Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Łunna - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Лу́нна Лунна (Lunna) Лунна (Łunna)

Łunna, wieś, w rejonie Mosty, obwód grodzieński – przekształcona w agromiasteczko w 2005 roku. Odległa 26 km na zachód od Mostów, położona przy szosie R41 i R44. Centrum rady gminnej. Leży w dolinie Niemna, na południe od rzeki. Zaludnienie 1165 osób (1997 rok).

GPS: 53°27'9"N/ 24°15'7"E

Pomniki historyczno-kulturowe: cerkiew św. Jana, kaplica grobowa Antoniego Bartoszewicza.

Żydowski dom ze śladem po mezuzie przy ulicy Grodzieńskiej w Łunnie
Żydowski dom ze śladem po mezuzie przy ulicy Grodzieńskiej w Łunnie (Autor: Filina, Natalja)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Uważa się, że miejscowość powstałą nie później niż w XII wieku. Istnieje teza, że nazwa osady pochodzi od bałtyjskiego słowa, nazwę nadały plemiona Jaćwingów. I teraz w języku litewskim «łunas» oznacza błota. Niewykluczone, że nazwa pochodzi od nazwy ptaka błotnego «łuń» (błotniak).

Pod koniec XVI wieku miasto wchodziło w skład powiatu grodzieńskiego województwa trockiego Rzeczypospolitej, było własnością państwa. W 1546 roku królowa Bona Sforza pozwoliła wydzielić działkę pod budowę kościoła w mieście. Z niewiadomych przyczyn proces budowy kościoła bardzo się przeciągnął i zakończył dopiero w 1795 roku dzięki inwestycji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1872 roku parafia liczyła 1999 katolików. W 1895 roku przeprowadzono renowację kościoła ze środków księżnej Druckiej-Lubeckiej – według projektu K. Nisiłowskiego.

Od 1795 roku Łunna znajdowała się w Imperium Rosyjskim, miasteczko było ośrodkiem gminnym powiatu grodzieńskiego. W 1833 roku miasto posiadało 90 domów (wśród nich jeden murowany, pozostałe drewniane), 828 mieszkańców, 8 sklepów, 12 karczm, kościół. W 1865 roku otworzono tutaj szkołę narodową, w której jako jeden z pierwszych nauczycieli pracował Mateusz Judycki, który ukończył kurs nauczycielskiego seminarium w Świsłoczu. W 1886 roku miasteczko posiadało 1392 mieszkańców (wśród nich był 1115 Żydów). Działał: urząd gminny, kościół, synagoga, 3 żydowskie domy modlitewne, przytułek, 20 sklepów, 3 zajazdy, 2 karczmy, łaźnia, 2 młyny, szkoła narodowa (89 uczniów, wśród nich 11 dziewcząt).

Odbywały się targi, przy budynku urzędu gminnego działała gorzelnia. Na początku XX wieku – 2400 mieszkańców, działała szkoła cerkiewno-parafialna, punkt felczerski, oddział pocztowy i inne. Z miasteczkiem graniczył majątek Łunna, 81 mieszkańców.

Trocki podczas wojny bolszewików z Polakami przebywał w sztabie, znajdującym się w jednym z miejskich domów.

Przedwojenny żydowski dom w Łunnie, w szczycie widoczna gwiazda Dawida
Przedwojenny żydowski dom w Łunnie, w szczycie widoczna gwiazda Dawida

Od marca 1921 roku Łunna była w granicach Polski, była stolica gminy powiatu grodzieńskiego województwa białostockiego. W 1921 roku miasto liczyło 307 domów i 1884 mieszkańców. W 1939 roku weszło w skład BSRR. Od 12 grudnia 1940 roku – było to osiedle pracownicze, centrum rady wiejskiej. Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej od czerwca 1941 roku do 14 sierpnia 1944 roku było okupowane przez faszystów, na froncie wojowało 55 lokalnych mieszkańców. Podczas wojny faszyści utworzyli w Łunnie getto, w którym zgładzili 1549 osób.

W przeddzień wojny w 1938 roku wśród 2522 mieszkańców miasteczka 1671 stanowili Żydzi (60%, około 300 rodzin).

Część Żydów miasteczka zdążyła przed okupacją przeprowadzić się do Izraela oraz do innych miejsc, niektórzy byli wcieleni do Armii Krajowej, lub do Armii Czerwonej, niektórzy zostali deportowani do Związku Radzieckiego.

Wieś Łunna (Łunno-Wola) była zajęta przez oddziały wermachtu w sobotę 28 czerwca 1941 roku (według innych danych 24 lub 25 czerwca). Żołnierze niemieccy zaczęli grabić domy żydowskie. Już pierwszego dnia zostało rozstrzelanych kilkoro Żydów pod pretekstem kontaktu z radzieckim wywiadem. W ślad za wojskami do Łunny od razu przybyła i rozlokowała się einsatzgruppen (grupa operacyjna).

W lipcu 1941 roku Niemcy zorganizowali w Łunnie judenrat (radę żydowską). Przewodniczącym judenratu był Jaakow Welbel, który wcześniej kierował gminą żydowską miasteczka. Niemcy zmusili również Żydów do utworzenia «policji żydowskiej» (6-8 osób) w celu utrzymania porządku wewnątrz przyszłego getta.

Jeszcze przed utworzeniem getta już w pierwszym tygodniu okupacji, Niemcy rozkazali Żydom nosić żółte opaski na prawej ręce. Po miesiącu żółtą opaskę zamieniono na sześcioramienną gwiazdę na lewej stronie piersi z napisem «Jude» («Żyd») oraz na plecach. Żydom zakazano jakiejkolwiek działalności kulturalnej i oświatowej, zakazano gromadzić się w dużych grupach. Niemcy wprowadzili godzinę policyjną od siódmej wieczorem do szóstej rano, a Żydom dodatkowo w ogóle zabroniono opuszczać miasteczko bez pisemnego pozwolenia władz okupacyjnych. Niemcy i policjanci, ciesząc się zupełną bezkarnością, grabili i zabijali Żydów, wieszając lub rozstrzeliwując za najmniejsze przewinienia. Zachowało się świadectwo naocznego świadka o tym, że, niemiecki wojskowy gubernator Łunny zastrzelił Żyda bezpośrednio u siebie w gabinecie. Raz z przyjściem Niemców do Łunny wszystkich dorosłych mężczyzn żydowskich w wieku od 18 do 60 lat zmuszono do pracy w ciężkich warunkach - przy budowie dróg, nowych fortyfikacjach, przy demontażu przejętych sowieckich wojennych samolotów i przy produkcji tarcicy.

Część Żydów zmuszono do pracy rolniczej oraz do wykonywania prac remontowych w domach u Białorusinów i Polaków w Łunnie i w sąsiednich wioskach. Za tę pracę sami Żydzi nie otrzymywali zapłaty - gospodarze przekazywali część pieniędzy bezpośrednio do niemieckiego municypalnego kierownictwa. Każdy Żyd pracujący na przymusowych robotach otrzymywał 1 kilogram chleba na dobę. Musieli oni sprzedawać lub zamieniać odzież i narzędzia na jedzenie, żeby nie umrzeć z głodu przy takiej ciężkiej robocie.

13 października 1941 naziści wydali rozkaz o konfiskacie całego majątku ruchomego i nieruchomego Żydów Łunny. W sierpniu 1941 roku Niemcy ogłosili utworzenie Getta dla Żydów w pobliskim miasteczku Wola (które faktycznie dawniej połączyło się z Łunną), dzięki czemu zazwyczaj łączono ich w toponim Łunno Wola. Drugiego listopada 1941 roku od godziny 12 do 18 wszystkich Żydów Łunny przesiedlono. Mogli zabrać ze sobą tylko to co mogli unieść klub dowieźć na wózku. Żydzi Łunny byli zmuszeni do opuszczenia swoich domów i przeprowadzenia się do domów Żydów Woli lub do synagogi i jesziwy w Woli. Do Getta zagnano również Żydów pobliskiego miasteczka Wołpa, które całkowicie było zbombardowane. Przed przesiedleniem Niemcy zabrali zwoje Tory oraz inne święte dla Żydów księgi w synagogach Łunny i Woli i spalili je na dworze synagogi w Woli.

Domy Żydów w Łunnie od razu były zajęte przez lokalnych mieszkańców. Naziści pozostawili Żydów w Woli w swoich domach, dodając jeszcze do każdego po kilka rodzin żydowskich z chłonne. Przy przesiedleniu pozwolono Żydom zabrać ze sobą do Getta przedmioty osobistego użytku - na przykład, pościel, łóżka, przybory kuchenne i fotografie.

Getto było położone po obu stronach nowej drogi łączącej Wolę z sąsiednimi wioskami. Niemcy nie chcieli zamykać tej drogi i dlatego otoczyli obie części Getta wysokimi płotami z drutem kolczastym przerzucił wszy przez drogę drewniany chwiejny most. Żydom pod karą śmierci zakazano opuszczać getto.

Warunki życia w getcie w Woli były bardzo ciężkie. Domy i synagogi były przepełnione - na każdego więźnia Getta przypadało nie więcej niż 3 metry kwadratowe miejsca. Część więźniów Getta była zmuszona do zajęcia nawet nieogrzewanych budowli gospodarczych, a wraz z nadejściem chłodów kilka rodzin było zmuszonych do wykopania sobie ziemianek. Znany jest przypadek, kiedy na wiatraku elektrycznym w Łunnie zamarzła woda do schładzania silnika i Niemcy rozkazali kilku Żydom, w tym również kobietom i dzieciom, pomimo mrozu, przynosić wodę w wiadrach z rzeki Niemen położonej w odległości około jednego kilometra od wiatraka, - w przeciągu 3 dni, dopóki trwał remont.

Komendant Skidler stale siał strach wśród Żydów Getta. Na początku, dopóki u żydów pozostawały rzeczy wartościowe, stale żądał od judenratu przynoszenia mu złota, srebra, butelek wina, kawy i innych rzeczy wartościowych, w przeciwnym razie groził natychmiastowym rozstrzelaniem zarówno członków judenratu, jak i pozostałych Żydów.

Po utworzeniu Getta gwałtownie pogorszyła się sytuacja z wyżywieniem. Ludność pochodzenia nie żydowskiego miała zakaz wejścia do Getta. Żydzi mogli kupić jedzenie tylko po kryjomu, po drodze na roboty. Ponownie ryzykując, to jedzenie należało jeszcze wnieść do Getta. Judenrat wyprosił u Niemców pozwolenie na zwrócenie do Getta 10 skonfiskowanych krów, które karmiono obierkami z kartofli. Niektóre rodziny mogły również uprawiać trochę warzyw.

Jeszcze jednym problemem Żydów w getcie był brak drewna do ogrzewania i przygotowania posiłków. Tylko jeden raz władze okupacyjne zgodziły się sprzedać judenratowi pnie drzew, które Żydzi obrabiali na robotach przymusowych.

W nocy z 1 na 2 listopada 1942 roku wszystkich mieszkańców getta na wozach wywieziono do obozu przejściowego Kołbasino (niedaleko od Grodna), gdzie ludzie szybko umierali z głodu, chłodu i chorób.

5 grudnia 1942 roku w ramach programu likwidacji Żydów, więźniów z obozu Kołbasino zaczęto przewozić koleją do obozu śmierci w Oświęcimiu, zmuszając ich w nocy, w mróz, iść na piechotę do stacji Łosośna.

Ostatni Żydzi w Łunie zostali zabici nie później niż 5 marca 1943 roku.

Zgodnie z dokumentami archiwalnymi podczas II wojny świtowej zamęczono i zamordowano 1549 Żydów z Łunno-Woli. Porażająca większość z nich została zabita przez Niemców po przybyciu do Oświęcimia 8 grudnia 1942 roku. Pozostali przy życiu praktycznie wszyscy zginęli w ciągu następnych kilku miesięcy. Przy życiu pozostało jedynie 15 osób z pośród całej ludności żydowskiej miasteczka.

W bazie danych ofiar Holokaustu Instytut Jad Waszem w Jerozolimie znajdują się archiwalne zapiski imion 265 Poległych Żydów - mieszkańców Łunny oraz imiona jeszcze 71 Żydów z chłonne, zamordowanych w Auschwitz-Birkenau w ciągu zimy 1942- 1943. Zapiski te są fragmentaryczne i niepełne.

Zalman Gradowski, mieszkaniec Łunny (były członek judenratu Łunny, odpowiadający za kwestie sanitarno-medyczne) przeżył w obozie Kołbasino, trafił do Oświęcimia, stracił tam całą rodzinę, ale opisał on swoje przeżycia (w tym także o getcie w Łunnie) i zapiski zakopał w popiele nieopodal krematorium. Jego zapiski zostały odnalezione i opublikowane. Gradowski był jednym z przywódców powstania więźniów obozu 7 października 1944 roku, i poległ w strzelaninie.

W 1951, 1953 i 1957 roku potomkowie dawnych mieszkańców Łunny zorganizowali w Tel-Awiwie «Dni pamięci mieszkańców Łunny», poległych podczas Zagłady (Holocaustu). W 1952 roku takie spotkanie odbyło się w Nowym Jorku. W marcu 2006 roku na spotkaniu uchodźców z Łunny w Giwatajimie zjechało się niemal 50 osób z całego Izraela.

Od 16 grudnia 1955 roku – wieś. W 1972 roku: 473 gospodarstwa, 1475 mieszkańców. Na 1 stycznia 2001 roku: 544 gospodarstwa, 1182 mieszkańców, leśnictwo, wielobranżowy zakład usługowy, stołówka, piekarnia, przedsiębiorstwo handlowe: Łunińskie Przedsiębiorstwo Sprzedaży Detalicznej, 6 sklepów.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Znaleziony kamienny przekłuty topór, znajduje się w szkolnym muzeum.

Zabytki budownictwa i architektury (tylko istniejące obiekty)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Kościół Świętej Anny: znajduje się w centrum wsi; wybudowany w 1782 roku z cegły, 1895 roku - rekonstruowany; jest to pomnik architektury późnego klasycyzmu.

Kościół św. Anny w Łunnie (1782 rok)
Kościół św. Anny w Łunnie (1782 rok)

  • Cerkiew Świętego Jana: wybudowana z drewna w 1889 roku; pomnik architektury.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na terytorium dawnego Getta w Łunnie nie ma pomnika poległych Żydów, a ustawiony pamiątkowy znak znajduje się w pewnym oddaleniu. Na tym znaku, ustawionym w 2005 roku na ulicy Kirowa, napisano w języku jidysz (lecz nie ma bezpośredniego wskazania, że mowa tu o Żydach): «Wieczna pamięć 1459 mieszkańcom miasteczka Łunna, niewinnie zabitym w latach wielkiej wojny ojczyźnianej», a w lipcu 2006 roku obok kamienia ustawiono tablicę pamiątkową.

We wrześniu 2006 roku na cmentarzu Kirjat Shaul w Tel Awiwie ustawiono kamień na pamiątkę o zamordowanych przez hitlerowców wspólnotach żydowskich obwodu grodzieńskiego ( w tym również Łunny).

Mogiła zbiorowa żołnierzy sowieckich: na skwerze, obok budynku szkoły; pochowano siedmiu żołnierzy, którzy polegli lipcu 1944 roku podczas wyzwolenia wsi od niemiecko-faszystowskich okupantów; w 1974 roku ustawiono płytę nagrobną.

Pomnik rodakom: na skwerze; w 1967 roku ustawiono pomnik na cześć rodaków, którzy polegli podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Znak pamiątkowy: na miejscu forsowania Niemna przez żołnierzy 64 Dywizji Strzelców; w 1967 roku na miejscu forsowania Niemna postawiono pomnik.

Pomnik Iwana Grigoriewicza Szeremeta; na placu szkoły postawiono popiersie bohatera Związku Radzieckiego Szeremeta, którego imię nosi szkoła; popiersie ustawiono w 1973 roku.

Muzea - archiwa - biblioteki - kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szkoła średnia, dziecięca szkoła muzyczna, przedszkole, dom kultury, biblioteka.

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Irina Milinkewicz

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe