicę napisał też na złocie namiestną, i położył na nią korale złote z kamieniami drogimi; i drzwi odlał miedziane. Zaczął także zdobić ją [cerkiew] malowidłami, i ozdobiono malowidłami wszystkie trzy ołtarze, i szyja cała została pomalowana, ale nie ukończona, bowiem dopadła go choroba. Odlał także dzwony o cudnym dźwięku, takich oto nie było na całej ziemi”.

Kronikarz daje możliwość wyobrazić, jaki był styl architektoniczny budowli. Wspomniane są trzy ołtarze, szyja świątyni i freski. Cerkiew św. Jerzego należała wówczas do eparchii włodzimierskiej.

Budowę cerkwi w Lubomlu należy datować na lata 80-te ХІІІ wieku. Potwierdziły to m.in. wyniki prac wykopaliskowych prowadzonych w Lubomlu pod kierunkiem archeolog M. W. Malewskiej.

Cerkiew św. Jerzego miała swoje osobliwości, które odróżniały ją od świątyń sprzed okresu najazdów mongolskich. Cegła i sposób jej układania (wątek wendyjski) są charakterystyczne dla okresu wczesnogotyckiego. Cerkiew św. Jerzego jest obecnie jedyną znaną świątynią krzyżowo-kopułową na Wołyniu z ІІ połowy ХІІІ wieku.

Cerkiew pw. św. Michała. Po raz pierwszy cerkiew jest wzmiankowana w odnalezionych dokumentach z 1510 r., nie przemawia to jednak za faktem, że świątynia nie istniała wcześniej.

Miasto było wówczas otoczone wałem obronnym i fosą, świątynia znajdowała się w wewnętrznej części miasta, a za wałem, w dolinie, znajdował się cmentarz prawosławny przy cerkwi. Nieopodal, na wale, stała brama wjazdowa przy ulicy Rymackiej.

Najwięcej informacji o cerkwi św. Michała Archanioła z XVIII w., kiedy była świątynią unicką, pochodzi z dwóch wizytacji z lat 1740 i 1755, których akta są przechowywane w archiwach w Lublinie i Lwowie. W wizytacji biskupiej z 1740 r. odnotowano, że cerkiew była drewniana, najprawdopodobniej trójdzielna, z jednymi drzwiami i dzwonnicą nad babińcem, w której były 3 dzwony. Cerkiew znajdowała się w dobrym stanie.
Podczas wizytacji z 1793 r. stwierdzono, że świątynia popada w ruinę, cmentarz nie jest ogrodzony, cerkiew otoczona jest przez domy żydowskie, nie czuć w niej ducha pobożności, nie ma żadnego wyposażenia, bo wszystko zostało zabrane do cerkwi Preczysteńskiej (Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy). W cerkwi były trzy ołtarze.

W wizytacji z 1759 r. zaznaczono, ze kolatorką cerkwi św. Michała była żona dawnego starosty lubomelskiego Antonina z Potockich Rzewuska, wojewodzina wołyńska, która wspierała cerkiew.

Po III rozbiorze Polski w 1795 r., kiedy Lubomelszczyzna odeszła do Rosji, ślady po cerkwi św. Michała zniknęły i świątynia nie jest już wymieniana w dokumentach dotyczących świątyń dziekanatu lubomelskiego. Można jedynie przypuszczać, że w połowie lat 1790-tych została rozebrana i na jej miejscu hrabia F. K. Branicki pod koniec ХVIII w. wybudował sukiennice, które stały się ozdobą Rynku.

Latem 2004 r. poświęcono miejsce pod budowę nowej cerkwi św. Michała, która została wybudowany w 2005 r. Od roku 2006 w świątyni odprawiane są nabożeństwa.

Cerkiew pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. Na początku ХVІ w. w Lubomlu istniały trzy cerkwie prawosławne, zaś w okolicach miasta znajdował się monaster pw. św. Proroka Eliasza. Nie wiadomo, kiedy cerkwie Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy i św. Michała zostały zbudowane.

Cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy nazywana jest przez mieszkańców lokalnych Preczysteńską i pod taką właśnie nazwą wymieniana jest prawie we wszystkich dokumentach archiwalnych z ХVІ wieku. Jeśli spojrzeć na plan miasta oczami mieszczanina z ХVІ w., można zobaczyć, że cerkiew stała na północnym przedmieściu Lubomla już za wałem i fosą obronną, czyli nie była chroniona przed nabiegami Tatarów.

Pierwsza udokumentowana wzmianka o drewnianej cerkwi pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy datowana jest na rok 1510. Świątynia należała wówczas do protopopi lubomelskiej eparchii chełmskiej.

Nie wiadomo, w jakim roku cerkiew została zmuszona do przejścia na unię z Rzymem, z dokumentów widać jednak, że proces ten odbył się bardzo szybko. Od tego czasu dawne cerkwie prawosławne miały mniejsze uprawnienia, chociaż zgodnie z obietnicami powinny były mieć takie same uprawnienia jak świątynie rzymskokatolickie. Polska administracja dokonywała profanacji cerkwi rękoma mieszczan żydowskich i księży katolickich, o czym świadczą skargi na Żydów wniesione do ksiąg ziemskich i grodzkich chełmskich.

W Archiwum Państwowym w Lublinie przechowywane są akta wizytacji unickiej cerkwi pw. Narodzenia NMP w Lubomlu. Była to cerkiew przedmiejska. W aktach wizytacji z ХVІІІ w., a mianowicie z lat 1721, 1740, 1753, 1759, 1763, 1779 i 1793 zachowały się opisy cerkwi i jej wyposażenia oraz informacje dotyczące gruntów, funduszy i duchownych świątyni.

W aktach wizytacji z 1740 r. jest zapis o tym, że cerkiew ucierpiała w pożarze w 1740 roku. Tegoż roku wizytator odnotował, że cerkiew na nowym miejscu po pożarze została odnowiona, czyli odbudowana.

W 1793 r. cerkiew została kompletnie przebudowana.

Liczba parafian w 1779 r. wzrosła do 700, mieszkali oni w 180 budynkach. W ХVІІІ w. kolatorami cerkwi byli starostowie Rzewuscy.
Cerkiew pw. Narodzenia NMP była najbogatszą wśród unickich cerkwi miasta.

Po ІІІ rozbiorze Polski Rosja bardzo szybko rozpoczęła nawracanie unitów na prawosławie. Już w 1796 r. parafianie cerkwi przeszli na prawosławie i podporządkowali się eparchii żytomierskiej guberni wołyńskiej. Parafia liczyła wtedy 1500 wiernych, którzy mieszkali w 223 dworach.

W 1880 r. wydane zostało pozwolenie na budowę w Lubomlu nowej parafialnej drewnianej cerkwi pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy z dzwonnicą. Parafia liczyła wtedy już 1602 parafian. Powodem tak niewielkiej ich liczby jest ten fakt, że większa część Lubomla zamieszkana była przez Żydów. Cerkiew budowana była ze środków parafian, budowa została ukończona w 1884 roku.

W latach 1920–1939 cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy należała do okręgu miejskiego powiatu lubomelskiego i wchodziła w skład eparchii wołyńskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Wraz z przyjściem władzy radzieckiej wszystkie grunty cerkiewne oraz część budynków zostały skonfiskowane. W 1940 r. cerkiew przeszła pod jurysdykcję Patriarchatu Moskiewskiego. Władze radzieckie zamknęły cerkiew w 1961 roku.

Przez ponad 20 lat cerkiew świeciła pustką z otwartymi drzwiami i niszczała. Po osłabieniu propagandy ateistycznej w 1990 r., po 29 latach od zamknięcia, cerkiew wznowiła swoją działalność.

Instytucje katolickie

Kościół pw. Świętej Trójcy. Opisując okres przygotowań Polski do wojny z Zakonem Teutońskim, polski historyk Jan Długosz szczegółowo informuje w swojej kronice o przyjazdach polskiego króla do Lubomla i po raz pierwszy wzmiankuje o budowie kościoła. Odnotowuje, iż „potem przez Kamieniec, Kobryń i Laski przybywszy do ziemi Chełmskiej w królestwie Polskiem, święta Narodzenia Pańskiego obchodził w Lubomli, gdzie dla wyznawców katolickich w jednym dniu kościół parafialny drewniany zbudował, uposażył i Grzegorzowi Włodzimierskiemu czyli Łuckiemu biskupowi zakonu kaznodziejskiego dał poświęcić”.

Legenda o budowie kościoła w Lubomlu opowiada: „Po zwycięstwie pod Grunwaldem, kiedy polskie i litewskie chorągwie rycerskie wracały do swoich zamków, książęta wołyńscy wracali razem z chorągwią królewską. Na wzniesieniach około Lubomla doszło do krwawego starcia z dzikimi Tatarami. Król przestraszył się i, patrząc w niebo, powiedział: „Trójco Przenajświętsza, uchroń nas, a na wszelkie czasy podaruję Ci tutaj kościół”. Tak też się stało. Krótko po zwycięstwie król ufundował w Lubomlu kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy”.

W 1412 r. zamiast drewnianego kościoła król Władysław Jagiełło ufundował nowy murowany kościół w stylu gotyckim pod tymże wezwaniem. Jako fundator kościoła król w 1412 r. obdarzył go przywilejem, w którym zostało zapisano, że w ciągu dwóch najbliższych lat w jego nowym miasteczku Lubomlu oznaczone w akcie pola, grunty, dziesięcina, mienie i czynsz mianowany przez króla wójt z Sandomierza przekaże na wzniesiony w miasteczku kościół.

Kościół został zbudowany na niewielkim wzniesieniu w północnej części w granicach miejskiego muru obronnego. Tuż przy kościele, na północ i na wschód od niego, zaczynał się wał obronny i fosa. Kościół miał spełniać też funkcje obronne, o czym świadczą dwa okrągłe okna w ścianie północnej. Kościół, podobnie jak całe miasto, niejednokrotnie cierpiał w pożarach i był przebudowywany. W 1552 r. kościół został konsekrowany przez biskupa Jakuba Uchańskiego.

Sam budynek kościoła niejednokrotnie ulegał przebudowie. W 1731 r. otrzymał przybudówkę od strony zachodniej. Po rozbudowie kościół zyskał barokowy wygląd. Dawna część budowli utrzymana jest w prostych kształtach, bez wyraźnego wystroju dekoracyjnego. Dekoracje dobudowanej elewacji zachodniej mają cechy barokowe. Podobne cechy po części da się zauważyć również na starej bryle.

W aktach wizytacji za rok 1799 odnotowano, że kościół jest orientowany, czyli prezbiterium główne zwrócone jest ku wschodowi. Kościół wyposażony był w pięć ołtarzy. Na chórze muzycznym mieściły się ośmiogłosowe organy.

Przy kościele znajdował się cmentarz. Na rogu cmentarza od strony miasta w 1764 r. wymurowano dzwonnicę z fundacji Antoniny z Potockich Rzewuskiej, wojewodziny wołyńskiej, starościny lubomelskiej.

W zbiorach dokumentów przy kościele pod koniec ХVІІІ w. przechowywane były oryginały aktów 5 wizytacji oraz inne dokumenty, ale tylko te pochodzące z ХVІІІ wieku.

Przy lubomelskim kościele istniało Bractwo Różańcowe założone za sprawą Mikołaja Świrskiego, biskupa sufragana chełmskiego.
Parafia rzymskokatolicka liczyła wtedy 1681 osób.

Od ХVІІІ w. kościół zyskał cechy barokowe i nie był więcej przebudowywany, tylko od czasu do czasu prowadzone były w nim prace remontowe.
W 1912 r. obchodzono jubileusz 500-lecia kościoła. Przygotowano pamiątkowy medalion ze srebra i aluminium. Na pamiątkę tej daty do ściany północnej przybudowano kapliczkę z napisem.

Po powrocie do miasta władzy radzieckiej w lipcu 1944 r. kościół został zamknięty.

W kwietniu 1992 r. na prośbę wiernych kościół został przekazany społeczności wiernych Kościoła rzymskokatolickiego w Lubomlu i został konsekrowany w dniu 14 czerwca 1992 roku. Msze święte odprawiane są w nim w niedziele i święta.

Instytucje żydowskie

W 1510 r. w Lubomlu społeczność żydowska wybudowała synagogę będącą jedną z najstarszych synagog na terenie Ukrainy i Polski. Podana data została potwierdzona w badaniach rosyjskiego historyka A. W. Prachowa. W polskich źródłach pojawia się także inna data budowy synagogi – rok 1521.

Wielka Synagoga została zbudowana około fosy obronnej i wału w granicach miasta, w jego zachodniej części, w południowo-zachodnim rogu Rynku.

Styl architektoniczny synagogi wykazuje cechy twierdzy. Lubomelska synagoga, jedna z najwspanialszych i najważniejszych synagog z tamtego okresu, została utrzymana w polskim stylu renesansowym. Zawsze jest wymieniana w wykazach dawnych synagog wschodnioeuropejskich. Główny budynek miał kształt sześcianu, zaś przylegające pomieszczenie dla modlących się kobiet było niższe. Każda z tych połączonych części budynku miała attykę zdobiącą krawędzie dachu. Unikatowe grawerunki na zewnętrznej elewacji budowli dodawały jej majestatyczności, co stało się inspiracją dla innych podobnych synagog z tego okresu. Wnętrza synagogi były równie doniosłe i dopracowane. Zdobiona była niezliczoną ilością żydowskich symboli i wątków na wytwornych malowidłach ściennych, które przedstawiały inwentarz jerozolimskiej Świątyni, zwierzęta, rośliny oraz instrumenty muzyczne. Unikatowa była Święta Arka. Wytwornie rzeźbione wątki żydowskie szczególnie harmonizowały z różnymi stylami, tworząc kompozycję o dużej wartości artystycznej. Tak, na przykład, wejście przez główny przedsionek (pulisz) zdobione było dwoma napisami: na dole: „O jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży i brama do nieba” oraz na górze: „Do domu Bożego wstąpimy wzruszeni”.

„Jakże piękne są twoje namioty, Jakubie, Twoje siedziby, Izraelu!” – napis ten był wyryty na łukach trzech wielkich okien od południowej strony Wielkiej Synagogi.

Wszystkie rogi ścian wzmocnione były skarpami.

Kahalni Żydzi podczas budowy synagogi musieli pożyczać pieniądze. W jednym z listów dłużnych zapisano: „W istocie jest tak, że my, miejscowi kahalni, powinni bezwarunkowo dawać corocznie dwa kamienie tłuszczu do świec (wosku) z pozwolenia biskupa od murowanej synagogi miejscowemu proboszczowi – jeden kamień na Narodzenie Pańskie, a drugi kamień na Jasne Zmartwychwstanie, należność ta obowiązuje od 1512 roku, na czego potwierdzenie podpisujemy się dnia czwartego w święto Jasnego Zmartwychwstania 1511 roku – Herszko Lejwisz, Suchar Pejsachowicz, Jankiel Lejbkowicz Kaplan, Hoś Pejsachowicz, Menachem Herszkowicz”.

Przez kilka następnych stuleci miejscowi księża pisali nawet skargi do cara rosyjskiego na lubomelskich Żydów, którzy nie wywiązują się z tej oraz innych umów.

Budowla postawiona na planie kwadratu składa się z sali modlitewnej dla mężczyzn z czterokolumnową bimą (odpowiednik trybuny, katedry, ambony) pośrodku, z małym babińcem, do którego prowadziło osobne wejście, miała ponadto sale klasowe dla chłopców i była przystosowana do celów obronnych. Synagoga miała fryz dekoracyjny obiegający górna część sali modlitewnej nad gzymsem.

Architekt tej majestatycznej budowli nie jest znany. Budowana była według kanonów, z wejściem do sali modlitewnej w ścianie zachodniej, w południowej ścianie była wnęka dla Aron ha-kodesz.

Synagoga należała do najstarszych w Polsce. Słynęła ze swoich dekoracji architektonicznych, oryginalnego wnętrza o dużej wartości artystycznej i szczególnie ze Świętej Arki. Synagoga należała do kategorii „synagog obronnych”, które pełniły także funkcje obronne.

We wschodniej części Królestwa Polskiego podobne synagogi budowane były dość często. Budowa synagogi takiego typu, służącej do obrony przed atakami wroga, była uzgadniana z władzami. Do czasu, gdy władze nie były jeszcze w stanie zapewnić obronę wszystkich mieszczan, dużo miast i osad na terenach o znaczeniu strategicznym tworzyło umocnione pozycje obronne. Podobne synagogi były dostosowane do całego systemu obronnego miasteczka, w którym Żydzi odgrywali swoją ważną rolę. Jednakże prawo do budowy synagogi obronnej dotyczyło obszarów pozamiejskiego systemu obrony.

Budowa synagog obronnych takiego typu kosztowała dużo więcej, niż budowa zwykłych synagog. Dla małych ubogich gmin korzystne było budowanie bożnic w pobliżu granicy umocnionego miasta, podczas gdy gminy bardziej zamożne i zaludnione preferowały budowę synagog obronnych. W wielu miejscach mury synagogi wyłożone były stricte pionowo, mury zewnętrzne otoczone były galerią obronną z otworami obserwacyjnymi.

Gdy król Zygmunt III dawał gminie żydowskiej Łucka pozwolenie na budowę nowej synagogi (5 maja 1626 r.), podał warunek, aby Żydzi wyłożyli na poziomie dachu odpowiednio przygotowane pozycje z miejscami na broń dla udziału w obronie.

Najwięcej takich synagog obronnych zbudowano w drugiej połowie ХVІІ wieku. Należała do nich także synagoga lubomelska.
Luboml, podobnie jak większość miasteczek na Wołyniu, był zupełnie chasydzki. Chasydzkie sztyble (małe bożnice) dominowały w życiu społeczności żydowskiej. Sztyble w mieście miały nazwy: Turzyski, Rużyński, Kocki, Miraski, Radzyński, Stepański oraz Synagoga Krawców.
Na przestrzeni stuleci miasto niejednokrotnie cierpiało w pożarach, synagoga jednak zawsze pozostawała nieuszkodzona.

W okresie Polski w 1936 r. starosta powiatowy przekazał na remont synagogi środki w wysokości 1000 złotych. Synagoga funkcjonowała do 1941 r. i znajdowała się w dobrym stanie.

Niemcy wykuli dziurę w ścianie synagogi, aby mógł tam wjechać samochód ciężarowy z ubraniami rozstrzelanych i zrabowanymi z domów żydowskich rzeczami, które były w synagodze sortowane i pakowane.

W pierwszych miesiącach okupacji władza niemiecka kazała Żydom wynieść z synagogi wszystkie zabytkowe pergaminy i książki. Przy synagodze postawiono wartowników i spalono całe archiwum z książkami i dokumentami.

Po wojnie synagoga stała pusta do 1947 roku. W tym roku Leus, dowódca batalionu jednostki wojskowej stacjonującej w Lubomlu, za drugim podejściem wysadził w powietrze tę unikatową budowlę wymienianą we wszystkich encyklopediach żydowskich i we wszystkich kronikach dawnych synagog Wschodniej Europy.

Wielu badaczy w sposób powierzchowny opisywało wygląd budynku, nikt jednak nie wpadł na pomysł chociażby dokonać jego pomiaru. Na dzień dzisiejszy zachowały się jedynie jego zdjęcia. Najstarsze zdjęcia zostały zrobione przez rosyjskiego architekta i historyka A. Prachowa w 1886 roku. Znane są 3 zdjęcia przedstawiające wygląd zewnętrzny i wewnętrzny synagogi oraz dwóch Żydów przy wejściu. Zdjęcia przechowywane są w zbiorach A. Prachowa w Narodowej Bibliotece im. W. Wernadskiego w Kijowie.

Znane są także dwa zdjęcia zrobione przez architekta Leonida Masłowa w latach 1930-tych oraz informacja o synagodze w jego artykule.

W Polskiej Akademii Nauk przechowywana jest kolekcja zdjęć synagogi z lat 1920–1930-tych.

Stanem na rok 1935 w powiecie było 2 żydowskie gminy wyznaniowe (Luboml, Opalin) i pięć domów modlitwy.

Wspomnienia Jakuba Hetmana „Wielka Synagoga”:

Wielka Synagoga była chlubą miasta, źródłem jego dumy, chociaż nie była centrum życia religijnego. Żydzi miasta wskazywali z dala na umocnienia otaczające synagogę, na jej skośne grube mury, nie byli jednak skorzy, aby wejść do niej. Budowla była majestatyczna, tajemnicza i nawet ceremonialna, nie promieniowała jednak ciepłem. Dla nie-Żydów była to synagoga na pokaz, dla Żydów zaś było to drugorzędne miejsce do odprawiania nabożeństw.

W synagodze nie modlono się w ciągu całego tygodnia i dopiero w sobotę jej drzwi szeroko się otwierały, chociaż przychodziło do niej tylko kilka grup modlących się (minyanim). Regularne nabożeństwa były w dużym stopniu sprawą rodziny, w związku z czym do synagogi przychodziło bardzo mało ojców rodzin (baaley batim). Tylko tutaj można było znaleźć jedno miejsce na całe miasto, gdzie nabożeństwo odprawiane było według zwyczaju aszkenazyjskiego, ponieważ w innych miejscach nabożeństwa odprawiane były w stylu sefardyjskim według reguł chasydzkich.
Mimo to jednak, w sposób poniekąd nieuświadomiony, synagoga była symbolem godności społeczności żydowskiej w miasteczku oraz miejscem masowych wydarzeń w czasach trwogi i smutku, świąt i żałoby dla jego mieszkańców. W dniach świąt i festiwali, kiedy członkom społeczności żydowskiej trzeba było zebrać się razem, wszyscy mimowolnie przychodzili do Wielkiej Synagogi.

Wielka Synagoga była ceglaną budowlą o olbrzymich proporcjach zbudowaną na planie prostokąta, o wielkich oknach na piętrze osadzonych na wysokości w grubych murach. Na górze stały okrągłe poręcza z małymi wieżyczkami w środku, z których każda miała dwa otwory. Cała budowla była dawną twierdzą i najwyraźniej dla wspólnej sprawy okrągłe otwory służyły jako strzelnice dla obrony umocnienia.

Synagoga była usytuowana w centrum miasteczka na rogu Rynku. Jej elewacja frontowa, zwrócona na wschód, wychodziła na plac i oddzielona była od Rynku domami, które należały do rodzin Hetmanów, Natansonów i Szapirów, chociaż wierzchołek synagogi widniał nad budynkami i był widoczny z dużej odległości.

Z trzech innych stron synagogi nie było żadnych budynków, które mogłyby ją zasłonić, a zatem można było zbliżyć się do niej, za wyjątkiem ogrodzonej działki od strony południowej.

Do synagogi wchodziło się przez przedsionek drzwiami od strony północnej i południowej. Strona zewnętrzna w pobliżu południowych drzwi przedsionka w piątki przeznaczona była do rozmieszczenia baldachimu weselnego (chupy) dla narzeczonych, z kolei w środku z północną bramą zrzucano różne niepotrzebne rupiecie, zniszczone święte księgi, zużyte talizmany itp. (była tu geniza).
W środku głównego korytarza w ścianie zachodniej synagogi znajdowało się główne wejście do sali modlitw w postaci wysokiego szerokiego łuku opartego na dużych kolumnach, i były też ciężkie podwójne drewniane drzwi okute grubymi sztabami żelaza. Klucz do tych drzwi był niezwykły – był to cały kawałek żelaza o długości stopy i ten, komu powierzano klucz, był klasowym odźwiernym.

To właśnie tutaj, przy wejściu głównym, osoby odwiedzający synagogę po raz pierwszy miały na chwilę rzucić okiem na ofiarnicę, którą można było zobaczyć tylko za metalowymi drzwiami i dużą kłódką, na którą ją zamykano. Zdarzały się przypadki, że włościanie nie będący Żydami przychodzili aby wznieść modlitwy żydowskiemu Bogu i w czasach zawieruchy znaleźć schowek w jej murach. Dobrze znane są fakty, kiedy chłopi, którym skradziono konia albo w wyniku dżumy zdechł prosiak, wierzyli, że ratunkiem dla nich będzie przyjść na jarmark, zostawić datek na Wielką Synagogę, po czy można dzwonić i modlić się.

Od wewnątrz z elewacji wystawał babiniec o dość niskim suficie. Tutaj przy wejściu widać było ślady po ciężkich żelaznych łańcuchach, które świadczą o tym, że jest to pozostałość po miejscu do wymierzania kary (koneh).

Po obie strony od wejścia stały dwie drewniane skrzynie zamykane na olbrzymie kłódki. Co było w ich środku? Skrzynie te otwierano w noc Simchat Tora, kiedy to setki niedokończonych i przez to nieużytecznych zwojów wyrzucano po wykorzystaniu ich podczas procesji. Druga wielka skrzynia, która stałą obok, wypełniona była piaskiem i napletkami chłopczyków po obrzezaniu. W pobliżu stał olbrzymi starożytny fotel – krzesło Eliasza, na którym zazwyczaj siedzieli sandakowie w chwili, gdy w synagodze dokonywano obrzędu obrzezania. Od wewnątrz w synagodze do wysokości parteru i połowy piętra były gładkie kamienne ściany. Na wysokości piętra były okna łukowe, przez które można było zobaczyć przęsło ściany o grubości trzech stóp, a nad oknami na gorze trzeciego piętra znajdowały się okrągłe łuki sklepienia synagogi, z którego zwisały świetliste żyrandole z kryształu i słoniowej kości aż do poziomu, na którym siedzieli ludzie.

Cała przestrzeń ścian pod oknami i sklepienie oraz ściana podporowa babińca od strony zachodniej pokryte były obrazami przedstawiającymi różne sceny, w tym wizerunki byka Szor ha-Bor i Lewiatana, instrumentów muzycznych z jerozolimskiej Świątyni i symboli dwunastu pokoleń Izraela. Tylko ściana wschodnia była nieskalanie biała, bez obrazów i ozdób, i na tym tle wznosiła się majestatyczna Święta Arka z dwoma tradycyjnymi lwami po jednej stronie i z ornamentem z trzech różnych gałęzi.

Nie była to zwykła arka, tylko monumentalne dzieło sztuki ulepione z kamieni i pomalowane w barwy całej tęczy. Poniżej na poziomie posadzki pozostałej części synagogi znajdowały się wnęki z latarniami dla kantorów, tak więc słowa „Z głębokości wołam do Ciebie, Panie” w tym przypadku można rozumieć w sposób dosłowny.

Na lewo od strony modlitewnych latarni prowadziły wysokie schody, u których zaczynał się szkielet zdobionego metalem sklepionego przejścia i okutych mosiądzem drzwi, które ciągnęły się do góry, prawie sięgając samej Świętej Arki, gdzie po obie strony wznosiła się metalowa ściana podporowa na drewnianym fundamencie. Arka wylepiona była z kamieni i prawię sięgała sufitu, modelując płaskorzeźbione kolumny, cherubinów, krzyżujące się łuki, kwiaty, rośliny oraz inne kształty artystyczne, jeden nad drugim, aż sięgały cherubińskich skrzydeł wyciągniętych do innych cherubinów, i cała ta rozmaitość wykonana była w cudownych kolorach.

Arka ta uwzniośliła całą Wielką Synagogę, i kiedy kapłani jeden po drugim stali na schodach prowadzących do Arki, udzielając wiernym błogosławieństwa z miłością, można było odnieść wrażenie, że to skrzydła wznosiły ludzi do góry i osłaniały ich od dołu. Na tych schodach często można było usłyszeć ogniste słowa rabinów i kaznodziei oraz wystąpienia gości. W górę i w dół tymi schodami często biegały zatrwożone kobiety, które w szlochaniu i łzach usiłowały znaleźć drogę uniknięcia okrutnego losu.

Pośrodku synagogi stała bima. Cztery grube kamienne kolumny wspierały gigantyczną budowlę, pośród której na ruchomej platformie, skąd schodami można było trafić do północnej i południowej strony synagogi, stał wielki dębowy stół do czytania Tory. Kiedy do niego zbliżał się szofar, w synagodze wspominano zmarłych. W Wielkiej Synagodze nabożeństwo wspomnienia zmarłych było unikatowe, trwało prze długi czas, w ciągu którego na głos z księgi społeczności odczytywano imiona wszystkich zmarłych, których liczba z reguły przekraczała tysiące. Tutaj można było zobaczyć i dotknąć dwóch dawnych zwojów Tory z przypisami sprzed 400 lat.

W każdym razie przychodzić do synagogi w ciągu całego roku było trochę strasznie. Miejsce to było na tyle święte, że ze względów honoru odwiedzano je tylko w ciągu dwóch miesięcy w roku, Elul i Tiszri – wtedy synagoga była majestatyczna i przyciągała wiele tysięcy ludzi. Było to oddanie hołdu tradycji, aby na Nowy Rok zdejmować stare okrycia zwojów Tory i zawieszać je na kółkach, ozdabiając srebrem i złotem, aby błyszczały jaskrawą barwą czerwoną i błękitem.

Synagoga raptem uzyskiwała nowy wygląd, piękna dodawały jej aksamit i hafty, odblaski kartek w różnych kolorach, których piękny widok przypominał o najlepszych przeżytych chwilach. Tak w przeciągu całego miesiąca Elula aż do najwyższego święta i Sukotu tutaj, na miejscu, można było poznać historię synagogi i społeczności żydowskiej Lubomla. Największą uwagę przykuwało olbrzymie szaro-białe okrycie Tory, które na stale znajdowało się po prawej od Aron ha-kodesz (po lewej, jeśli patrzeć od strony wiernych). Najbardziej niezwykłe w tym okryciu, które sięgało 6 stóp długości i 13 stóp wysokości, było to, że jego zdobienia i litery były nie wyhaftowane, tylko ułożone z warstw srebrnych płatów naszytych wprost na tkaninę. Dziwi to, że litery na materiale pozostawały przez setki lat i można było je przeczytać co roku, z tym samym powodzeniem co przed 1500 laty, wraz z imieniem donatora.

Niestety, nie zachowała się bezpośrednia kopia tych napisów na Torze, dlatego też nikt nie potrafi teraz ustalić wiek samych Tor.
Podczas głównych świąt panowała szczególna atmosfera. Nie ma już szofara, wydłużonego i majestatycznego wśród podobnych mu w Wielkiej Synagodze, nikt nie poda już listy z imionami tych, którzy przeszli bramę wieczności, nigdzie już nie odnajdzie się skrzyni, wypełnionej setkami zmurszałych zwojów Tory.

W przededniu święta Jom Kippur, kiedy posadzka synagogi była pokryta świeżym sianem tak, że ludzie musieli stąpać po niej bez obuwia, dochodziły do ciebie aromaty, które wypełniały powietrze szczególnym rodzajem zmysłów; kiedy babińce, z których jeden usytuowany był wyżej, naprzeciwko Świętej Arki, a drugi – na dole od strony północnej, o niskim suficie, wypełnione były jękiem i krzykiem setek modlących się kobiet, można było odnieść wrażenie, że dzieje się coś niezwykłego; kiedy zaś pod wieczór na Simchat Tora synagogę wypełniali mężczyźni, kobiety i dzieci, a także nie-Żydzi, którzy przychodzili tutaj aby dołączyć do żydowskiego świętowania – odnosiło się wrażenie, którego nigdy nie da się zapomnieć.

Niestety, taka scena już nigdy się nie powtórzy – setki Żydów niosły setki Tor, tańcząc w tradycyjnej procesji (hakafot). Było to cudne widowisko, kiedy podnoszono nakrycia dwóch olbrzymich kolumn i zaczynano rozdawać Torę całej społeczności, starszym i młodszym bez wyjątku, setki zwojów Tory, a tłum napływał i napierał, energicznie nachodziły fale, zagrzewały się serca i podniecały się twarze. Noc na Simchat Tora była największą nocą Wielkiej Synagogi.

Wspomnienia Moksze Lifszyca:

Ważną funkcją gminy było dbanie o główne synagogi i rozmaite inne domy modlitewne. W Lubomlu było kilka domów modlitewnych, które obsługiwały ten lub inny odłam chasydów. Jeden z nich był sztyblem chasydów turzyskich, inne zaś były użytkowane przez kockich, chasydów rużyńskich i radzyńskich, była też mała synagoga chasydów stepańskich. Oprócz wymienionych były też inne domy modlitewne, których członkowie nie należeli do żadnej z czynnych grup chasydzkich; byli wśród nich ortodoksyjni Żydzi, robotnicy, rzemieślnicy, woźnicy, tragarze, uliczni sprzedawcy, czyli ci, których nazywano zwykle amkha. Modlili się w synagodze Misaskim, w której większość wiernych stanowili stepańscy chasydzi, albo w Bet Midrasz Hagadol, małym Bet Midrasz krawców przy ulicy Chełmskiej, w Talmud Torze i w dwóch małych synagogach: jedna była dla „zwolenników Tehillim”, druga zaś była synagogą krawców. Osobno od wszystkich wymienionych istniały minjany szabasów i festiwali w budynku rebe Stepaniego i w domu prywatnym rebe Meyera Fejgelesa, radzyńskiego chasyda.

W centrum miasta znajdowała się Wielka Synagoga. Została wzniesiona w XVI wieku, prawdopodobnie za czasów jednego z ostatnich królów z dynastii Jagiellonów, który, według tradycji, był ściśle związany z nastrojami i wsparciem finansowym hrabiego Branickiego. Legendy przekazują z pokolenia na pokolenie nawet dziwne okoliczności tych relacji. Na pewno jednak wiadomo, że Żydzi w tamtych czasach nie byli w stanie samodzielnie wznieść tak wspaniałą budowlę, której zdobienia architektoniczne i styl były najciekawsze w skali całej Polski. Była to olbrzymia budowla, największa w miasteczku, zbudowana ze szczególnych kamieni i wyglądem przypominająca twierdzę.

Inne domy modlitewne budowane były z drewna i miały niewielkie lub średnie wymiary z wielką salą i małą salą. Większość z nich miała, rzecz jasna, babiniec. Każdy budynek miał wiele dużych okien. Wyposażenie sztyblów było ubogie, z reguły składały się nań długie, wąskie prymitywne stoły i ławy, w niektórych krył się bezmiar różnego rodzaju rupieci. Na szabas i festiwale stoły nakrywano obrusami, ale nawet wtedy nie były nakryte wszystkie spośród nich. Jeden raz na kilka lat ściany i sufit bielono prostym sposobem. Takie synagogi nie miały żadnej ozdoby architektonicznej czy zdobienia wnętrza. W odróżnieniu od prymitywizmu i prostoty budowli i ich wyposażenia, przedmioty i wyposażenie liturgiczne były piękne i kosztowne. Korony Tory, wskaźniki, łańcuszki, deseczki, lampy, kielichy na wino były w nich z czystego złota. Okrycia Tory i kotara do Arki (parochet) prezentowały się w wielkiej okazałości, uszyte były z pięknego aksamitu lub welwetu w wykwintnych kolorach, pochodzącego głównie z cennych darów przekazanych przez kobiety dla upamiętnienia znamiennych wydarzeń w niektórych rodzinach lub jako spełnienie danej obietnicy albo też dla upamiętnienia odejścia któregoś z członków rodziny. Ogólnie rzecz biorąc, dzieła te wykonane były artystycznie, z gustem, cechowały je przemyślana koncepcja i nie lada inwencja.

Arka Wielkiej Synagogi wyróżniała się niesłychanym pięknem, połączeniem artyzmu rzeczywistych uczuć religijnych oraz liczb i znaków symboliki biblijnej.

W każdym domu modlitewnym, w tym w Wielkiej Synagodze, przechowywana była duża liczba zwojów Tory, zestawów Talmudu, modlitewników oraz innych przedmiotów kultu religijnego. Były to dary i ofiary poszczególnych osób albo rodzin mieszkających w miasteczku oraz dary mieszkańców okolicznych folwarków, gdzie nie było własnego minjanu. Niektóre przedmioty zostały zakupione z funduszy własnych synagogi.

Synagogi chasydów i mistrzów. Wspomnienia Yisroela Garmiego (Grimatlichta):

Na ustroniu od centralnej synagogi i bet ha-midrasz znajdowały się inne sztyble i synagogi miasteczka, osobno dla grup chasydów i rzemieślników.

Synagoga chasydów turzyskich miała swoje miejsce i określoną liczbę wiernych; mieściła się po prawej od bet ha-midrasz. Jeśli sądzić z jej wyglądu zewnętrznego, można stwierdzić, że ten dom modlitewny był wygodny ze względu na prostotę konstrukcji. Budynek zrobiony był z drewna i miał bardzo wysoki sufit. Od strony południowej synagoga miała szeroki dwór otoczony ogrodzeniem. Prowadziły do niej dwa wejścia, z których jedno znajdowało się od strony północnej, a drugie od strony południowej, stąd prowadził długi przedsionek biegnący wzdłuż zachodniej strony budowli. Nad przedsionkiem była galeria służąca jako miejsce modlitwy dla kobiet. Dwa szerokie szlaki podejścia prowadziły schodami do synagogi.

Pośrodku synagogi stała podwyższona platforma, na której czytano Torę. Przypominała platformę w bet ha-midrasz. Lektorem w synagodze, który znał się na śpiewie psalmów i zachwycał się chasydami turzyskimi, był rabin Szmuel Awrom Elcer, znany ze swoich modlitw, oraz Abba Gloz. Na czele chasydów turzyskich stał rabin Lejbl Dajan, zięć rabina Ariego Finkelsztajna (rabin Lejbl) oraz rabin Hersz, syn rabina Arona (odpowiednio dziadek i ojciec Natana Czelet-Blumena), którego dom stał się ośrodkiem nauczania rzeźnictwa rytualnego w całej okolicy.

Rabin Hersz, wyjątkowy człowiek, był słynną postacią w miasteczku i chasydzi turzyscy byli z niego dumni. W większości chasydzi turzyscy byli ludźmi myślącymi i wykształconymi, poświęcając na naukę cały swój czas wolny. Wielu z nich brało udział we wszelkiego rodzaju aktywnościach skierowanych na odrodzenie narodu i języka żydowskiego oraz wyzwolenie państwa Izraela.

Domy modlitewne (sztyble) chasydów kockich, rużyńskich i radzyńskich oraz Mitaskim. Wymienione bożnice były częściowo związane z rebe Włodawkim, inne zaś z rebe Stepanim. Synagogi były podobne do siebie, wszystkie były prostymi drewnianymi budynkami nie różniącymi się od innych budynków w Lubomlu, poza tym że miały dużą liczbę okien bez okiennic.

W każdym z tych domów modlitewnych istniało miejsce przeznaczone dla kobiet. W ciągu tygodnia pomieszczenie było użytkowane przez uczniów studiujących Gemarę, którzy potrzebowali miejsca na kontemplację. Na wyposażenie tych synagog składały się długie ciężkie stoły i ławy, były w nich gabinety wypełnione różnego rodzaju świętymi księgami. Takie sale otwarte były w każą porę dnia i nocy dla wszystkich chętnych.
Święta Arka umieszczona była pośrodku wschodniej ściany, a po prawej znajdowała się katedra kantora i mizrach podpisany cytatem z Pisma Świętego: „Stawiam Pana przed sobą zawsze”.

Pośrodku domu modlitewnego, naprzeciwko Świętej Arki, znajdował się stół, na którym kładziono Torę podczas jej czytania. Nieco dalej w ścianie zachodniej istniało specjalne wgłębienie do mycia rąk.

Malutkie domki modlitewne przylegały do Wielkiej Synagogi od strony zachodniej, jakby przebywając w jej cieniu. Wejście do wszystkich trzech sztyblów prowadziło przez przedsionek. Pierwszym z nich od strony północnej był dom modlitewny chasydów stepańskich, drugi należał do grupy recytującej psalmy, trzeci zaś, ostatni od strony południowej, należał do krawców. Innym domem modlitewnym, który był ukryty w cieniu Wielkiej Synagogi, był sztybel mistrzów znany jako „Schody” (gorndl), dlatego że znajdował się nad mieszkaniem prywatnym.

Ponadto istniał budynek Talmud Tory wykorzystywany głównie do nabożeństw w szabas i w święta dla znanego kółka intelektualistów miasteczka, ponieważ różne minjany zbierały się w szabas i w święta, wykorzystywane były również jako kluby przez rożne organizacje i partie, do których ważnych zadań należało zbieranie środków wśród swoich członków i sympatyków, co było ważniejsze niż zaszczyt tłumaczenia Tory.
Byli również chasydzi z innych nurtów, jak np. Gur, Kalin i inni. Ci, których liczba nie była wystarczająca, aby utworzyć własne domy modlitewne, zmuszeni byli dołączać do szuli innych nurtów.

W gruncie rzeczy nie odczuwało się zauważalnej różnicy między zachowaniem wiernych i życiem codziennym mieszkańców miasta w rożnych domach modlitewnych i sektach chasydów poza sposobem śpiewu czy interpretacji świętych ksiąg. Relacje między chasydami a wiernymi innych domów modlitewnych były otwarte, i kiedy do miasteczka przybywał rebe, różni chasydzi przychodzili, aby wysłuchać jego modlitwy w szabas, wieczorem wysłuchać jego kazania z Tory lub nowego śpiewu w święto Szawuot.

Prawie w każdym domu modlitewnym istniała grupa ortodoksyjnych Żydów, którzy nieustannie zwalczali ateistów i syjonistów oraz walczyli przeciwko każdej próbie odejścia od uświęconych czasem obrzędów poprzednich pokoleń. W większości ci ultraortodoksyjni Żydzi byli właścicielami miejsc około wschodniej ściany bożnicy i odgrywali ważne role w nabożeństwie. Ściśle przestrzegali obrzędów i postów, zamykając się w drugiej połowie tefilin (Rabbenu Tam) i kontynuując nabożeństwo szczególnie przy modlitwie „Shemoneh Esrei”. Większość z nich postrzegała swoją modlitwę przed Świętą Arką w roli przedstawicieli społeczności jako swój obowiązek i przywilej.

Budzili się nad ranem, aby pójść przed modlitwą do mykwy; o poranku przychodzili do szulu i wychodzili z niego najpóźniej. Każdy z nich usiłował od czasu do czasu przejść się ze swoim rebe i spędzić jakiś czas w jego domu.

W każdym sztyblu było kilku mężczyzn znanych jako wielce uczeni w Talmudzie i komentarzach. Na jesieni albo w zimowe wieczory ci mędrcy spędzali wiele czasu na nocnym studiowaniu stron Talmudu.

Szczególnym respektem darzono rabina Jankla Mojsze Fejwelesa (Natanzona), poważnego nauczyciela.

Był to wyjątkowy uczony o wielkim doświadczeniu w „morzu Talmudu”, dokonywał oczyszczenia i udzielał odpowiedzi na wszystkie pytania studiujących w domu modlitewnych w sposób bardzo życzliwy i pokojowy.

Chasydzi turzyscy uważani byli za liberałów i odznaczali się tolerancyjnym stosunkiem do młodzieży, obstawali za prostą i wąską drogą w przestrzeganiu przykazań Bożych. Żydzi, którzy byli wykluczani z grupy kockiej, rużyńskiej i innych grup ortodoksyjnych, znajdowali schronienie w domu modlitewnym chasydów turzyskich, z których większość to byli intelektualiści i wykształceni Żydzi.

Dawne cmentarze

Cmentarz Preczysteński istniał do końca XVIII wieku. Na terenie dawnego cmentarza obecnie znajduje się cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. Wokół cerkwi są 4 pochówki duchownych cerkwi z ХІХ – początku ХХ wieku.

Cmentarz Heorhijiwski istniał do końca XVIII wieku. Od południowej strony cerkwi zachował się grób duchownego z 1902 roku.

Cmentarz Mychajliwski znajdował się na dawnej ulicy Tylnej (obecnie ul. Nataliji Użwij), na zachód od cerkwi św. Michała. Istniał do końca XVIII wieku. Na terenie cmentarza w latach 1960-tych podczas budowy odkryto dwie czaszki przekłute dużymi kutymi gwoźdźmi. A. Cynkałowski datuje te pochówki na okres najazdów tatarskich (miała to być kara dla stawiających opór).

Cmentarz prawosławny. Wraz z przyjściem władzy rosyjskiej po ІІІ rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 r. zabroniono dokonywać pochówków przy świątyniach. Na początku ХІХ w. w północno-zachodniej okolicy miasta założono nowy cmentarz. Najstarszy nagrobek duchownego z lat 1840-tych znajduje się na ul. Szewczenka.

Cmentarz rzymskokatolicki. Znajduje się w zachodniej okolicy miasta przy ul. Drużby. Założony na początku ХІХ wieku. Nieczynny od lat 1940-tych. Na cmentarzu są groby badacza Alaski (nagrobek nie zachował się), członków rodziny hrabiów Branickich, babci polskiego pisarza Bolesława Prusa.

Cmentarz Troicki. Znajdował się wokół kościoła pw. Trójcy Świętej. Istniał od początku XV w. do końca XVIII wieku. Według miejscowej legendy, w podziemiach kościoła została pochowana siostra polskiego króla Władysława Jagiełły, Aleksandra.

Cmentarz żydowski. Znajduje się przy ulicy 1 Trawnia. Istniał od początku XIV w. do końca ХVIII wieku. Do lat 1930-tych zachowały się niektóre nagrobki. Obecnie teren cmentarza jest zabudowany.

Cmentarz żydowski. Znajduje się w północno-zachodniej okolicy miasta w uroczysku Okopysky. Istniał od początku ХІХ w. do lat 1970-tych. Częściowo zachowały się nagrobki.

Miejsce egzekucji Żydów z lubomelskiego getta. Znajduje się w północnej okolicy miasta na terenie dawnej cegielni. Na tym miejscu niemieccy naziści rozstrzelali 5 tysięcy Żydów. Na miejscu egzekucji ustanowiono znak memorialny.

Cmentarz wojskowy żołnierzy rosyjskich i austriackich z okresu pierwszej wojny światowej, którzy zginęli w 1915 roku. Znajduje się w południowej okolicy miasta, gdzie stacjonował pułk pontonowy.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Siedzibą władzy starościńskiej i zamkowej był zamek. Mury zamku widziały wielu zamożnych właścicieli starostwa lubomelskiego, członków rodzin królewskich, hetmanów Wojska Zaporoskiego Iwana Wyhowskiego, Pawła Teterę, hetmanów koronnych Dymitra Korybuta Wiśniowieckiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i in.

Diaspora żydowska w średniowieczu mieszkała w bardziej ciasnych dzielnicach, osobno od swoich sąsiadów chrześcijańskich. Takie rozsiedlenie było charakterystyczne również dla ХХ w., dotyczyło to także usytuowania rynku. Takie odosobnienie miało powody nie tylko religijne – pozwalało ono lepiej chronić żydostwo poza granicami społeczności i sprowadzało oddziaływanie chrześcijańskie nań do minimum. W danej sytuacji znaczenie nie mniej ważne miały interesy grupowe w czasach niebezpieczeństwa, a ponieważ Żydzi znajdowali się w wyjątkowych warunkach diaspory podczas oblężenia, doświadczali ataków i pogromów, ich pobyt wśród wyznawców tej samej wiary dawał im możliwość lepiej bronić się w czasie niebezpieczeństwa.

Przyjęty w 1556 r. przez kahał lubomelski dekret (takhana), który zachował się w księdze żydowskiej, nie jest podobny do wszystkich poprzednich. Jest sprzeczny ze wszystkimi znanymi dotąd dekretami, ponieważ wygląda na to, że przeszkadzał tego rodzaju separacji Żydów. Na mocy dekretu, społeczność zabraniała miejskim Żydom kupować nieruchomość od nie-Żydów, jeśli ta znajdowała się poza obszarem zamieszkania Żydów. Każdy, kto złamałby ten zakaz, miał być surowo ukarany.

W 1577 r. za zgodą miejscowego rabina Awroma Pollaka kahał wznowił ten dekret.

Według lustracji starostwa lubomelskiego z lat 1564–1565, podstarosta lubomelski Andrzej Dębiński za zgodą króla dał Żydom Lubomla 2 łany na gruncie miejskim, włączone w liczbę staruch łanów, Żydom nadano ponadto pewną kwotę pieniędzy, a mianowicie: Jackowi Afrazowi 70 florenów, innemu Eliaszowi 110 florenów, o czym zeznali sami Żydzi rewizorom, stawiając się osobiście na zamku lubomelskim.

W 1564 r. gmina żydowska płaciła do skarbu państwa podatek w wysokości 150 florenów, czyli po 1 florenie za osobę. Żydzi wówczas zajmowali się rzemiosłem, dzierżawili grunty (chociaż nigdy nie uprawiali ziemi), zajmowali się handlem. Tak na przykład, w 1569 r. dwaj kupcy żydowscy z Lubomla, Szmojł Chaimowicz i Daniel Szmojłowicz złożyli we Włodzimierzu skargę o napaść kowelskiego mieszczanina Wawrzyńca Perechrysta i zrabowanie transportowanych z Kijowa futer zakontraktowanych do sprzedaży w Lublinie. We lwowskich księgach sądowych za rok 1642 wzmiankowane jest imię kupca, Żyda z Lubomla Irszy Józefowicza. W tym czasie miejscowi kupcy żydowscy prowadzili handel ze Lwowem, Kijowem, Brześciem, Przemyślem, Lublinem i Warszawą. Po rzece Bug spławiano towary do Gdańska i innych miast. Były to głównie las, potas, wosk, miód, sól, szafran, wyroby jubilerskie i in. Także aktywnie prowadzony był handel w samym Lubomlu, gdzie Żydzi mieli dziesiątki sklepów, prawie w każdej wsi była karczma, gdzie można było u Żyda zrobić zakupy albo zaciągnąć pożyczkę. Żydzi dzierżawili w starostwie młyny wodne, jeziora i umieli osiągnąć z tego tytułu dobre zyski. Mimo że częste najazdy Tatarów, wojna ze Szwedami, wyprawy oddziałów Bohdana Chmielnickiego powodowały znaczące straty dla społeczności żydowskiej, szybko się odradzała. Rosnąc w liczbę i mając handel w swoich rękach, Żydzi czuli duże poparcie ze strony władz polskich i zaczęli coraz częściej konfliktować z prawosławnymi. Szczególnie znieważali duchownych prawosławnych, którzy w miarę możliwości nawracali kobiety na wiarę prawosławną. Tak na przykład, w 1610 r. duchowny lubomelskiej cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy Iwan Piesocki skarżył się na lubomelskich mieszczan, Żydów Irszę Ickowicza, Mowszę Byka i jego zięcia Chaima za to, że w dniu 10 wraz ze ze współsprawcami napadli na wspomnianą cerkiew i rozbili w dwóch oknach sześć szyb oraz wydeptali w jego ogrodzie 12 grządek zasianych cebulą, makiem i marchwią. Nie zadowoliwszy się tym, pobili duchownego, zadając mu rany na głowie, a także pobili jego robotnika Waszkę Blanika, który kopał grządki w ogrodzie. Ostatniego pobito tak, że nie mógł pojawić się w sądzie. Na tych samych Żydów skarżył się diakon Chwedko z Lubomla za to, że pobili go po wspomnianym zdarzeniu. W 1622 r. podobna skarga nadeszła od duchownego cerkwi św. Michała w Lubomlu ks. Grzegorza.

W 1642 r. duchowny unicki cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy Bazyli Buławski w imieniu duchownego cerkwi św. Jerzego Grzegorza Karaczewskiego poskarżył się do sądu na lubomelskich Żydów Abruma, syna Szmojla, Benjamina, syna Abrima oraz złotnika Ofryma za to, że z tłumem Żydów, Żydówek i zbuntowanych bachorów zdewastowali cmentarz przy cerkwi św. Jerzego, rozbili kłódki w domu i spiżarni, uszkodzili i zabrali dużo rzeczy.

W 1569 r. po śmierci mistrza (gaona) Szaloma Szachny doprowadzono do końca unifikację okręgów lubelskiego, chełmskiego i bełskiego. Bełz i Chełm, których dzieje prawie pokrywały się, utworzyły jedną strukturę ze wspólną własnością i miały osobny Waad (komitet). Ich rabinem by nauczyciel i mistyk Eliyahu, rabin Chełma, syn lubomelskiego rabina Yehudy Arona.

Stolicą nowo utworzonej struktury był Chełm. Tylko trzy inne główne gminy mogły skierować swoich przedstawicieli do Waadu: Bełz, Hrubieszów i Luboml. Od czasu zjednoczenia Litwy i Polski w 1569 r. Luboml traktowany był jako jedna z głównych gmin tego okręgu.

Chrześcijańsko-żydowskie stosunki gospodarcze za granicami miasta były wówczas znormalizowane, zwłaszcza w zakresie dzierżawy mienia. Rewizja dochodów za rok 1569 r. pokazuje, że lubomelscy Żydzi trzymali 8 działek gruntu, dzierżawili młyn zbożowy i trzy jeziora o dzięki dzierżawie mienia otrzymywali pieprz, szafran i rybę oraz łącznie 400 złotych dukatów pieniędzmi. Żydzi, którzy dzierżawili młyn w pobliżu Lubomla, nazywali się Laska i Michel.

Miasto było siedzibą starostwa niegrodowego i miało własnego wójta.

Urząd miasta mieścił się w ratuszu. Składał się z rajców i ławników, na których czele stał burmistrz. W każdej kadencji wybierano 4 burmistrzów, którzy sprawowali urząd na zmianę w ciągu 1 roku.

Przy kościele od dawna istniał szpital. Szpital ten zbudowano za bramą zwaną Maciejewską, czyli przy ulicy Maciejewskiej. W szpitalu mieszkali ubodzy, było ich do 7 osób. Ubodzy mieli przy szpitalu sad z ogrodem. Podczas pożaru w ХVІІІ w. budynek kościelnego szpitala spłonął i nie był więcej odbudowywany.

Dokonując dużych operacji handlowych, kahał lubomelski niejednokrotnie zaciągał pożyczki. Tak na przykład, w 1711 r. kahał pożyczył 12000 złotych od chełmskich oo. pijarów pod zastaw swego ruchomego i nieruchomego mienia i zobowiązał się zwrócić tę kwotę w ciągu 6 lat. W 1721 r. podatek poduszny z gminy przyniósł miastu 833 guldeny, a w 1765 r. w okręgu kahalnym Lubomla było 1226 płatników podatku podusznego. W XVIII w. kahał lubomelski często przeprowadzał operacje finansowe z lubomelskim kościołem. W 1762 r. od kahału żydowskiego zapisano na rzecz kościoła Promatorii Różańcowej 100 złotych rocznie. W 1770 r. od kahału zapisano Promatorii Różańcowej 5100 złotych. W 1771 r. kahał lubomelski zaciągnął od kościoła pożyczkę w wysokości 780 rubli srebrem z zobowiązaniem spłacać 7% rocznie.

Miasteczko Luboml należało do tych miejscowości, w których Żydzi mieli prawo zajmować się różnymi rzemiosłami i w wielu przypadkach tworzyć cechy rzemieślnicze.

W epoce Rzeczypospolitej Luboml był miastem starościńskim ziemi chełmskiej, zaś w kontekście żydowskiego podziału administracyjnego – ośrodkiem administracyjnym okręgu bełsko-chełmskiego. Lubomelska gmina żydowska była jedną z najstarszych w Polsce.
Lubomelska gmina żydowska swoją historią bardziej jest związana z Żydami Zachodu, niż Wschodu, bardziej z Lublinem, Chełmem i Bełzem, niż z Kowlem, Łuckiem czy Włodzimierzem. Starostwo lubomelskie było oderwane od Wołynia i w okresie od XIV do XVIII w. wchodziło w skład ziemi chełmskiej województwa ruskiego.

Największy wpływ na ludność Lubomla pod kątem rozwoju duchowości, kultury i oświaty w okresie Średniowiecza miał Kościół prawosławny. Przy cerkwiach organizowywano pierwsze szkoły. Według Latopisu Halicko-Wołyńskiego, przy cerkwiach pracowali także kopiści ksiąg. Sam właściciel miasta książę Włodzimierz Wasylkowicz w latach 1280-tych przepisał wiele ksiąg liturgicznych i ofiarował je miejscowej cerkwi św. Jerzego. Według latopisu, jeden z rozdziałów którego pisany był właśnie w Lubomlu, cerkiew ta miała wówczas jedną z największych bibliotek na Wołyniu. Te dawne pergaminy były przechowywane tutaj jeszcze w XVII wieku.

W latopisie są również wzmianki o dzwonach „o cudnym dźwięku” w cerkwi św. Jerzego, które, być może, zostały odlane w Lubomlu.
Pierwsza wzmianka o nauczaniu szkolnym w Lubomlu datowana jest na rok 1601. W dokumencie z tego roku zaznacza się, po pierwsze, że nauczanie w Lubomlu odbywało się już na przestrzeni poprzednich 50 lat zgodnie z dekretem kahału lubomelskiego, który nadal obowiązywał; ponadto dowiadujemy się, że jeden z lubomelskich gospodarzy miał na imię Mojsze First i że rabin Joel Sirkis był jednocześnie przewodniczącym sądu rabiniackiego (aw bejt din) w Lubomlu.

Były okresy, kiedy szkoły przez wiele lat nie funkcjonowały.

Lista gospodarzy domów, którzy ucierpieli na skutek pożaru w mieście w 1728 r., daje wyobrażenie o zajęciach Żydów Lubomla. Wymienieni są wśród nich 9 krawców, 4 fryzjerów, 2 rzeźników, 2 nauczycieli, 3 szklarzy, kuśnierz, kantor, złotnik, kopista, muzyk, handlarz i in. Spłonęły wówczas rzeźnia, łaźnia, szkoła i szpital. Na marginesie, szkoła przy gminie funkcjonowała cały czas i cieszyła się wielkim uznaniem.

Rozkwit gminy lubomelskiej, który rozpoczął się od drugiej połowy XVI w., trwał przez ponad 200 lat. Badacze żydowscy datują początek upadku życia żydowskiego w Lubomlu na lata 60-te lub 70-te XVIII wieku. Sprzyjały temu likwidacja Sejmu Czterech Ziem przez sejm konwokacyjny w 1764 r. oraz nowy właściciel starostwa Branicki.

Luboml stał się centrum administracyjnym wołosti. Miasto wybierało starostę mieszczańskiego i kopistę.

W 1818 r. przy kościele pw. Trójcy Świętej w Lubomlu otwarto szkołę parafialną, do której uczęszczało 8 uczniów. Nauczanie prowadził wikariusz.
W 1820 r. lubomelski dziedzic hrabia Władysław Branicki zbudował szkołę 4-klasową.

Na mocy dekretu imperatora z 1836 r. w mieście otwarto szkołę cerkiewną nazywaną też „chłopską”, w której nauczano modlitw, czytania rosyjskich i polskich ksiąg cerkiewnych, kaligrafii oraz arytmetyki. Nauczanie miało być prowadzone w cyklu 8-letnim, ten projekt nie został jednak zrealizowany do końca.

Do początku XX w. w Lubomlu nie było szpitala. Do 1849 r. hrabiowie Braniccy mieli prywatnego lekarza. W dokumentach z II połowy XIX w. wspomina się lekarzy, którzy obsługiwali ludność miasta. W 1825 r. w Lubomlu zbudowano aptekę.

Już w 1852 r. w Lubomlu otwarto jednoklasową ludową szkołę wiejską, która z 1902 r. stała się dwuklasową. Stanem na 1914 r. uczęszczało do niej 152 chłopców i 90 dziewcząt.

W 1898 r. otwarto w Lubomlu Talmud Torę – prywatną żydowską szkołę męską, do której uczęszczało 50 chłopców.

Życie żydowskie w Lubomlu wrzało. Największe znaczenie nadawano nauczaniu Tory. W 1897 r. w mieście było co najmniej 17 chederów, w których nauczano 370 dzieci. W 1898 do Talmud Tory uczęszczało 60 uczniów.

Podczas pierwszej wojny światowej, w okresie okupacji austriackiej w latach 1915–1918 pełnia władzy znajdowała się w rękach komendanta wojskowego wspomaganego przez magistrat, na którego czele stał przedstawiciel społeczności żydowskiej.

W 1918 r. na zlecenie lubomelskiego magistratu w Pradze wydano serię znaczków pocztowych z widokami Lubomla. Na jednym z nich przedstawiona jest synagoga w Lubomlu. Znaczki opatrzone są podpisami w czterech językach, w tym w języku hebrajskim.

Na początku XX w. w Lubomlu funkcjonował szpital ziemski na 100 łóżek, gdzie pracował lekarz i felczer.

Na mocy rozporządzenia Urzędu Gubernialnego Wołyńskiego w 1905 r. utworzono 2. okręg lubomelski, w którym miało pracować 2 felczerów. Stanem na 1914 r. w mieście pracowało 3 lekarzy.

Podczas pierwszej wojny światowej wśród ludności szczególnie rozpowszechniły się choroby infekcyjne. Szpital, w którym leczono chorych na tyfus, w 1915 r. został spalony przez Austriaków w celu niedopuszczenia rozpowszechnienia choroby.

W 1920 r. w mieście rozpoczęła działalność ludowa szkoła koedukacyjna z polskim językiem nauczania.

W okresie od sierpnia do września 1920 r. miastem rządził komitet rewolucyjny.

W latach 1919–1939 w mieście ponownie funkcjonował urząd miasta. W skład magistratu wchodzili: burmistrz, jego zastępcy i ławnicy. Liczba tych ostatnich nie mogła przekraczać 10 procent liczby radnych. W czasach II Rzeczypospolitej w powiecie lubomelskim działały liczne ruchy żydowskie, grupy teatralne, biblioteki, szkoły żydowskie, organizacje charytatywne (Gemilut Chasadim), jadłodajni dla ubogich i sierot. Rozwijały się również banki, zrzeszenia kupców, organizacje rzemieślnicze i artystyczne.

W 1927 r. w Lubomlu przeprowadzono wybory do rady miasta. Spośród 1899 osób uprawnionych udział w głosowaniu wzięły 1662 osoby, czyli 88 procent. Wszystkie 12 mandatów radnych dostali Żydzi i wybory te zostały unieważnione. Na następnych rozpisanych wyborach wyniki były inne: Ukraińcy – 1 mandat, Żydzi – 5 mandatów, Rosjanie – 1 mandat. Wybory po raz kolejny unieważniono. Kolejne, trzecie wybory do magistratu w 1927 r. już się nie odbyły. Stanem na 1930 r. magistrat zatrudniał 13 osób, w tym 10 urzędników i 3 pracowników technicznych. Z dziesięciu urzędników ośmiu było Polakami.

Organem przedstawicielskim o znaczeniu powiatowym był sejmik powiatowy, który od roku 1933 nazywał się radą powiatową.

Stanem na połowę lat 30-tych XX w. w powiecie lubomelskim funkcjonowały dwie gminy wyznaniowe żydowskie, których ośrodkami były miasta Luboml i Opalin. Wybory zarządu gminy wśród Żydów w Lubomlu w 1935 r. pokazały, że spośród 16 członków nowo powstałego zarządu było 3 bezpartyjnych, 8 syjonistów oraz 5 prawowiernych Żydów. W powiecie Żydzi mieli 15 domów modlitwy i synagogę.

Pod koniec lat 1930-tych w mieście działały dwie szkoły 7-klasowe z polskim językiem nauczania, w 1937 r. otwarto także gimnazjum prywatne. W 1938 r. zbudowana została murowana piętrowa szkoła. W połowie lat 1930-tych wskaźnik uczęszczania dzieci do szkół w Lubomlu wynosił 66,9%.
Luboml był siedzibą władz powiatowych. Oprócz administracji ogólnej – starostwa znajdowały się tutaj oddziały powiatowe i placówki banku, kasy oszczędnościowej, inspektoratu szkolnego, sądu miejskiego, inspektoratu policji.

W latach 1920-tych w mieście rozwinęła szeroką działalność ukraińska organizacja społeczno-oświatowa „Proswita”. Członkowie organizacji wystawiali znane ukraińskie sztuki teatralne, organizowali akademie ku czci Tarasa Szewczenki, wygłaszali wykłady z historii Ukrainy. „Proswita” miała własną bibliotekę.

Społeczność żydowska również organizowała swoje wydarzenia kulturalne. Jedna z ulic w dzielnicy żydowskiej miała nazwę Teatralna.
Wszystkie wydarzenia masowe odbywały się w dworze Campioniego (skrzydło pałacu Branickich). W połowie lat 1930-tych władze polskie wybudowały na potrzeby tych wydarzeń piętrowy Dom Związków i kino.

Mieszkaniec miasta Wasyl Mochniuk w 1922 r. został wybrany posłem na Sejm Rzeczypospolitej.

W 1928 r. zgodnie z decyzją gminy miejskiej rozpoczęto budowę nowego szpitala. W okresie II Rzeczypospolitej w szpitalu pracował jeden lekarz, jeden położnik oraz dwie pielęgniarki. Byli także żydowscy lekarze prywatni. W latach 1930-tych w Lubomlu funkcjonowała prywatna apteka Rejzmana i Kopelzona.

W okresie między dwiema wojnami światowymi w mieście nastąpiło wielkie żydowskie odrodzenie kulturowe i społeczne. Założono liczne organizacje kulturowe, kluby młodzieżowe i sportowe, a także organizacje syjonistyczne, narodowe i religijne.

Praktycznie cały handel znajdował się w rękach Żydów. Głównym towarem, który dawał rolnikom gotówkę na zakup towarów, była trzoda chlewna, a także bydło i konie. Pośrednikami w tych operacjach byli miejscowi kupcy, głównie Żydzi.

Wiele przedsiębiorstw żydowskich miało charakter rodzinny, jak na przykład warsztat szewski braci Milsteinów. Znana w całej okolicy była Fabryka Wódek i Likierów Rejzmana i Kopelzona. Prawie wszystkie młyny należały do Żydów. Hotele i miejska komunikacja konna również znajdowały się w rękach Żydów. Miasto rozwijało się i kwitło. Wiele młodych ludzi opuszczało swoje domy i wyjeżdżało za granicę, do USA, Palestyny, Kanady i Argentyny.

Część rzemieślników żydowskich w okresie polskim należała do podziemnej Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy i została skazana przez polski sąd. Mimo że władze nie dopuszczały Ukraińców i Żydów do organów kierowniczych, wybierano ich do magistratu i rady powiatowej.
W 1939 r. podczas ofensywy Armii Czerwonej lubomelscy Żydzi wzięli aktywny udział w oddziale samoobrony (oddział Gwardii Czerwonej) walczącego przeciwko wycofującemu się Wojsku Polskiemu.

Wraz z przyjściem Armii Czerwonej w mieście zorganizowano niepełną średnią szkołę żydowską, która w 1940 r. została przekształcona w szkołę średnią. Wybrano radę rejonową i radę miasta w Lubomlu.

W dniu 22 października 1939 r. zaczęła ukazywać się gazeta „Nowyj Szlach”. Przeprowadzono całkowitą nacjonalizację banków i przedsiębiorstw.
Wraz z przyjściem władzy radzieckiej w 1939 r. w mieście wznowił funkcjonowanie szpital rejonowy na 50 łóżek, otwarto również szpital chorób infekcyjnych.

W lutym 1940 r. w Lubomlu zorganizowano dwumiesięczny międzyrejonowy kurs przygotowujący do pracy w szkole podstawowej.

W lubomelskiej synagodze do 1941 r. przechowywane były rejestry aktów gminy żydowskiej (pinkas) z XVIII w., w których zapisywano główne wydarzenia z życia kahału związane z podstawami życia żydowskiego i z wydarzeniami w środowisku chrześcijańskim. Niestety, ta unikatowa księga została zniszczona przez nazistów w 1941 roku. W rejestrach bardzo pilnie strzeżonych przez kahał zapisane były statuty krawców, rzeźników, kuśnierzy, złotników, fryzjerów i aptekarzy, jubilerzy oraz sadelników.

W okresie okupacji niemieckiej w 1941/1942 roku szkolnym prowadzona była nauka gimnazjum ukraińskim i polskim. W 1942 r. w Lubomlu prowadzony był jednomiesięczny kurs przygotowania nauczycieli klas I–IV. W mieście funkcjonowała wówczas także szkoła rzemieślnicza zorganizowana przed administrację niemiecka. Na tym obszarze rządził komisarz okręgu. W mieście władze cywilne reprezentowane były przez zarząd rejonowy i burmistrza.

Po wyzwoleniu spod okupacji w mieście wznowiły działalność wszystkie struktury radzieckie. W mieście otwarto szkołę ukraińską i rosyjską, organizowano masowe wydarzenia. Na dużą skalę działały amatorskie zespoły artystyczne w domu kultury, szkołach, instytucjach. W mieście funkcjonowały koła: teatralne, choreograficzne, taneczne i in.

W 1945 r. wznowiła działalność biblioteka rejonowa. Obecnie zbiory biblioteki dla dorosłych liczą 28000 woluminów, a zbiory biblioteki dla dzieci – 17000.

W 1953 r. w Lubomlu otwarto szpital gruźliczy na 25 łóżek. Po oddaniu do użytku nowego budynku szpitala w 1960 r. Centralny Szpital Rejonowy miał 200 łóżek, w latach 1980-tych liczba łóżek wzrosła do 600.

Od 1963 r. w Lubomlu funkcjonuje dziecięca szkoła muzyczna, gdzie pracuje 24 nauczycieli i uczy się 192 uczniów. W szkole funkcjonują klasy fortepianu, bajana-akordeonu, skrzypiec, bandury, instrumentów dętych oraz taneczna.

W 1975 r. w Izraelu wydana została książka urodzonych w Lubomlu Jakuba (Yakova) Hetmana i Nathana Sobela „Księga wspomnień o Lubomlu” w języku hebrajskim i jidysz.

W 1987 r. rozpoczęto budowę nowego centralnego szpitala rejonowego, którego pierwszy budynek został oddany do użytku dopiero w 2007 roku.
Do początku lat 1990-tych w mieście działało kino „Bat'kiwszczyna” na ponad 400 miejsc. W 2006 r. pierwszych pacjentów przyjęła nowo zbudowana przychodnia zapewniająca opiekę dla 360 osób dziennie.Lubomelski szpital rejonowy jest obecnie centrum terytorialnego medycznego zjednoczenia rejonów lubomelskiego i szackiego. Obecnie w szpitalu pracuje 89 lekarzy i 172 pielęgniarki.

Z uwagi na przygraniczne położenie miasta, po wojnie w Lubomlu stacjonowały liczne jednostki wojskowe – dywizja zmechanizowana i oddział pograniczny. Do upadku ZSRR w mieście stacjonowały brygada wojsk obrony powietrznej i pułk pontonowy.

„Księga wspomnień o Lubomlu” autorstwa Hetmana i Sobela z uzupełnieniem w języku angielskim została wydana w 1977 r. w USA przy wsparciu Aarona Ziegelmana. Głównym wydawcą był Berl Kagan. Oprócz wspomnień, w książce wykorzystano obszerny materiał poświęcony lubomelskiej wspólnocie żydowskiej i synagodze.

Z okazji jubileuszu 600-lecia lubomelskiej społeczności żydowskiej w Izraelu w 1973 r. urodzeni w Lubomlu Żydzi z Izraela, Kanady i USA wydali obszerny tom wspomnień o Lubomlu i społeczności żydowskiej. W słynnym Muzeum Pamięci o Holokauście w Izraelu jest dział poświęcony społeczności żydowskiej Lubomla. W 1997 r. urodzony w Lubomlu nowojorczyk Aaron Ziegelman za własne środki zebrał z całego świata dużą liczbę materiałów i dokumentów o lubomelskiej społeczności żydowskiej. Wystawa tych materiałów i dokumentów pod nazwą „Wspominając Luboml” eksponowana była w Kapitolu Stanów Zjednoczonych, wszystkich stanach USA, Jerozolimie, Londynie i Warszawie. Wydano katalogi i obszerne studium, a także zrealizowano film dokumentalny o historii społeczności żydowskiej miasta Lubomla.

W 1992 r. szkołę rosyjską (Szkoła Średnia nr 2) przekształcono w szkołę ukraińską.

W 1995 r. miasto odwiedzili goście z Nowego Jorku wywodzący się z lubomelskiej społeczności żydowskiej.

Po uzyskaniu przez Ukrainę niepodległości wybudowano budynek „Ukrtelekomu”. Obecnie w mieście funkcjonują 3 szkoły średnie, szkoła muzyczna, liceum zawodowe, 2 przedszkola, dom ucznia, stacja młodych techników, szkoła sportowa dla dzieci i młodzieży oraz szkoła jazdy.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Układ przestrzenny średniowiecznego Lubomla był typowy dla miasteczek Europy Zachodniej. W centrum miasta znajdował się kwadratowy Rynek, od którego odchodziły ulice w różnych kierunkach. Miasto otoczone było wałem z częstokołem i miało trzy bramy wjazdowe. W części południowo-wschodniej znajdował się drewniany zamek na usypanym wzgórzu, obok stała murowana cerkiew św. Jerzego. W północno-wschodnim rogu stał ratusz z dzwonem, na północ od ratusza zbudowano kościół i dzwonnicę. Na północ od kościoła w XVIII w. zbudowano murowaną kapliczkę słupową pw. św. Jana Nepomucena.

W południowo-zachodnim rogu, w obrębie murów obronnych, znajdowała się murowana synagoga. Kościół i synagoga miały również znaczenie obronne, gdyż znajdowały się w pobliżu wałów obronnych.

W XV–XVI w. w centrum miasta zaczęto aktywnie budować budynki murowane.

W kierunku północno-wschodnim od bramy wjazdowej mieściła się drewniana cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy. W północno-zachodnim rogu Runku znajdowała się cerkiew pw. św. Michała.

Po tym, jak właścicielem starostwa lubomelskiego został hrabia F. K. Branicki (1768), wybudował on na wschód od zamku duży piętrowy pałac (1782), obok którego założył park.

W północno-wschodnim rogu Rynku hrabia Branicki pod koniec XVIII w. wybudował sukiennice.

Południowo-zachodnia część podgrodzia nazywała się Podzamcze, a zachodnia część miasta do 1934 r. była wsią Zawale z racji tego, że znajdowała się za wałami. W 1877 r. w południowej okolicy miasta zaczął funkcjonować piętrowy dworzec kolejowy, obok zbudowano murowaną wieżę ciśnień.

Przy ul. Nezałeżnosti w północnej okolicy zachował się wysoki drewniany budynek z końca XVIII – początku XIX w. („Popowski”). Obok Wzgórza Zamkowego przy ul. 1 Trawnia zachował się dom duchownego z lat 1840-tych, a przy ul. Nezałeżnosti – drewniany budynek dwuklasowej szkoły z 1882 r. i dom duchownego z 1909 roku. W mieście zachowało się również kilkanaście budynków żydowskich z końca XIX– początku XX wieku.
Ulica prowadząca w kierunku Polski nazywała się Rymacka, później zmieniano jej nazwę na Chełmską, Lenina, Drużby, Nezałeżnosti.
Ulica prowadząca od Bramy Rymackiej na północ (była za wałami) nazywała się kolejno: Tylna, Nowy Świat, Pierackiego, następnie Radianśka i Nataliji Użwij.

W północnej okolicy Lubomla była ulica Zasadzie, obecnie Hohola. Starsi mieszkańcy miasta opowiadają, że urządzono tam zasadzkę na Tatarów, których oddziały zostały rozbite na tym miejscu. Często w tej okolicy wykopywane są ludzkie kości.

Ludność żydowska mieszkała głównie w południowo-zachodniej części miasta, w której także znajdował się stary cmentarz żydowski i domy modlitwy.

W ХХ w. miasto rozszerzało się we wszystkich kierunkach, powstały ulica Włodzimierska, Brzeska, Maszowska, Kolejowa. Centralna ulica prowadząca od cerkwi św. Jerzego w kierunku północnym w XIX w. nazywała się Poddubowska i Senatorska (ku czci senatora hrabiego Branickiego), po prawej od niej znajdował się duży park pałacowy z alejami i rzeźbami. Następnie ulica ta zmieniała nazwę na Sadową, Słowackiego, Lenina, Nezałeżnosti.

W kierunku północnym prowadziły ulice Kuśniszczańska, 11 Listopada, następnie Czerwonoji Armiji, a obecnie Ukrajinśkoji Armiji. Ulica prowadząca z północy na zachód do cmentarza prawosławnego nazywała się Pobisiłowska, obecnie to ulica Szewczenka. Ulica prowadząca od cerkwi św. Jerzego do cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy nazywała się Kościelna, następnie Samochina, obecnie ulicy przywrócono nazwę Kostelna.

W latach 1930-tych przy ulicach Włodzimierskiej i Pierackiego znajdowały się 3 młyny parowe. Na południe od centrum ulice nazywały się Browarna, 60-Riczczia SRSR (obecnie Posztowa), równolegle do niej biegła ulica Chlebna, Kirowa, a obecnie Jewhena Konowalcia.

EtnografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Życie ludności Lubomla nie bardzo różniło się od życia mieszkańców innych miast na Wołyniu.

Większość mieszkańców miasta stanowili Żydzi.

Jeszcze przed końcem lat 1930-tych Luboml słynął ze swoich kożuchów. W życiu codziennym używano ubrań z lokalnym haftem, który różnił się od haftów z północnych terenów Wołynia. W latach 1930-tych władze polskie uruchomiły w mieście kurs nauczania wyplatania koszyków.
Stanem na początek 1936 r. w powiecie lubomelskim było 73 warsztaty szewców-chałupników, 64 warsztaty stolarskie, 62 pracownie zarejestrowanych krawców, 55 pracowni kowalskich, 31 warsztaty ciesielskie, 28 rzeźnie i in.

W mieście często wybuchały pożary. Do połowy XX w. zachował się zwyczaj, zgodnie z którym podczas pożaru, aby ogień nie przerzucił się na sąsiednie domy, płonący budynek miała obejść dookoła naga kobieta z ikoną w rękach.

Do końca ХVІІІ w. niezamożna ludność miasta mieszkała w kurnych chatach (bez komina).

Życie codzienne, zwyczaje i folklor lokalnej ludności studiowane były przez znanych badaczy. W połowie ХІХ w. polski etnograf Oskar Kolberg zapisał w Lubomlu wiele pieśni ludowych opublikowanych w tomie „Wołyń” na początku ХХ wieku.

W 1892 r. we wsi Bereżce w pobliżu Lubomla spędziła 2 tygodnie ukraińska pisarka Łesia Ukrainka, która spisała w Lubomlu i okolicznych wsiach około 20 pieśni ludowych.

Zabytki architektury i budownictwaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W okresie władzy radzieckiej od lat 1940-tych do 1980-tych w mieście postawiono pomniki Żołnierza-Wyzwoliciela na zbiorowej mogile, Przyjaźni Narodów, Pogranicznika, Żołnierzy-Internacjonalistów, Bohdana Chmielnickiego, Szczęśliwego Macierzyństwa. Zbudowano pomnik Chwały ku czci żołnierzy-wyzwolicieli na Wzgórzu Zamkowym.

W okresie niepodległości zbudowano pomnik księcia Włodzimierza Wasylkowicza, pomnik ku czci 2000-lecia Narodzin Chrystusa, pomnik milicjantów poległych podczas pełnienia służby. Zbudowano także pomnik „Bojownikom o Wolność Ukrainy”.

W 2012 r. kościół pw. Trójcy Świętej obchodził jubileusz 600-lecia jako najstarszy zabytek architektury sakralnej na Wołyniu i Ukrainie. Kościół wpisany jest do państwowego rejestru zabytków.

WydarzeniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Corocznie w mieście organizowane jest Święto Folklorystyczne „Z Rizdwom Chrystowym!” (Wesołych Świąt Bożego Narodzenia), Rejonowe Święto Folklorystyczne Twórczości Ludowej „Jurijiwśki Naspiwy” (Śpiewy Jurijowskie), Konkurs Młodych Wykonawców Ukraińskiej Pieśni Ludowej i Współczesnej „Zirky nad Buhom” (Gwiazdy nad Bugiem), Rejonowy Konkurs-Przegląd Orkiestr Dętych o Nagrodę im. I. M. Teplakowa i wiele innych.

Zasoby przyrodnicze i obiekty zieleniBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Obecnie w mieście nie ma parku. W latach 1770-tych hetman hrabia Franciszek Ksawery Branicki założył obok pałacu park. Rosły tam egzotyczne drzewa, wytyczone były alejki z kamiennymi posągami, wykopano staw. Na północny wschód od miasta był niewielki las, gdzie również wytyczone były alejki dla przejażdżek konnych, obok na łące była pasieka. Park funkcjonował do 1849 r., kiedy to dobra Branickich zostały skonfiskowane, popadł w ruinę i był używany przez lokalne władze 1939 r. przy okazji różnych wydarzeń. W dni wolne i na święta grała tam orkiestra dęta. Nauczyciele malarstwa przyprowadzali tu swoich uczniów w celu wykonania szkiców z natury. Badacze przypuszczają, że udział w planowaniu parku brał słynny architekt krajobrazu Dionizy Mikler.

Obecnie miasto ma 2 skwery i zbiorniki wodne.

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Główną świętością kościoła pw. Trójcy Świętej była cudowna ikona Matki Bożej. Pierwsze udokumentowane wzmianki o ikonie datowane są na 1750 rok. Podczas okupacji niemieckiej w 1944 r. ks. Stefan Jastrzębski wywiózł ikonę do kościoła w Polichnie w tarnobrzeskiem. Historyk sztuki P. Kondratiuk w jednej ze swoich prac sklasyfikował ikonę lubomelską jako Matkę Bożą Loretańską – był to jedyny przykład ikony tego typu na Wołyniu.

Urodzony w Lubomlu Żyd Abraham Getman opublikował swoje wspomnienia w postaci książki pt. „Borders of Hope. A Teenager’s Flight for Life”.

Książkę wspomnień o życiu społeczności żydowskiej w Lubomlu pt. „Testigo del Espanto Relato de un Sobreviviente Judio a la 2a. Guerra Mundial. Editorial Galerna” wydał w 1988 r. urodzony w Lubomlu mieszkaniec Buenos Aires (Argentyna) Jose Schicht.

Film „Luboml. Moje serce pamięta”.

Strona internetowa z wirtualną kolekcją zdjęć: http://www.luboml.org.

Muzea – archiwa – kolekcje – zbiory prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lubomelskie Muzeum Krajoznawcze. Wiedzę o przeszłości rejonu przechowuje Lubomelskie Muzeum Krajoznawcze otwarte 28 maja 1973 roku.

W 1976 r. w nagrodę za wzorową pracę Ministerstwo Kultury nadało muzeum status ludowego, a w 1993 r. muzeum otrzymało status państwowego.

W muzeum funkcjonują działy: Przyrody, Archeologii, Średniowiecza, Historii Najnowszej. Zbiory muzeum liczą ponad 21 tysiąc eksponatów zbiorów głównych i ponad 4 tysiące eksponatów zbiorów naukowo-pomocniczych.

Dział Przyrody prezentuje najstarsze miejscowe znaleziska: skamieniałe jeżowce, belemnity, małże, zęby rekina i in., których wiek wynosi 75 do 40 mln lat. W gablotach umieszczono ząb i kieł mamuta, rogi zwierząt. Prezentowane są kopaliny użyteczne i minerały rejonu. W sali muzeum umieszczone są wypchane zwierzęta i ptaki, które występują na obszarze rejonu lubomelskiego. Osobna gablota poświęcona jest Szackiemu Parkowi Narodowemu.

W Dziale Archeologii znajdują się eksponaty z okresu od epoki paleolitu do XIV w. n.e. Zaprezentowano znaleziska archeologiczne odkryte na terytorium rejonu, m.in. na cmentarzysku kultury pomorskiej (IV–ІІ w. p.n.e.) we wsi Huszcza, cmentarzysku kultury wielbarskiej (ІІ–IV w. n.e.) w Lubomlu, znaleziska z grodzisk z okresu Rusi Kijowskiej (Х–ХІ w.) w Lubomlu i Szacku, znaleziska z prac archeologicznych na terenie wzmiankowanego w latopisach miasta Uhrowska (ХІІ–ХІІІ w.), w którym przez dziesięć lat rządził książę Daniel Halicki.

W Dziale Średniowiecza prezentowane są eksponaty związane z historią Lubomelszczyzny w ХIV–ХІХ wieku.

Dział Historii Najnowszej zapoznaje zwiedzających z okresem od początku ХХ w., ukazuje wydarzenia pierwszej wojny światowej i ustanowienie władzy radzieckiej. O okresie okupacji niemieckiej opowiadają dokumenty i broń z tego okresu. Zaprezentowano również materiały poświęcone działalności partyzantki radzieckiej i działalności UPA na terenie rejonu oraz wyzwoleniu Lubomelszczyzny spod okupacji niemieckiej.

W zbiorach muzeum są cenne kolekcje archeologiczne, numizmatyczne, falerystyczne, zbiory ikon, starodruków i eksponatów etnograficznych. Są materiały poświęcone działalności właścicieli Lubomelszczyzny – hetmanów Iwana Wyhowskiego, Pawła Tetery, Dymitra Wiśniowieckiego, Ksawerego Branickiego.

W muzeum krajoznawczym utworzono zbiory słynnych osób urodzonych w Lubomlu i okolicach, w tym teologa katolickiego Seweryna Lubomelczyka, aktorki Natalii Użwij, pisarzy i poetów Łarysy Czerkaszyny, Rostysława Bratunia, Własa Myzyncia, Wasyla Heja, Wołodymyra Łysa, generała Ołeksandra Skipalskiego, dysydenta Danyła Szumuka, założyciela muzeum Dmytra Ostapiuka, malarki Wałentyny Mychalskiej i in.
Rocznie muzeum zwiedza do 6 tysięcy zwiedzających. Są wśród nich delegacje z USA, Izraela, Kanady, Argentyny, Niemiec, Polski i innych krajów.

Muzeum dokumentuje obecność w regionie mniejszości żydowskiej, polskiej i holenderskiej.

Muzeum znajduje się pod adresem: ul. Nezałeżnosti 33, Luboml, obwód wołyński 44300. Muzeum jest czynne w godzinach 9:00 do 18:00. Dni wolne: sobota i niedziela. Adres poczty elektronicznej: [email protected] Tel.: +38 033 772 42 56.

Przy gimnazjum rejonowym w Lubomlu funkcjonują sale muzealne poświęcone aktorce Natalii Użwij i szkolnictwu w rejonie lubomelskim. Przy szkole nr 3 funkcjonuje muzeum historyczne.

Dziedzictwo kultury niematerialnejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Z Lubomlem związany jest cały szereg imion słynnych rabinów.

Do najbardziej znanych rabinów Lubomla należał Hersz, który pełnił posługę od roku 1556 do lat 1570-tych. Od tego czasu prze prawie całe stulecie rabini z Lubomla należeli do najbardziej znanych w Polsce. Jednym z nich był Avrom Pollack (lata 1570-te) – autor licznych książek i nauczyciel. Pod koniec XVI w. dobrze znany był rabin Moksze Mes. Jego książki drukowane były w 1591 r. w Krakowie i przedrukowane w 1720 r. we Frankfurcie nad Menem oraz w 1958 r. w Londynie i w 1964 w Brooklynie. Do znanych rabinów należeli także Szymon Wolf Auerbach, Joel Sirkis Jaffe (BaCH), a także Szmuel Isz Horowic, Mosze Kacenelbogen i Meir ben Gedalia Lublin zwany MAHARAM-em.

Lubomelscy rabinowie byli światowej sławy teologami i nauczycielami. Z nimi związany jest rozkwit wyższej szkoły żydowskiej w Lubomlu.

W lubomelskiej szkole żydowskiej uczył się urodzony w Lubomlu Seweryn Lubomelczyk (1532–1612), który już w dojrzałym wieku przeszedł z wiary mojżeszowej na katolicyzm (przypadek bardzo rzadki) i zasłynął w Europie jako wybitny teolog i mówca. Papież i polscy królowie powierzali mu najważniejsze sprawy. Seweryn Lubomelczyk napisał wiele prac teologicznych i cieszył się największym autorytetem w zakonie dominikanów.

W 1892 r. Luboml i wieś Bereżce odwiedziła znana ukraińska pisarka i poetka Łesia Ukrainka, która spisała tu kilkadziesiąt pieśni ludowych opublikowanych w 1917 roku.

Frank (Efraim) Rosenblatt (1884, Luboml ujezdu włodzimierskiego guberni wołyńskiej – 1927, Nowy Jork), krytyk literacki, publicysta, doktor filozofii. Zdobył tradycyjne wykształcenie religijne, kształcił się we własnym zakresie. Żywił uznanie dla syjonizmu, ale następnie dołączył do ruchu bundowskiego. Za swoją działalność w ramach Bundu w 1903 r. został aresztowany, po dostaniu się na wolność wyjechał do USA. W 1910 r. ukończył studia na Columbia University w Nowym Jorku. Był ekspertem ekonomicznym w instytucjach państwowych, sekretarzem generalnym w Arbeter Ring, zajmował wysokie stanowiska w Amerykańsko-Żydowskim Połączonym Komitecie Rozdzielczym i w nowojorskiej społeczności żydowskiej. Działalność literacką rozpoczął w 1903 r., najpierw pisał w języku rosyjskim, następnie przeszedł na jidysz. Publikował wiersze w różnych periodykach, m.in. w czasopiśmie „Zukunft”. W tym samym piśmie publikował artykuły o tematyce społeczno-politycznej i ekonomicznej, po czym zajmował się problematyką wyłącznie literacką. Był autorem prac poświęconych twórczości Szolema Alejchema, A. K. Reisena, I. I.-M.Weisenberga, M. Winczewskiego, M. Rosenfelda i in., a także twórczości pisarzy rosyjskich. Rosenblatt należy do czołowych amerykańskich krytyków literatury w języku jidysz z początku XX wieku.

Sztuką ludową opiekuje się zespół działający przy Rejonowym Domu Kultury w Lubomlu.

W połowie lat 1960-tych nawiązana została współpraca z instytucjami kultury z Polski.

Lista źródełBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1. AKL, 150 k., 35–35 v.
2. Akty Vilenskoj kommisii dlâ razbora drevnih aktovʺ, t. XXIII: Akty Holmskogo grodskogo suda, Vilʹno 1896.
3. Akty Vilenskoj kommisii dlâ razbora drevnih aktov'", t. XXVII, Vilʹno 1900.
4. Antonovič V.B., Arheologičeskaâ karta Volynskoj gubernii, [w:] Trudy XI Arheologičeskogo sʺezda, Moskva 1901, t. I, s. 60, 66.
5. Archiwum Państwowe Obwodu Wołyńskiego w Łucku, f. 35, op. 5, sp. 1, ark. 65 (Informacja o cerkwi z 1796 r.).
6. Archiwum Państwowe Obwodu Żytomierskiego w Żytomierzu, f. 17, op. 4, sp. 2314, ark. 85–86.
7. Archiwum Państwowe Obwodu Żytomierskiego w Żytomierzu, f. 178, op. 51, sp. 6, ark. 371–372.
8. Archiwum Państwowe w Lublinie. Biblioteka Czartoryskich, MN 558 (Wittyg), nr 118895.
9. Archiwum Państwowe w Lublinie. Chełmski Konsystorz Greckokatolicki, sygn. 106, k. 5–9 v, 211–212 v, 301–302 v.
10. Arhiv Ûgo-Zapadnoj Rossii, č. VІІ, t. 2, Kiev 1890, ss. 321–362.
11. Ber Mark Bernard, Di geszichte fun Jidn in Pojln, Warszawa 1955.
12. Bersohn M., Dyplomatarjusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce, Warszawa 1919, nr 67.
13. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy w Kijowie, f. 442, op. 567, sp. 12, ark. 103, 103 zv.
14. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, f. 52, op. 2, sp. 400, ark. 1541.
15. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne we Lwowie, f. 201, op. 5, od. zb. 154.
16. Dembowska M., Kościół parafialny w Lubomlu. Wizytacje generalne z lat 1796–1839, Lublin 2012.
17. Devâtisotletie pravoslaviâ na Volyni, Žitomir 1892, s. 87.
18. Dlugoš Ân, Grûnvalʹdskaâ bitva, Moskva – Leningrad 1962, ss. 57–58.
19. Domański B., Powiat Lubomelski, Luboml 1936.
20. „Duhovnij sìâč” 1929, nr 30, s. 327.
21. Ènciklopedičeskij slovarʹ. Izdanie Brokgauz i Efron, Sankt-Peterburg 1907, s. 1632.
22. Fitzke J., Badania archeologiczne na terenie Wołynia w 1938 r., „Wołyń” 1938., nr 37.
23. Fitzke J., Luboml przedhistoryczny, „Ziemia Wołyńska” 1938, nr 8–9, ss. 118.
24. Gavrilûk S., Ìstorične pam`âtnoznavstvo Volinì, Holmŝini, Pìdlâššâ (XIX – počatok XX st.), Lucʹk 2002, s. 456.
25. Gil A., Prawosławna еparchia Сhełmska do 1596 roku, Lublin–Chełm 1999, ss. 230.
26. „Holmskaâ cerkovnaâ žiznʹ” 1906, nr 6, s. 191.
27. Ìstorìâ mìst ì sìl Ukraïnsʹkoï RSR. Volinsʹka oblastʹ, Київ 1970, s. 469.
28. Kagan B., Hetman I., Yizkor book of Luboml, Tel-Avive 1973.
29. Kagan B., Luboml. The memorial book of a vanished shtetl, 1997.
30. Kagan В., Di Yidn in Poiln, II-1, New York 1946.
31. Kagan В., Hetman I., Yizkor book of Luboml, Tel-Aviv 1975.
32. Koltun K., Medalʹjončik z Lûbomlâ, [w:] Volannâ z Volinì, č. Ì, Ostrog 1997, s. 15–17.
33. Kondrasiuk P., Obraz Matki Bozej Lubomelskiej prychynek do monografii predstawień Matki Boźej Loretańskiej na Wołyniu i obszarze dzisiejszej Lubelszyzny w okresie baroku, [w:] Zamojszczyzna i Wołyń w minionym tysiącleciu. Historia, Kultura, Sztuka. Konferencja naukowa, Zamość 2000, ss. 101–108.
34. Kučinko M.M., Zvìt pro râtìvnì roboti na Drugomu Lûbomlʹsʹkomu gorodiŝì v 1995 rocì, Lucʹk 2005.
35. Kupčinsʹkij O., Ìz spostereženʹ nad rozvitkom dokumenta ta dìâlʹnìstû knâzìvsʹkoï kancelârìï galicʹko-volinsʹkih zemelʹ XIII – peršoï polovini XIV stolìtʹ, [w:] Zapiski Naukovogo Tovaristva ìm. Ševčenka, t. CCXXXI, Lʹvìv1996. – С. 44–108.
36. Lìtopis Rusʹkij, pereklad L. Mahnovcâ, Kiïv 1989.
37. Litovsʹka metrika. Kniga perepisìv, В, nr 12, s. 75–118.
38. Liturgičeskij kalendarʹ Lucko-Žitomirskoj eparhii i kostelov Podolʹskoj gubernii, izdannogo po rasporâženiû Preosvâŝennago Boleslava Ieronima Klopotovskogo, episkopa Lucko-Žitomirskogo na 1901 god, Žitomir 1900, s. 55.
39. Lubomelskie Muzeum Krajoznawcze, NDF-837.
40. Lûbomlʹŝina:ìstorična, turistična, ìnvesticìjno-privabliva: Dovìdnik-putìvnik, Lucʹk 2011, 256 ss.
41. Lustracje województw ruskiego, podolskiego i belskiego 1564–1565, wyd. K. Chlapowski, H. Żytkowicz, cz. I, Warszawa – Lódz 1992, ss. 42, 56.
42. Malevskaâ M.V., Georgievskaâ cerkovʹ v Lûbomle i ee mesto v russkom zodčestve vtoroj poloviny ХІІІ v., [w:] Drevnerusskoe iskusstvo. Rusʹ. Vizantiâ. Balkany. XIII vek, Sankt-Peterburg 1997, s. 259.
43. Maslov L., Starì murovanì božnicì Volinì, „Naša Batʹkìvŝina” 1937, č. 3.
44. Narodowa Biblioteka Uktainy im. W. I. Wernadskiego, Zbiór A. Prachowa, nr 773247, k. 74, 75.
45. Ochoronna zona pam`âtnika arhìtekturi kostelu 1412 r. m. Lûbomlʹ, 1971.
46. Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Wołyniu, Łuck 1929.
47. Ostapûk O., Doslìdnik Polìssâ Û. V. Kuharenko. Do 80-rìččâ z dnâ narodžennâ, [w:] Minule ì sučasne Volinì: Kraj na mežì tisâčolìtʹ: Materìali Х naukovoï ìstoriko-kraêznavčoï konferencìï, Lucʹk 2002, s. 248–250.
48. Ostapûk O., Gorodiŝa na teritorìï Lûbomlʹsʹkogo ì Šacʹkogo rajonìv, [w:] Minule ì sučasne Volinì ta Polìssâ: Šacʹke Poozer`â u svìtovìj ta ukraïnsʹkìj ìstorìï: Materìali ХLV mìžnarodnoï naukovoï konferencìï, Lucʹk–Šacʹk 2013, s. 53–57.
49. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 45 z dn. 5.06.2003 r.
50. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 46 z dn. 7.06.2003 r.
51. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 47 z dn. 12.06.2003 r.
52. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 48-49 z dn. 14.06.2003 r.
53. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 50 z dn. 21.06.2003 r.
54. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 51 z dn. 26.06.2003 r.
55. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 52 z dn. 28.06.2003 r.
56. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 53 z dn. 3.07. 2003 r.
57. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 54 z dn. 5.07.2003 r.
58. Ostapûk O., Kostel Sv. Trìjcì v Lûbomlì, „Naše žittâ”, nr 55 z dn. 10.07.2003 r.
59. Ostapûk O., Mogilʹnik velʹbarsʹkoï kulʹturi na teritorìï Lûbomlʹsʹkogo rajonu, [w:] Minule ì sučasne Volinì: Oleksandr Cinkalovsʹkij ì kraj: Materìali ІХ naukovoï ìstoriko-kraêznavčoï konferencìï, Lucʹk 1998, ss. 182–183.
60. Ostapûk O., Savicʹkij V., Znahìdki davnʹorusʹkih hrestìv-enkolpìonìv na teritorìï Lûbomlʹŝini, [w:] Materìali ÌV naukovo-praktičnoï konferencìï, Lucʹk 2013, ss. 83–90.
61. Ostapûk O., Svâtinâ Lûbomlâ. Z ìstorìï cerkvi Rìzdva Prečistoï Bogorodicì, „Naše žittâ”, nr 69 z dn. 13.09.2001 r., s. 3.
62. Ostapûk O., Svâtinâ Lûbomlâ. Z ìstorìï cerkvi Rìzdva Prečistoï Bogorodicì, „Naše žittâ”, nr 70 z dn. 15.09.2001 r., s. 2.
63. Ostapûk O., Svâtinâ Lûbomlâ. Z ìstorìï cerkvi Rìzdva Prečistoï Bogorodicì, „Naše žittâ”, nr 71 z dn. 20. ІХ. 2001 r., s. 2.
64. Ostapûk O., Z ìstorìï cerkvi Rìzdva Prečistoï Bogorodicì v m. Lûbomlʹ, [w:] Pam`âtki sakralʹnogo mistectva Volinì: Materìali VÌÌÌ mìžnarodnoï konferencìï, Lucʹk 2001, ss. 115–121.
65. Ostapûk O., Z ìstorìï Georgìïvsʹkoï cerkvi m. Lûbomlâ, [w:] Pam`âtniki sakralʹnogo mistectva Volinì na mežì tisâčolìtʹ: Materìali VІІ mìžnarodnoï naukovoï konferencìï Volinsʹkogo ìkonopisu, Lucʹk 2000, ss. 60–74.
66. Ostapûk O., Z ìstorìï Lûbomlʹsʹkoï êvrejsʹkoï obŝini, [w:] Nacìonalʹnì menšini Pravoberežnoï Ukraïni. Ìstorìâ ì sučasnìstʹ: Naukovij zbìrnik: Materìali naukovo-kraêznavčoï konferencìï u Novograd-Volinsʹkomu, Žitomir 1998.
67. Ostapûk O., Z ìstorìï Mihajlìvsʹkoï cerkvi m. Lûbomlʹ, „Naše žittâ”, nr 94 z dn. 22.11.2003 r.
68. Ostapûk O., Z ìstorìï sinagogi m. Lûbomlʹ (do 500-rìččâ pobudovi), [w:] Starij Lucʹk, vipusk VÌÌ: Materìali naukovoï konferencìï „Lûbartovsʹkì čitannâ” 1–2 kvìtnâ 2011 r., Lucʹk 2011.
69. Ostapûk O., Z ìstorìï viniknennâ gerba m. Lûbomlʹ ì Lûbomlʹsʹkogo rajonu, [w:] Minule ì sučasne Volinì ta Polìssâ: Volodimir-Volinsʹkij v ìstorìï Ukraïni, Lucʹk 2004.
70. Pamâtnaâ knižka direkcii narodyh učiliŝ Volynskoj gubernii na 1915 god, Žitomir 1915, ss. 311–312, 344.
71. Pančenko V., Gerbovnik mìst Ukraïni, Kiïv – Nʹû-Jork 1996.
72. Pinkas Vaad Arba Aratzot, ed. Israel Halperin, Jerusalem 5705.
73. Ploŝanskij V., Prošloe Holmskoj Rusi po arhivnym dokumentam XV–XVIII v. i drugim istočnikam, t. 1, Vilno 1899, s. 260.
74. Powiat lubomelski, Luboml 1936, ss. 1–11.
75. Rappoport P.A., Voennoe zodčestvo zapadnorusskih zemelʹ X–XIV vv., Leningrad 1967, ss. 71–72.
76. „Regesti i nadpisi” 1899, nr 537, p. 241.
77. Remembering Luboml [Online] Protokół dostępu: http://www.luboml.org/index.htm.
78. Rossijskaâ evrejskaâ ènciklopediâ, [Online] Protokół dostępu: http://www.rujen.ru/index.php
79. Słownik polskich teologów katolickich, pod red. H. E. Wyczawskiego, t. 2, Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej 1982.
80. Sygowski Paweł, Unickie cerkwie Lubomla w XVIII – wiecznych opisach wizytacyjnych w Archiwum Państwowym w Lublinie, [w:] Пам’ятки сакрального мистецтва Волині. Матеріали VІІІ міжнародної наукової конференції, Луцьк 2001, ss. 121–126.
81. Torgìvlâ na Ukraïnì HÌV ser. XVII st. Volinʹ ì Naddnìprânŝina, uporâd. V.M. Kravčenko, N.M. Âkovenko, Kiïv: Libìdʹ 1990.
82. Ûŝuk V.L., Lûbomlʹsʹkij povìt Volinsʹkogo voêvodstva 1921–1939 rr.: Navčalʹnij posìbnik, Lucʹk 2011, 204 ss.
83. Vizkor Buck, Chelm, Johannesburg 1954.
84. „Volynskìe Eparhìalʹnye Vedomosti” 1909, nr 8–9, ss. 174–178; 197–198.
85. Wizytacja kościoła pw. Trójcy Świętej za rok 1818.
86. Z ìstorìï Mihajlìvsʹkoï cerkvi m. Lûbomlʹ, [w:] Volinsʹka ìkona: doslìdžennâ ì restavracìâ: Materìali Х Mìžnarodnoï naukovoï konferencìï 17–19 veresnâ 2003 r., Lucʹk, ss. 160–162.
87. „Znicz” 1936, nr 5, s. 73.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Ołeksandr Ostapiuk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe