Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Międzyrzec Podlaski - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Międzyrzec Podlaski położony jest przy północnej granicy obecnego województwa lubelskiego w powiecie bialskim. Miasto znajduje się na pograniczu trzech krain geograficznych: Polesia Lubelskiego, Niziny Mazowieckiej, Niziny Podlaskiej. Leży u zbiegu rzek: Krzny Północnej, Krzny Południowej i Piszczanki. Odległość Międzyrzeca od większych miast: Lublin – ok. 90 km, Warszawa – ok. 145 km, Białystok – ok. 150 km.

Miasto położone na płaskim terenie o niewielkich różnicach wysokości, łagodnie opada ku dolinie Krzny. Dolina rzeki węższa w miejscu przejścia przez centrum, a szeroka w zachodniej i wschodniej części miasta. Na terenach Międzyrzeczyzny występują pokłady piaszczyste, żwir gruboziarnisty, gleby bielicowa, a w dolinie Krzny gleby torfowe. Stan zalesienie terenu jest wysoki, dominują lasy sosnowe, w których występuje wiele chronionych roślin. Na południowy wschód od miasta położony jest rezerwat przyrody „Liski” zajmujący ok. 129 ha. Na południowym krańcu Międzyrzeca znajduje się zbiornik wodny „Żwirownia”, który powstał wyniku wydobycia żwiru.

Międzyrzec Podlaski - Karta Dziedzictwa Kulturowego
Międzyrzec Podlaski, reprodukcja z Mezricz; zamlbuch in hajlikn ondenk fun di umgekumene Jidn in undzer gebojrn-sztot in Pojln, red. Josef Horn, Buenos Aires 1952

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Międzyrzec Podlaski po raz pierwszy został wzmiankowany w źródłach pisanych w 1390 r., kiedy król Władysław Jagiełło nadał wsie Międzyrzec i Stołpno Abrahamowi Chamcowi za zasługi wojenne. W 1428 r. ks. Witold przyznał Mikołajowi Nassutowi wieś Międzyrzec, Stołpno i inne wsie na Podlasiu. Potwierdzenie nadania wydał Zygmunt Kiejstutowicz w 1434 r. Proces lokacji miasta na prawie magdeburskim nastąpił ok. 1434- 1438 roku.

W poł. XV w. Międzyrzec był w pełni zorganizowaną jednostką miejską. Miasto posiadało rynek z ratuszem, kościół rzymsko-katolicki pw. Św. Mikołaja z plebanią, cerkiew pw. Św. Mikołaja, jatki, zabudowania wójtowskie, szkołę parafialną, a także funkcjonowały młyny i browary. W 1486 r. gród otrzymał przywilej organizowania targów i jarmarków. Po śmierci Mikołaja Nassutowicza w 1455 r. dobra przejął syn Jan Nassutowicz. Właściciel zmarł w 1483 r., a gród przeszedł w ręce córki Anny Nassutowicz, która poślubiła Jana Zabrzezińskiego. 

W 1 ćw. XVI w. na prawym brzegu Krzny wytyczono drugi człon miasta tzw. Nowe Miasto. Powstał drugi rynek „nowomiejski” w kształcie nieregularnego trapezu. W II poł. XVI w. Międzyrzec był ważnym ośrodkiem handlowym, co przyczyniło się do znacznego rozwoju miasta. Właścicielem wówczas był Stefan Zbarski, który potwierdził przywileje miasta. Dobra międzyrzeckie składały się z kilku folwarków, 200 wsi, kilkunastu browarów piwnych i gorzałczanych, kilku karczm i młynów. W mieście wzniesiona została cerkiew p.w. Św. Piotra i Pawła, a społeczność żydowska posiadała synagogę, łaźnię, szpital i szkołę. Funkcjonowały dwa cechy rzemieślnicze: garncarski i bednarski. Od 1586 r. właścicielem był Lew Sapieha, dzięki jego inicjatywie otwarto w Międzyrzecu warzelnię soli, która była jedyną na pograniczu Litwy i Korony. 

Rozwój miasta w XVII w. został zahamowany przez liczne najazdy. W 1648 r. na Ukrainie wybuchło powstanie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które dotarło do miasteczek Lubelszczyzny i Podlasia. Przypuszcza się, że Międzyrzec również został złupiony przez Kozaków tak jak inne pobliskie miasta (Biała, Siedlce i Łuków), jednak nie zachowały się żadne źródła historyczne z tego okresu. W 1656 r. miasto zostało zniszczone przez wojska szwedzkie. W kolejnych latach ośrodek miejski został zaatakowany przez Węgrów pod dowództwem Jerzego Rakoczego (1657) i przez Rosjan (1660). W wyniku wojen liczba ludności w miastach podlaskich spadła o ok. 50%. 

Na początku XVIII w. podczas wojny północnej, miasto zostało zniszczone. Międzyrzec ze względu na swoje położenie był miejscem przemarszu wojsk szwedzkich i konfederatów sandomierskich. Wówczas właścicielką była Elżbieta Helena Sieniawska z Lubomirskich. W 1731 r. właścicielem miasta został książę Aleksander August Czartoryski, za sprawą ślubu z Marią Zofią Denhoffową, córką Elżbiety Heleny Sieniawskiej. 10 VI 1741 r. książę potwierdził dotychczasowe prawa dla miasta oraz uregulował zasady zasiedlania gruntów. Za jego panowania miasto otrzymało prawo do kolejnych jarmarków. Zobowiązał się do wystawienia kramów murowanych dla kupców żydowskich. Wówczas wybudowana została nowa murowana cerkiew pw. Św. Mikołaja.

Pod koniec XVIII w. Miedzyrzec był dużym i znaczącym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Liczył ponad 450 domów i 3500 mieszkańców. Ludność żydowska stanowiła ok. 40% mieszkańców miasta i posiadała murowaną synagogę, bet ha-midrasz, łaźnię, szpital, kilka chederów i dom rabina. Funkcjonowały 4 cechy żydowskie i 10 cechów rzemieślniczych, które skupiały Polaków. Miasto słynęło z wyrobu szczeciny, a także z handlu suknem, futrami, produktami rolnymi i wyrobami rymarskimi. Międzyrzec był znaczącym ośrodkiem w produkcji piwa i gorzałki. Od 24 I 1796 r. Międzyrzec znalazł się pod panowaniem zaborcy austriackiego. Zaczęły obowiązywać austriackie przepisy karne, celne i cywilne. 
Na początku XIX w. właścicielem miasta był książę Konstanty Adam Aleksander Czartoryski, syn Adama Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli z Flemingów. 23 IX 1802 r. książę potwierdził dotychczasowe prawa i obowiązki mieszkańców. 14 X 1809 r. miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Międzyrzec w tym czasie był jednym z największych miast na Podlasiu. Był to ważny ośrodek o charakterze rzemieślniczym, handlowym i rolniczym leżącym przy trakcie Warszawa - Brześć. W czasie trwania powstania listopadowego przez miasto przemaszerowały wojska polskie i rosyjskie. 29 VII 1831 r. pod Międzyrzecem powstańcy stoczyli zwycięską bitwę (Rogoźnica). Korpus pod dowództwem gen. I. Prądzyńskiego rozbił wojska rosyjskie. Od 1844 r. miasto przeszło w ręce Potockich i stało się drugim co do wielkości majątkiem w Królestwie Polskim. Dobra międzyrzeckie obejmowały 18 folwarków i 49 wsi. W mieście istniały dwie cerkwie unickie, kościół rzymsko-katolicki, dwie synagogi, szpital, szkoła elementarna, szkoła rzemieślniczo-handlowa, poczta, zakłady przemysłowe, rzeźnia miejska, olejarnie, kuźnie i garbarnie. W 1845 r. w mieście wybuchł pożar, który strawił 70 % zabudowy. W okresie powstania styczniowego (1863–1864) Międzyrzec stał się miejscem walk oddziałów powstańczych. Kilkakrotnie zaatakowano obiekty wojsk rosyjskich, które znajdowały się w mieście. 28 X 1866 roku na mocy ukazu o uwłaszczeniu miast Międzyrzec przestał być miastem prywatnym. 

Produkcja pędzli i szczotek
Produkcja pędzli i szczotek. Od prawej stoją: Aryeh Kac, Saneh Epsztejn, Yaakov Moszinski, Alter Skwarne, David Cytryniak, Asher Wysznia

Przed I wojną światową było to duży ośrodek handlowy, przemysłowy i rzemieślniczy, który wciąż się rozwijał. Na terenie miasta znajdowały się 63 zakłady przemysłowe (m. in. 32 zakłady szczeciniarskie, 2 mydlarnie, garbarnia, fabryka gilz, fabryka zapałek, wytwórnia zabawek). Zakłady w większości były własnością ludności żydowskiej, która stanowiła w mieście 76 % mieszkańców. Szczególną rolę odgrywał przemysł szczeciniarski, który był największym ośrodkiem tego typu w kraju. Szczecina była wysyłana poza granice państwa, między innymi do Rosji. Dalszy rozwój Międzyrzeca został zahamowany w skutek działań wojennych. Miasto było zajęte przez wojska rosyjskie w latach 1914–1916. Następnie Międzyrzec okupowały wojska niemieckie i austriackie. 18 listopada 1918 r. po krwawych walkach, miasto odzyskało swobodę. Wolność nietrwała długo, ponieważ do Międzyrzeca wkroczyli bolszewicy. 17 VIII 1920 r. miasto ostatecznie wyzwolone zostało przez polskie oddziały pod dowództwem mjr. Jaworskiego.

Miasto w dniach 8–9 IX 1939 r. zostało zbombardowane przez Niemców. W dniach 17–28 IX 1939 r. znalazło się pod okupacją radziecką. 9 października Międzyrzec został zajęty przez wojska niemieckie. W 1940 r. utworzono getto między ulicami Brzeską, Warszawską, Szkolną i Żelazną. Do Międzyrzeca deportowani byli Żydzi z różnych miast, z Nasielska, Kalisza, Suwałk, Pułtuska i Serocka. Pod koniec 1942 r. rozpoczęto likwidację getta ludzie wywożeni byli do Treblinki i Majdanka. Miasto zostało wyzwolone z okupacji niemieckiej 26 VII 1944 r. przez odziały radzieckie.

Historia społeczności żydowskiej w Międzyrzecu PodlaskimBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ludność żydowska zapewne zamieszkiwała Międzyrzec od samego początku istnienia miasta, lecz w dokumentacjach nie zachowały się żadne informacje na ten temat. Prawdopodobnie Żydzi zaczęli osiedlać się w mieście, gdy właścicielem był Jan Zabrzeziński, który mógł nadać przywilej lokacyjny Żydom. W dokumentach miejskich pojawiają się pierwsze wzmianki o Żydach, jak np. wpis do Metryki Litewskiej z 10 X 1533 r. o Żydzie międzyrzeckim Awramie Ajzykowiczu, który został oskarżony o przyjęcie w zastaw przedmiotów skradzionych u dworzanina królewskiego. W połowie XVI w. ludność żydowska zajmowała się handlem, prowadzeniem szynków piwnych i gorzałczanych. Kupcy żydowscy prowadzili handel z Lublinem, Chełmem i Brześciem. Wówczas w mieście funkcjonowała synagoga, bet ha-midrasz, łaźnia i szpital. Dzielnica żydowska zwana Szmulowizną, znajdowała się na południowy-wschód od rynku, u zbiegu dzisiejszych ulic: Mydlarskiej, Jatkowej i J. Nassuta.

Wojny połowy XVII w. zahamowały żydowski ruch osadniczy. Liczba ludności w miastach podlaskich spadła o ok. 50%. Na początku XVIII w. właścicielką Międzyrzeca była Elżbieta Helena Sieniawska z Lubomirskich, która dnia 26 III 1706 r. potwierdziła dotychczasowe prawa miasta. 5 VIII 1718 r. dziedziczka nadała przywileje ludności żydowskiej, w których zezwoliła na wzniesienie murowanej synagogi, szpitala, wagi, szkoły, domu rabina i kirkutu, gdyż te obiekty spłonęły podczas pożaru miasta w tym samym roku. Potwierdziła dotychczasowe prawa dotyczące posiadania kramnic i szynków. 20 XI 1761 r. Żydzi otrzymali zgodę od biskupa łuckiego Wołłowicza na wymurowanie bożnicy, która spłonęła podczas pożaru. 

W 1765 r. odbył się spis ludności żydowskiej, która stanowiła 44% mieszkańców. Gmina międzyrzecka była na piątym miejscu co do liczebności Żydów na Podlasiu. Nowy właściciel miasta Adam Kazimierz Czartoryski dnia 17 IX 1782 r. nadał prawo dla starozakonnych, w którym pozwala na prowadzenie handlu towarami w kramnicach i domach za opłatą. 24 października tego samego roku książę zobowiązuje się do wybudowania 12 kramów murowanych dla kupców żydowskich. W tym czasie gmina żydowska posiadała murowaną synagogę, bet ha-midrasz, łaźnię, szpital, kilka chederów i dom rabina. Pod koniec XVIII w. Międzyrzec był ważnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Słynął z handlu i produkcji szczeciny, a także sukna i futer. 

Od 24 I 1796 r. Międzyrzec był pod panowaniem zaborcy austriackiego. Największe ograniczenia ze strony Austrii dotknęły ludność żydowską. Od 1797 r. kahałom nie wolno było zaciągać długów. Opłata od mięsa koszernego została przejęta przez administrację zaborcy. W 1798 r. zniesiono sąd rabinacki i wprowadzono nowy podatek „świeczkowy” (dotyczył zapalonej świecy w święta żydowskie). W następnym roku lekarze żydowscy nie mogli prowadzić praktyki. W kolejnych latach Żydzi zostali zmuszeni do przybrania nazwisk i do pełnienia służby wojskowej. Ludność żydowska była pod stałym nadzorem władz zaborczych. W 1809 r. wydany został dekret, w którym odebrano Żydom prawa publiczne, wprowadzono ograniczenie wolności osobistej i swobodnego zarobkowania.

W okresie powstania styczniowego (1863–1864) również Międzyrzec stał się miejscem walk oddziałów powstańczych. Broń powstańcom dostarczali m.in. Żydzi międzyrzeccy Szymon Goldberg i Jelko Winderbaum. Pod koniec XIX w. prawie wszystkie zakłady przemysłowe i rzemieślnicze należały do Żydów. Były to browary, fabryka octu, zapałek, pieców kaflowych, zakłady szczeciniarskie, 4 garbarnie, 3 mydlarnie, 2 waciarnie i gręplarnie. 

Na początku XX w. Międzyrzec był jednym z największych i najszybciej rozwijających się miast na Podlasiu. Społeczność żydowska posiadała synagogę, bet ha-midrasz, 10 domów modlitwy, przytułek dla starców, przytułek dla dzieci, rzeźnię rytualną ptactwa, łaźnię rytualną, bibliotekę, lokal biura zarządu gminy, dom rabina i kantora. Przed I wojną światową miasto było ważnym ośrodkiem gospodarczym. Na terenie miasta działały 63 zakłady przemysłowe, w tym 32 zakłady szczeciniarskie. W okresie międzywojennym miasto zdominowane było przez ludność żydowską, która stanowiła 75% mieszkańców. 

9 października 1939 r. Międzyrzec został zajęty przez wojska niemieckie. Na społeczność żydowską została nałożona kontrybucja pieniężna. W grudniu wydano zakaz sprzedaży i dzierżawy własności żydowskiej. W 1940 r. utworzono getto między ulicami Brzeską, Warszawską, Szkolną i Żelazną. Żydom zakazano uczęszczać do lokali poza gettem i korzystać z publicznych środków lokomocji. Do Międzyrzeca deportowani byli Żydzi z różnych miast, z Nasielska, Kalisza, Suwałk, Pułtuska i Serocka. 17 II 1940 r. 2295 osób zostało wysłanych do obozów pracy przymusowej do Turowa, Krzewicy, Rogoźnicy. Około 2 tys. Żydów wykorzystano do prac przy irygacji Krzny koło Międzyrzeca i Rogoźnicy. Niemcy utworzyli 6 zakładów szczotkarskich, w których zatrudniali 1000 robotników. W grudniu 1940 r. do Międzyrzeca deportowano 2 tys. Żydów z Krakowa i Mławy. Ludność żydowska była zmuszana do pracy przy budowie dróg i lotniska w Krzewicy. W marcu 1942 r. do międzyrzeckiego getta trafiło 750 osób z Mielca i okolic Krakowa. 17 III 1942 r. została wykonana egzekucja na 15 inteligentach żydowskich i rabinie. Kolejny transport ludności żydowskiej przeprowadzono w maju 1942 r., do getta przywieziono 1100 osób ze Słowacji. W tym czasie w międzyrzeckim getcie znajdowało się 17,5 tys. Żydów. Pierwsza akcja wywiezienia Żydów międzyrzeckich do obozu zagłady odbyła się 25–26 sierpnia 1942 r. Ludność żydowską skupiono na rynku, następnie kierowano na stację kolejową, skąd transportowano do obozów zagłady. W pierwszej deportacji do Treblinki trafiło około 10 000 Żydów, cześć ludzi zginęła w drodze do obozu. Podczas tej akcji Niemcy rozstrzelali około 1000 osób, między innymi chorych ze szpitala żydowskiego i domu starców.

We wrześniu i październiku 1942 r. do Międzyrzeca przywiezieni zostali Żydzi z Janowa Podlaskiego, Wohynia, Parczewa, Kodnia, Konstantynowa, Terespola, Wisznic i Sławatycz. Osoby te zostały umieszczone w synagodze na 7 dni bez wody i jedzenia. Drugi transport, wykonany w dniach 6–9 października 1942 r., objął około 7 tysięcy Żydów, głównie kobiety, dzieci i starców. Osoby te trafiły do obozu na Majdanku. Kolejne dwie akcje wywiezienia ludności żydowskiej do Treblinki przeprowadzono w dniach 27–29 października oraz 7–8 listopada 1942 r., w których do obozu trafiło 2–3 tysięcy Żydów. W nocy z 31 II 1942 r. na 1 I 1943 r. Niemcy zabili 6 Żydów. W lutym 1943 r. na cmentarzu żydowskim rozstrzelano 10 żydowskich policjantów. 30 kwietnia 1943 r. dokonano piątego transportu na Majdanek – ok. 1000 osób. 2 i 3 maja tego samego roku na Majdanek deportowano około 3 tysięcy Żydów z Międzyrzeca. Po tej deportacji w mieście pozostało około 1000 Żydów. Ostatni transport odbył się 26 maja 1943 r., ludność trafiła do obozu na Majdanku. W Międzyrzecu pozostało 200 Żydów. Część z nich uciekło do lasów. Początkowo getto zaczęto likwidować w maju 1943 r. Ostatecznie zostało zamknięte 17 lipca 1943 r. Cała dzielnica żydowska została zniszczona. Szacuje się, że przez międzyrzeckie getto w latach 1942 –1943 przeszło 24000 Żydów.

Życie gospodarcze

W XVI w. ludność żydowska zajmowała się głównie handlem. Kupcy żydowscy prowadzili handel z Lublinem, Chełmem i Brześciem. W księdze komory celnej brzeskiej z 1583 r. wymienieni zostają Żydzi międzyrzeccy (Moszko Abramowicz, Cadek Jehudycz, Chechła Szachnowicz), którzy przewozili z Chełma solone ryby. W XVII w. Żydzi mieli w arendzie piwiarnie, garbarnie, a także wydzierżawili prawo do handlu dziegciem, opłat od rzeźni bydła, grobelnego i mostowego. Żydzi międzyrzeccy w XVIII w. słynęli z handlu futrami i wyrobu szczeciny. W mieście działały liczne garbarnie, warsztaty szczotkarskie i sortownie szczeciny. W II poł. XIX w. w mieście powstały nowe zakłady przemysłowe (fabryka zapałek, obsadek, odlewnia żelaza, fabryka maszyn rolniczych), które należały do Żydów. W latach 90. Szimon Ber Minc prowadził „Dom Handlowy S. B. Mintz” i bank. Na początku XX w. powstała w mieście elektrownia i dwa żydowskie banki - Bank Kupiecki i Bank Ludowy. Przed II wojną w mieście działały liczne zakłady przemysłowe (m. in. 218 zakładów obrabiających szczecinę, 10 garbarni, olejarnie, kaszarnie i młyny). Szczególną rolę odgrywał przemysł szczeciniarski, osiągano z niego najznaczniejsze dochody. Szczecina była wysyłana poza granice państwa, między innymi do Rosji. 

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza źródłowa wzmianka o Międzyrzecu pochodzi z 1390 r., kiedy Abraham Chamiec otrzymał od króla Władysława Jagiełły za zasługi wojenne dwie wsie Stołpno i Międzyrzec. Miasto otrzymało prawa miejskie ok. 1434- 1438. Obecnie Międzyrzec Podlaski to miasto i gmina w powiecie bialskim. Miasto o powierzchni 20,03 km2 zamieszkuje ok. 17.088 mieszkańców (2008 r.).

Pierwotny układ przestrzenny Międzyrzeca składał się z dwóch części. Jedna była zbliżona kształtem do kwadratu, zwana Starym Miastem, druga część prostokątna, która przylegała do części północno-zachodniej miasta, tzw. Piszczanka. Osie układu przebiegały w kierunku głównych traktów, czyli na południowy-zachód, południowy-wschód, północny-wschód oraz zachód. Osią drugiej części miasta był trakt w kierunku Drohiczyna. 

Poza naturalnym dostępem do rzeki miasto posiadało dwa sztuczne zbiorniki wody. Staw miejski znajdował się  między ulicami Lubelską, Siedlecką i Łukowską. Drugi zbiornik, zwany Piaseczno, utworzony na rzece Piszczce, znajdował  się na północny-zachód od Piszczanki.

Miejscem centralnym miasta był Rynek Staromiejski o wymiarach 102, 5 m x 130 m, na którym znajdował się ratusz i kramy. Z naroży rynku wychodziły ulice. Od strony zachodniej przy rynku krzyżowały się ulice Łukowska i Lubelska. Pierwsza z wymienionych ulic miała za zadanie połączenie rynku z kościołem św. Mikołaja i placem przykościelnym, które po lokacji znalazły się na skraju miasta. Z południowego naroża rynku wychodziła obecna ul. Mydlarska. Dzisiejszą ul. Rymarską wytyczono z wschodniego naroża placu, a dochodziła do obecnej ul. J. Nassuta, która dawniej zwana była ul. Żydowską, następnie zmieniono jej nazwę na ul. Szkolną. Ulica Poprzeczna wytyczona została prostopadle do rynku w południowo-wschodniej części. W tym czasie wytyczono ulicę Staromiejską (dawna Zagumienna) i Warszawską (dawna Błońska). Ulica która miała za zadanie usprawnić komunikację w mieście, to przebiegająca równolegle do północno-wschodniej pierzei rynku ul. Kościelna (pierwotnie zwana Lanckorońską), która łączyła się z obecną ul. 22 lipca. 

Na początku XVI w. właściciel przeniósł swoją siedzibę na prawy brzeg Krzny, zamek usytuowany został u zbiegu obecnych ulic Narutowicza i Partyzantów. Wówczas na zachód od zamku powstało tzw. Nowe Miasto. Nowa część Międzyrzeca otoczona była ze wszystkich stron wodą (od północy i wschodu Krzną, od południowego-zachodu Krzną Południową, od południa Zną i stawem Stołpieńskim). Duża część Nowego Miasta była zajęta przez dwory. W II poł. XVII w. w tej części miasta znajdowała się cerkiew p.w. Piotra i Pawła i kościół katolicki p.w. Pięciu Braci Polskich. Obie części miasta łączył trakt łukowsko-brzeski. Ulice zostały wytyczone w regularny układ. Od traktu brzeskiego do Zny przebiegała obecna ul. Partyzantów. Od niej wytyczone były prostopadłe: ul. Kościuszki i Zagumienna. Poprzecznie do ul. Lubelskiej wytyczono ul. Narutowicza i ul. Zamkową. Prostopadle do obu ulic usytuowano ul. Podrzeczną (dawniej Zagumienna). Przy przecięciu ul. Zamkowej i Lubelskiej znajdował się Rynek Nowomiejski. Pod koniec XVIII w. powstała ul. Zamczysko, która łączyła Stare i Nowe Miasto. 

Ludność żydowska w Międzyrzecu osiedlała się na Starym Mieście, na południowy-wschód od rynku. Już w połowie XVI w. u zbiegu dzisiejszych ulic: Mydlarskiej, Jatkowej i J. Nassuta, zaczęły powstawać budynki publiczne społeczności żydowskiej. W XIX w. w pobliżu rynku ukształtowała się dzielnica żydowska zwana Szmulowizną. 

W II poł. XVIII w. August Czartoryski rozbudował pałac na Nowym Mieście. W latach 1831-1863 powstał  zespół budynków wojskowych.  W I poł. XIX w. miasto zostało nawiedzone dwukrotnie przez pożary, co zahamowało rozbudowę ośrodka miejskiego. W 1846 r. na Starym Mieście powstał szpital. W tym czasie hr. Potocki wzbogacił miasto o nowy pałac myśliwski. W 1867 r. powstał budynek dworca kolejowego. W latach 80 i 90 XIX w. w mieście zaczęły działać liczne zakłady przemysłowe. Układ przestrzenny miasta kształtował się wokół Starego i Nowego Miasta, z czasem przyłączono Zawadki, Piszczanka, Stołpno i Zadworne.
Zabudowa miejska znacząco ucierpiała podczas działań wojennych w latach 1939- 1944. Najbardziej zniszczona została dzielnica żydowska, w tym synagoga i zabudowania gminy żydowskiej. Po wojnie na terenie Szmulowizny wzniesiono osiedle bloków mieszkalnych, w skutego czego zatarciu uległ całkowicie przebieg ulic. 

Pomimo zachodzącym zmianom w układzie przestrzennym miasta, w stopniu wysokim zachował się historyczny przebieg sieci dróg (przede wszystkim: układ Starego Miasta, ul. 22 Lipca z ulicami przyległymi, sieć dróg Nowego Miasta, przedmieścia Piszczanka, Zawadki i Stołpno). W 1973 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał układ przestrzenny miasta do rejestru zabytków.

Instytucje wyznanioweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Parafia rzymskokatolicka

Nieznana jest dokładna data powstanie pierwszego kościoła rzymskokatolickiego w Międzyrzecu. Pierwszy właściciel miasta Mikołaj Nassut wzniósł drewnianą świątynię ku czci Św. Mikołaja. W 1477 r. kościół został erygowany. Jan Nassut ufundował murowaną świątynię, którą wzniesiono w stylu gotyckim („murowany, krzyżackiej struktury i roboty, z wierzchu nietynkowany, tylko w środku, dachówką pokryty z banią - blachą białą obitą i kopułą jedną, w której był dzwonek sygnaturką zwany. Na wierzchu kopuły znajdowała się gałka, mosiężna z krzyżem blachą mosiężną obitym"). Właściciel miasta nadał parafii place w Międzyrzecu, wieś i folwark Wysokie. Na początku XVI w. Jan Zabrzeziński przydzielił nowe grunta dla kościoła (las za stawem Wysokie, grunty między polami na Stołpnie, a drogą do młyna na Wysokiem, grunty przed lasem zwanym Sitno, razem z pastewnikiem na Glinkach, dziesięciny snopowe w folwarkach Zawadka i Chmiele). W 1544 r. biskup łucki Jerzy Chwalczewski wizytował parafię międzyrzecką. Stwierdził, że parafia pod rządami proboszcza Mikołaja Pióro funkcjonowała prawidłowo. W 1605 r. biskup łucki Marcin Szyszkowski wizytował kościół św. Mikołaja, wówczas proboszczem był ks. Stanisław Butkowicz. W dokumentach z wizytacji występuje pierwsza informacja o drewnianym domu proboszcza, który znajdował się na zachód od kościoła.

Na początku XVIII w. w Międzyrzecu dynamicznie rozwijało się Bractwo Różańcowe, które w świątyni wybudowało własny ołtarz. W 1735 r. kościół, drewniana plebania i zabudowania gospodarcze ucierpiały podczas pożaru. Wkrótce rozpoczęto remont kościoła, a także wybudowano drewnianą plebanię, podmurowaną z 8 pokojami, ozdobioną gankiem z gontowym dachem. W 1746 r. przeprowadzono inwentaryzację majątku kościoła. Wówczas w głównym ołtarzu wisiał obraz św. Mikołaja. Było 5 ołtarzy: św. Mikołaja, Trójcy Przenajświętszej, św. Antoniego, św. Józefa i Najświętszej Maryi Panny Różańcowej. Na filarach kościoła wisiały 4 obrazy: św. Kazimierza, św. Andrzeja Apostoła, św. Katarzyny i św. Barbary. W kościele funkcjonowała biblioteka i archiwum parafialne. W 1747 r. kościół otoczono murowanym parkanem i wymurowano czworoboczną późnobarokową dzwonnicę z trzema dzwonami. W 1752 r. kościół został ponownie uszkodzony przez pożar.  Proboszcz Hieronim Szeptycki postanowił odbudować świątynię. Obiekt sakralny przebudowano w stylu późnobarokowym w latach 1753-1756. Świątynia otrzymała kształt krzyża łacińskiego, ze sklepieniem krzyżowym. Nawę główną oświetlało 12 dużych okien. Wewnątrz umieszczono tak jak dawniej 5 ołtarzy. Główny ołtarz składał się z trzech kondygnacji. 

Do 1796 r. parafia międzyrzecka podlegała biskupowi łuckiemu i zaliczała się do archidiakonatu brzeskiego.  W 1797 r. władze zaboru austriackiego utworzyły dekanat międzyrzecki. Parafia od 1807 r. został przyłączona do diecezji lubelskiej. W 1799 r. rozpoczęto przebudowę fasady kościoła, którą ukończono w 1808 r. W 1807 r. założony został cmentarz poza granicami miasta, przy ul. Brzeskiej. Na jego terenie wzniesiona został drewniana kapliczka p.w. św. Rocha. W 1839 r. na jej miejscu wzniesiono kapliczkę murowaną, na planie ośmioboku, krytą dachem namiotowym z czworoboczną sygnaturką. W 1815 r.  dzięki staraniom  proboszcza Adama Kukiela odbudowano dom dla wikariuszy, organisty i zakrystiana, który rok wcześniej uległ zniszczeniu podczas pożaru. W latach 1818- 1867 parafia międzyrzecka należała do diecezji podlaskiej. W 1865 r. kościół św. Mikołaja zaliczony został do dekanatu radzyńskiego. W latach 1826-27 parafię i dekanat międzyrzecki wizytował nowy biskup podlaski Gutkowski. W roku 1876 przysłano do parafii św. Mikołaja nowego administratora Adolfa Pleszczyńskiego, którego zaliczono do najbardziej zasłużonych proboszczów w dziejach kościoła międzyrzeckiego. W 1912 r. dzięki staraniu nowego proboszcza ks. L. Wydżgi zbudowano przy kościele 14 Stacji Męki Pańskiej według projektu T. Grzywińskiego. W 1930 roku kościół został wyremontowany. W roku 1943 Siostry Opatrzności Bożej pracujące w parafii św. Mikołaja założyły sierociniec dla bezdomnych dzieci. W czasie wojny kościół nie odniósł znacznych zniszczeń.

Gmina żydowska

W Międzyrzecu funkcjonowała wyznaniowa gmina żydowska. W XVI w. kahał podlegał gminie w Brześciu Litewskim. Na początku XVII w. utworzono Waad Litwy, wówczas gmina Międzyrzeca podlegała Sejmowi Korony i była pod zwierzchnictwem gminy w Tykocinie. Pod koniec XVII w. Międzyrzec stał się samodzielnym kahałem.

W XVI w. w mieście istniała synagoga ze szkołą. W 1718 r. podczas pożaru miasta spaleniu uległa bożnica. Nowa synagoga została wzniesiona na mocy zezwolenia, które wydał biskup łucki w Wołczynie w dniu 20 XI 1761 r. Nieznana jest dokładna data budowy bożnicy, prawdopodobnie nastąpiło to w latach 1761–1779. Synagoga była murowana, trzy kondygnacyjna, sala główna nakryta dachem trzy spadowym, przedsionek czterospadowym. W 1912 i 1934 roku w obiekcie przeprowadzone zostały remonty. W czasie wojny w budynku przetrzymywano ludność żydowską. Synagoga została zburzona przez Niemców w 1943 r.

W mieście znajdował się kirkut, który został założony w 1810 r. na działce nadanej przez Konstantego Czartoryskiego. Cmentarz utworzono poza zwartą zabudową miasta, przy ul. Brzeskiej 90. Przed I wojną światową cmentarz powiększono i otoczono murem, na jego terenie znajdował się dom przedpogrzebowy. Podczas II wojny światowej cmentarz został zdewastowany. W Międzyrzecu przy ul. Brzeskiej znajdował się jeszcze jeden cmentarz żydowski, który nie był użytkowany od czasu powstania nowego. Kirkut powstał prawdopodobnie w poł. XVI w.

W okresie międzywojennym w posiadaniu gminy żydowskiej poza wymienionymi wyżej obiektami był bet ha-midrasz, 10 domów modlitwy, szpital, przytułek, rzeźnia rytualna ptactwa, łaźnia rytualna, dom rabina, dom kantora, biblioteka. W mieście funkcjonował Bet- Jakow, Talmud- Tora i 20 chederów.

Przed II wojną światową w mieście funkcjonowały liczne towarzystwa m. in. Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ” (od 1930 r.), Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Freihejt” i Stowarzyszenie „Kultur-Lige”. W tym czasie działały również żydowskie organizacje dobroczynne, między innymi: „Bajs-Lechem”, „Ezras-Hacholim” i Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemiłus Chesed”, które miały przeciwdziałać nędzy panującej w mieście.

W XVI w. Żydzi międzyrzeccy podlegali gminie wyznaniowej w Tykocinie, która należała do Sejmu Żydów Litwy, z głównym ośrodkiem w Brześciu. Według Anatola Leszczeńskiego kahał międzyrzecki od 1629 r. podlegał Sejmowi Żydów Korony, a od 1667 r. stała się wyznaniową gminą żydowską szczebla powiatowego. W latach 1689- 1622 pomiędzy gminą tykocińską a międzyrzecką toczył się spór o płacenie pogłównego z niektórych terenów podległych Żydom międzyrzeckim. Rozprawa dotycząca tej kwestii odbyła się w 1688 r. na Sejmie Żydów Korony w Jarosławiu. Wyrok został wydany na korzyść kahału w Tykocinie. Kolejna rozprawa również zakończyła się niepomyślnie dla gminy międzyrzeckiej. Nieznany jest ostateczny finał tej sprawy. Według Mejera Edelbojma po 1680 r. gmina Międzyrzeca stała się samodzielna.

Przed II wojną światową międzyrzecka gminy żydowskiej była w posiadaniu synagogi, bet ha-midraszu, 10 domów modlitwy, cmentarza, przytułku, rzeźni rytualnej ptactwa, łaźni rytualnej, domu rabina, domu kantora i biblioteka. Na etacie gminy było 12 pracowników (rabin, dwóch podrabinów, dwóch rzezaków, dwóch kantorów, sekretarz, buchalter, kasjer i dwóch woźnych).

Parafia unicka

W 1564 r. Jan i Zofia Daniłowiczowie ufundowali w Międzyrzecu pierwszą drewnianą unicką cerkiew pw. Św. Mikołaja. W 1643 r. w pożarze miasta zniszczona została cerkiew, a następnie odbudowana. W tym czasie właścicielem miasta był Jan Daniłowicz, który ufundował 3 dzwony. Jeden z dzwonów został skradziony podczas najazdu Szwedów. W 1718 r. cerkiew wizytował biskup włodzimiersko – brzeski obrządku greckiego Leon Kiszka. Papież Benedykt XIV w 1742 r. nadał cerkwi odpust na Święto Oczyszczenia NMP (14 kwietnia). Stara drewniana cerkiew została rozebrana w 1781 r. Książę Adam Czartoryski ufundował nową murowaną cerkiew, która została wybudowana w latach 1782-1784 w stylu barokowo- klasycystycznym. W świątyni znajdowało się 5 ołtarzy. W tym czasie wzniesione zostało murowany ogrodzenie od strony Rynku. Proboszcz Konstanty Wasilewski w 1841 r. wzniósł murowaną dzwonnicę.  W latach 80 i 90 XIX w. Rosjanie przebudowali  świątynię - ustawili bizantyjskie kopuły, krzyż łaciński zastąpili krzyżem prawosławnym.

W 1921 r. świątynia przekształcona została na kościół rzymskokatolicki pw. św. Józefa Oblubieńca NMP. W wyniku gruntownej przebudowy w 1923 r. świątynia zatracił cechy bizantyjskie, dobudowana została nawa poprzeczna, fasada odzyskała dawny wygląd, wzniesiona została też nowa brama i dzwonnica.

Parafia prawosławna

Drewniana cerkiew pw. Św. Piotra i Pawła została wzniesiona w 1583 r. na polecenie Stefana Zbarskiego. W latach 1772- 1774 wybudowana została murowana cerkiew kosztem ks. Augusta Czartoryskiego. W 1875 r. przekształcona na cerkiew prawosławną. Od 1919 r. obiekt sakralny został przekształcony w świątynię rzymskokatolicką pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła. 

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ława, rada – dane potwierdzające istnienie organów samorządowych i sądów

Z 1558 r. pochodzi pierwsza księga wójtowsko-radziecka miasta Międzyrzec, na podstawie której można przedstawić funkcjonowanie organów samorządowych. Międzyrzec jako miasto założone na prawie magdeburskim posiadał 3 ordynki. Pierwszy ordynek stanowiła Rada Miejska jako organ ustawodawczy. W skład jego wchodził burmistrz, zastępca oraz rajcowie. Zadaniem ich było regulowanie stosunków wewnętrznych w mieście. Ława miejska stanowiła drugi ordynek i pełniła funkcję sądowniczą. W skład jej wchodził wójt lub landwójt. Trzeci ordynek stanowił decemwirat, który składał się z 10 osób. Występowały w imieniu społeczności miejskiej, na czele której znajdował się tzw. gmiński. 

W II poł. XVI w. burmistrzem miasta był Stanisław Skolimowski, wójtem Albert i Florian Kowalewski, a gmińskim Matiasz Wieliczkowicz.

Cechy, korporacje

II poł. XVI w. - najstarsza wzmianka o funkcjonowaniu w mieście Międzyrzec dwóch cechów: garncarskiego i bednarskiego.
1636 r. – właściciel miasta Jan Tęczyński nadał przywilej cechowi kowalskiemu, do którego należeli kowale, kotlarze, rymarze, złotnicy i szklarze. 
1664 r. – Izabela Opalińska potwierdza dotychczasowe prawa cechów istniejących w mieście.
1673 r. – właściciel miasta Stanisław Opaliński ponowił przywilej dla cechu szewców. Potwierdził przywilej bartnikom z obowiązkiem dostarczania rocznie 144 i 1/2 kwarty miodu i kamienia wosku.
po 1710 r. – Elżbieta Helena Sieniawska wydała przywilej dla garncarzy.
1787 r. – ks. Adam Czartoryski potwierdził przywileje dla cechu szewców i kowali.
1791 r. – ks. Adam Czartoryski uregulował sprawy dotyczące funkcjonowania cechu kuśnierskiego, czapniczego, krawieckiego i szmuklerskiego. 
przed 1939 r. – w mieście funkcjonował cech: kowali, ślusarzy, szewców, garncarzy, zdunów i murarzy.

Prawo składu, jarmarki, targi

1486 r. – miasto otrzymało królewski przywilej organizowania targów i jarmarków.
1664 r. – Izabela Tęczyńska Opalińska potwierdziła prawo do odbywania  trzech jarmarków: „na św. Mikołaja (wg kalendarza ruskiego), na przeniesienie św. Mikołaja i na św. Jakuba (wg kalendarza rzymskiego)”. Właścicielka  miasta zobowiązała kupców do wnoszenia opłat na rzecz miasta.
1672 r. – przywilej wydany przez króla dzięki staraniom Stanisława Opalińskiego na kolejne trzy jarmarki: „na św. Stanisława, na Wniebowzięcie Panny Marii i na Matkę Bożą Gromniczną”.
1740 r. – przywilej wydany przez króla Augusta III na trzy jarmarki: „na Trzech Króli, na Wniebowzięcie NMP i na św. Michała Archanioła”.
23.03.1775 r. – przywilej wydany przez króla Stanisława Augusta za sprawą Adama Kazimierza Czartoryskiego na trzy jarmarki:  „na wigilię św. Mikołaja, na przemienienie św. Mikołaja i na Matkę Bożą Gromniczną”.
1789 r. – króla Stanisława Augusta na prośbę Czartoryskiego pozwolił na odbywanie jarmarku na „św. Jakóba Apostoła”.
1808 r. – cesarz Franciszek I udzielił pozwolenia na jarmark 18 XII (św. Mikołaja) i 25 VII (św. Jakuba).
We wtorki i czwartki w mieście odbywały się targi.

Towarzystwa i stowarzyszenia o charakterze kulturalnym, gospodarczym, oświatowym, sportowym

1905 r. – uaktywniła się działalność „Polskiej Macierzy Szkolnej” i  „Polskiego Związku Ludowego” 
1906 r. – działalność rozpoczął  Bank Kupiecki
1907 r. – powstało Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców, którego prezesem został pracownik Administracji Dóbr hrabiego Potockiego Kazimierz Szelągowski. Spółdzielnia założyła sklep spożywczy przy ul. Lubelskiej.
1908 r. – działalność rozpoczął Bank Ludowy i Kółko Rolnicze
1918 r. – powstała pierwsza drużyna harcerska przy szkole powszechnej (organizatorami byli Kucharuk, Jakobson i Kaznowski).
1921 r. – powstało Żydowskie Stowarzyszenie Spożywców „Achidus”
1922 r. – przy Szkole Handlowej powstał Klub Sportowy Huragan
1924 r. – powstało Towarzystwo Miłośników Sceny i Muzyki
1925 r. – działalność rozpoczęła Kasa Stefczyka
1926 r. – powstało Kółko Łowieckie i powołano Uniwersytet Ludowy
1927 r. – 24 X, powstała Ochotnicza Straż Pożarna "Stołpno" 
1968 r. – powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Międzyrzecu Podlaskim
1983 r. – zarejestrowano Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców w Międzyrzecu Podlaskim
 
Przed II wojną światową w Międzyrzecu funkcjonował klub sportowy „Strzelec”, a także Żydowski Klub Sportowy „HAKOAH” i Klub Sportowy „Makabi”. W mieście działały żydowskie towarzystwa i stowarzyszenia: Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ” (od 1930 r.), Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Freihejt” i Stowarzyszenie „Kultur-Lige”. Ludność żydowska założyła Żydowską Ochotniczą Straż Pożarną.

Instytucje kulturalne, oświatowe i dobroczynne

Przed II wojną światową w mieście działał żydowski teatr amatorski i chóry. Ludność żydowska miała do wyboru kilka bibliotek (Biblioteka im. Aleksandra Cederbauma (1893 r.), Biblioteka Gminy Wyznaniowej, Biblioteka Towarzystwa Popierania Bibliotek, Biblioteka Brenera, Biblioteka Grosera i Biblioteka im. I. L. Pereca). W latach 1905- 1939 w Międzyrzecu działała orkiestra dęta przy ochotniczej straży porażanej. W 1913 r. Jankiel Rajsze Zilberberg otworzył kino „Iluzjon”. W mieście istniały żydowskie towarzystwa i stowarzyszenia takie jak: Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ” (od 1930 r.), Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Freihejt” i Stowarzyszenie „Kultur-Lige”. Młodzież żydowska grała w klubach sportowych „Hakoach” i „Makabi”. W miejscowych drukarniach wydawana była żydowska prasa: „Mezryczer Wochenblatt”, „Podlaszier Lebn” i „Mezryczer Trybune”. Kino „Casino” zostało założone w 1927 r. przez H. Cukerman. W Domu Strażaka przy ul. Kościelnej działał kinoteatr „Olimpia”. 

Pod opieką gminy żydowskiej była szkoła Bet- Jakow i Talmud- Tora. W 1911 r. zarejestrowanych było 42 chedery. W mieście działały żydowskie szkoły prywatne na poziomie elementarnym i gimnazjalnym. Od 1916 r. działalność rozpoczęła Prywatna Koedukacyna Szkoła Powszechna. Rok później w mieście powstało Towarzystwo Szkoły Średniej dla Młodzieży Wyznania Mojżeszowego. W 1923 r. towarzystwo otrzymało prawo do prowadzenia gimnazjum koedukacyjnego.

W na terenie miasta działały żydowskie organizacje dobroczynne, między innymi: „Bajs-Lechem”, Bet ha-chnasat orchim, Bet jatomim, Bikur Cholim, Linat ha-cedek, „Ezras-Hacholim” i Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemiłus Chesed”. 

Szkoły świeckie

Od dn. 1 VIII 1867 r. w Międzyrzecu przestała istnieć szkoła elementarna z 400-letnią tradycją. We wrześniu otwarto jednoklasową szkołę żeńską, w której nauczano w języku rosyjskim. W październiku rozpoczęła działalność nowo wybudowana szkoła rosyjska przy ul. Brzeskiej. Wówczas zamknięto szkołę na Nowym Mieście. W 1892 r. Beniamin Kapłan otworzył szkołę prywatną.
Na początku XIX w. w mieście funkcjonowała szkoła elementarna. W latach 60. i 70. XIX w. wzmożona polityka rusyfikacji pozbawiła Międzyrzec szkoły polskiej. Na początku XX w. w mieście działały dwie szkoły elementarne i dwie apteczne. Władze rosyjskie w 1911 r. zezwoliły na otworzenie prywatnej 4- klasowej szkoły żeńskiej dla dziewcząt żydowskich z kursem progimnazjalnym. Była to pierwsza tego typu instytucja oświatowa w mieście. Dzięki inicjatywie działaczy „Polskiej Macierzy Szkolnej” ks. Wł. Augustynowicza i L. Kaznowskiego w 1916 r. władze niemieckie udzieliły pozwolenia na otwarcie szkoły polskiej. W latach 20. XX w.  powstało prywatne gimnazjum żydowskie i 7-klasowa Szkoła Powszechna im. Stanisława Konarskiego, której kierownikiem został Mieczysław Szurmiak. Budowę dwu- piętrowego gmachu szkoły powszechnej rozpoczęto dn. 28 IV 1923 r. przy ul. Warszawskiej. W 1922 r. działalność rozpoczęła Szkoła Handlowa. Przy szkole zaczął działać Klub Sportowy Huragan. W 1925 r. w mieście powstał Powiatowy Związek Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Rok później w Międzyrzecu powstało 4-klasowe gimnazjum, którego dyrektorem został Józefat Strycharzewski. W 1926 r. w mieście powołano Uniwersytet Ludowy. 
 
Partie i organizacje patriotyczne (narodowe, wyzwoleńcze, powstańcze)

W latach 30. XX w. w Międzyrzecu najbardziej popularne były partie: Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, Blok Lewicy Socjalistycznej, Blok Ochrony Praw Narodowości Żydowskiej, Poalej - Syjon, Bund i Żydowski Narodowy Blok Gospodarczy.

Członkowie parti Poalej-Sion w 1925 roku
Członkowie parti Poalej - Syjon w 1925 roku

Zabytki budownictwa i architektury - zachowane i nieistniejąceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Do najważniejszych zachowanych zabytków Międzyrzeca Podlaskiego należą:

- zespół pałacowo-parkowy (ul. Lubelska) – pałac pierwotnie drewniany wzniesiony w XVII w.; wybudowany w latach 1852-1855 wg projektu F. M. Lanci. Pałac został spalony w 1918 r. Wzniesiony w latach 1922-1928 wg projektu Antoniego Dygata. Pałac usytuowany jest na terenie parku, w którym znajdują się fragmenty nasadzeń z XVIII/XIX w. W skład zespołu wchodzą zachowane zabudowania gospodarcze: stajnia, wozownia, gorzelnia, spichlerz, oficyna, wieżyczka i kapliczka św. Floriana.

kościół pw. Św. Mikołaja (ul. Kościelna)– erygowany w 1477 roku (pierwotnie wybudowany w stylu gotyckim). Przebudowany w stylu barokowym w latach 1753-1756.  W latach 1802 – 1811 ponownie przebudowany wg projektu Christiana Piotra Aignera. Wówczas wykonano klasycystyczną fasadę parawanową.
- kościół p.w. Św. Piotra i Pawła (ul. Lubelska) – wzniesiony w latach 1772-1774 (pierwotnie murowana cerkiew). Od 1919 r. obiekt sakralny został przekształcony w świątynię rzymsko- katolicką p.w. Św. Apostołów Piotra i Pawła. 

kościół pw. Św. Józefa (Plac Jana Pawła II) – wybudowany kosztem ks. Adama Czartoryskiego w latach 1782-1784. Pierwotnie cerkiew p.w. Św. Mikołaja. W 1921 r. świątynia przekształcona została na kościół rzymskokatolicki pw. św. Józefa Oblubieńca NMP.

cmentarz rzymsko-katolicki z kaplicą cmentarną pw. Św. Rocha (ul. Brzeska) – cmentarz założony ok. 1807 roku. Kaplica cmentarna murowana powstała w 1839 roku. 

cmentarz żydowski (ul. Brzeska) – założony w 1810 roku. Na cmentarzu znajduje się mogiła zbiorowa pomordowanych Żydów w latach 1942-1943. 

Pomnik na cmentarzu żydowskim poświęcony pamięci Żydów z Międzyrzeca Podlaskiego
Pomnik na cmentarzu żydowskim poświęcony pamięci Żydów z Międzyrzeca Podlaskiego

zespół poczty konnej (ul. Warszawska 34) – wybudowane w I ćw. XIX w.

dawny szpital żydowski (ul. Warszawska 2) Społeczność żydowska Międzyrzeca wybudowała szpital w latach 1846–1850. Obiekt przetrwał do czasów obecnych i znajduje się przy ul. Warszawskiej 2-4. Po II wojnie światowej został przejęty przez Skarb Państwa. Obecnie budynek nadal pełni swoją pierwotną funkcję, działa tu oddział dziecięcy i wewnętrzny. Pierwotnie budynek był piętrowy, w 1929 r. nadbudowano drugie piętro i oficynę. Pieniądze na tę inwestycję zostały przekazane przez małżeństwo Mosesa i Henriette Sayetta, którzy byli inicjatorami przedsięwzięcia, a także przez G. Zomerfelda i J. Goldsztajna. Wówczas szpital posiadał 60 łóżek, które przeznaczone były dla wszystkich mieszkańców miasta. Funkcjonował odział położniczy, chirurgiczny i chorób wewnętrznych. Szpital utrzymywał się z opłat za leczenie, z datków oraz stałych wpływów z gminy żydowskiej i magistratu. 

zespół dworca kolejowego (ul. Kolejowa 2) – budynek dworca kolejowego wzniesiony ok. 1867 roku

dawny magistrat (Plac Jana Pawła 3)– wzniesiony w 1838 r., przebudowany w 1929 roku wg projektu J. Radziejewskiego

rynek miejski (XVI w.) z kamienicami przyrynkowymi 2-kondygnacyjnymi z łukami rozporowymi pomiędzy kamienicami (XIX w.) 

Zabytki nieistniejące:

- synagoga. Najstarsza wzmianka o istnieniu synagogi w Międzyrzecu Podlaskim pochodzi z 1569 r. Kolejna wzmianka pojawia się w rozporządzeniu Jana Mikołaja Daniłowicza z 1644 r. Budynek zapewne był drewniany i uległ zniszczeniu prawdopodobnie podczas pożaru miasta w 1718 r. Według M. Edelbojma budynek synagogi spłonął na początku dekady lat 1760–1770. 

Nowy budynek synagogi został wzniesiony w miejscu starej bożnicy na mocy zezwolenia, które wydał biskup łucki w Wołczynie w dniu 20 XI 1761 r. Dokładana data budowy synagogi nie jest znana. Źródła wskazują, że budowa bożnicy mogła odbyć się w latach 1761–1779. Do budowy obiektu przyczynił się również książę Aleksander August Czartoryski, który ofiarował cegłę na budowę obiektu. W 1795 r. zostaje ukazana lokalizacja synagogi na planie miasta. W 1845 r. obiekt ucierpiał podczas pożaru miasta, lecz nie jest znany rozmiar zniszczeń. Wówczas przeprowadzono remont bożnicy. W latach 1907–1908 powstał nowy aron ha-kodesz. W 1912 r. w synagodze przeprowadzono kosztowny remont, o szerokim zakresie. Wymieniono wówczas drzwi wejściowe, a roboty malarskie zlecono rzemieślnikowi z Łukowa Herszowi Liberowi Podolskiemu. Synagoga przeszła również remont w 1934 r., lecz nieznany jest zakres prac. Bożnica znajdowała się w starej części miasta, na południowy-wschód od Rynku Staromiejskiego. Synagoga nie była orientowana. Nieruchomość znajdowała się przy dawnej ul. Szkolnej 2 obecnie ul. J. Nassuta 13. Budynek był usytuowany w centralnym miejscu dzielnicy żydowskiej. Naprzeciwko niego, od strony zachodniej znajdował się bet ha-midrasz gminny. 

Podczas II wojny światowej w bożnicy przetrzymywano Żydów. Synagoga została zniszczona przez Niemców w czerwcu 1943 r. „Dziesiątki spędzonych Polaków rozdrabniało wielkie scementowane bryły cegieł. Inni ładowali na wozy. Z tego materiału okupanci budowali drogę przez las w kierunku wsi Żerocin i Sitno. Według świadków gruzy ze zniszczonej bożnicy zostały użyte do budowy drogi przez las w kierunku wsi Żerocin i Sitn. W miejscu gdzie znajdowała się synagoga, w latach 60-tych XX w. wybudowane zostały bloki mieszkalne.
Synagoga wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach 31,7 m x 26,3 m. Obiekt był symetryczny, składał się z czterech członów: sali męskiej, członu zachodniego, babińca północnego oraz południowego. Sala męska usytuowana była w centrum obiektu, wybudowana została na rzucie zbliżonym do kwadratu. Elewacja sali męskiej była trzyosiowa. Wzdłuż ścian bocznych sali męskiej znajdowały się parterowe, trzyosiowe babińce na rzucie prostokąta: północny i południowy. Człon zachodni wybudowano na rzucie wydłużonego prostokąta, który przylegał do sali męskiej i dwóch babińców od strony zachodniej. Elewacja frontowa budynku była trójkondygnacyjna, siedmioosiowa. Na skraju elewacji znajdowały się ryzality jednoosiowe. Sala męska i człon zachodni były prostopadłościenne, o wysokości trzech kondygnacji.

- Bet ha-midrasz. Nie znany jest pierwotny wygląd bet ha-midraszu, zapewne był to budynek drewniany. Pierwsza wzmianki o obiekcie pojawia się w 1560 r. Wiadomo, że obiekt ucierpiał podczas pożaru w 1718 r. Po 1761 r. na miejscu starego wzniesiono nowy, murowany budynek bet ha-midraszu. Budynek w 1845 r. uległ zniszczeniu podczas pożaru. W 1855 r. bet ha-midrasz kwalifikował się do rozbiórki. 

Beit midrasz
Bet ha-midrasz w Międzyrzecu Podlaskim

Inicjatywę budowy nowego bet ha-midraszu gminnego podjął reb Zelig Ajzensztejn. Gmina żydowska zdecydowała się na przebudowę i powiększenie obiektu. Po 1858 r. bet ha-midrasz Wielki zostaje odbudowany. Według miejscowych podań książę Adam Czartoryski, który pomógł w budowie synagogi, przyczynił się również do powstania tego obiektu żydowskiego. Obiekt istniał jeszcze w 1946 r., lecz był sukcesywnie rozbierany.

Bet ha-midrasz usytuowany był naprzeciw synagogi, znajdował się przy dawniej ul. Szkolnej 1 (obecnie ul. J. Nassuta). Budynek, podobnie jak synagoga, nie był orientowany. Obiekt wybudowany został na planie dwóch prostokątów o układzie litery T. Obiekt składał się korpusu, aneksu północnego, południowego i jednokondygnacyjnej przybudówki.

Pomnik "Modlitwa" autorstwa Yael Artsi poświęcony pamięci Żydów z Międzyrzeca Podlaskiego
Pomnik "Modlitwa" autorstwa Yael Artsi poświęcony pamięci Żydów z Międzyrzeca Podlaskiego

- Inne obiekty. W Międzyrzecu przed II wojną światową funkcjonowała Talmud- Tora. Budynek szkoły został wybudowany 1877 r. Obiekt został ufundowany przez Szragę Fajwela Degensztajna. Nieznana jest dokładna data zburzenia budynku Talmud-Tory, prawdopodobnie został zniszczony po II wojnie światowej. Obecnie w miejscu gdzie znajdował się obiekt, wybudowano budynek mieszkalny. 

W okresie w okresie międzywojennym funkcjonowało kilkanaście znaczniejszych domów modlitwy. Większość obiektów znajdowała się w dzielnicy żydowskiej. Przy ulicy Szkolnej 18 znajdował się bet ha-midrasz krawców. Bet ha-midrasz bractwa Ha-Chnasat Orchim prawdopodobnie wybudowany został przy ul. Szkolnej 6. Na rogu ulic Warszawskiej i Brzeskiej usytuowany był bet ha-midrasz Hersza Tanenbauma, dalej przy ul. Warszawskiej 67 bet ha-midrasz furmanów, a przy ul. Brzeskiej 70 Bet ha-midrasz szewców. Bet ha-midrasz Piszczanki znajdował się przy ul. Nowej 10 i bet ha-midrasz „Mostowy” przy ul. Lubelskiej. Pozostałe domy modlitwy, co do których nie ma informacji, a które zostały zawarte w wykazie bożnic i domów modlitwy z 1922 r. znajdowały się przy ul. Brzeskiej 50, 78 i ul. Lubelskiej 125.

W Międzyrzecu znajdowało się również kilkanaście innych sztiblów bractw i grup chasydzkich, m. in. z Góry Kalwarii, Radzynia, Sokołowa, Łomży, Białej Podlaskiej, Rużyna, Łomaz.

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W kościele p.w. Św. Józefa:

  • trzy obrazy z końca XIII w. w stylu rokoko

W kościele p.w. Św. Mikołaja:

  • obraz przypisywany Smuglewiczowi znajdujący się w ołtarzu głównym
  • epitafium księcia Piotra Zbaraskiego wykonane w 1586 r. 
  • w ołtarzach bocznych obrazy XVIII- i XIX-wieczne m.in. Hadziewicza, Buchbindera, Mullera, Hulewicza

Wartości niematerialneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bitwa pod Międzyrzecem Podlaskim (Rogoźnica, Manie) – polscy powstańcy pod dowództwem gen. I. Prądzyńskiego, gen. Ramorino, gen. Bielańskiego, gen. Gawrońskiego  dn. 23.08.1831 r. stoczyli zwycięską walkę z oddziałami rosyjskimi pod wodzą gen. G. Rozena. W Maniach znajduje się pomnik upamiętniający wydarzenia tamtych dni.

BibliografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwalia

APL, UWL, Wydz. Społeczno-Polityczny, sygn. 730, Pismo Starosty Radzyńskiego do Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie z dn. 26.08.1922 r. w sprawie bożnic żydowskich i prywatnych domów modlitwy, 26.08.1922.
APL, UWL, sygn. 821, Budżet na rok 1935 r. Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Międzyrzecu Podlaskim k. Łukowa, pow. Radzyńskiego, Województwa Lubelskiego, 1934.
APL, UWL, Wydz. Społeczno-Polityczny, sygn. 723, Charakterystyka budżetu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Międzyrzeca w Powiecie Radzyńskim.

Opracowania publikowane

Aleksandrowicz Piotr, Miasto Międzyrzec Podlaski w XVII i XVIII wieku, RM, T. II: 1970, s. 57-89.
Aleksandrowicz Piotr, Miasto Międzyrzec Podlaski w XIX i XX wieku, RM, T. V: 1973, s. 88-99.
Chomicki Jerzy, Powstanie i rozwój układu urbanistycznego Międzyrzeca Podlaskiego od
średniowiecza do czasów obecnych, RM, T. XX-XXI-XXII: 1988-1989-1990, s. 78-169. 
Chomicki Jerzy, Niepublikowane przywileje Międzyrzeca Podlaskiego, RM, T. XXIII-XXIV: 1991-1992, s. 104-118.
Demidowicz Tomasz, Z dziejów miasta Międzyrzeca Podlaskiego. Studium o ustroju i układzie przestrzennym, RM, T. XXV: 1993, s. 14-40.
Geresz Józef, Międzyrzec Podlaski. Dzieje miasta i okolic, Międzyrzec Podlaski 1995; wyd. drugie: Międzyrzec Podlaski 2001.
Leszczyński Anatol, Przyczynek do dziejów Żydów Międzyrzeca, RM, T. VII: 1975, s. 108-113. 
Mańko Sławomir, Rzemiosło i zakłady przemysłowe Międzyrzeca Podlaskiego w latach 1918-1939, „Radzyński Rocznik Humanistyczny", t. 3, 2005, s. 106-118. 
Mańko Sławomir, Stosunki ludnościowe i rozwój Międzyrzeca Podlaskiego w okresie II Rzeczypospolitej, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, nr 1.1, 2004, s. 191-202. 
Rylski Henryk, Międzyrzec w okresie hitlerowskiej okupacji, (w jęz. jidysz), „Bleter far Geszichte" T. VIII: 1955, nr 3-4, s. 34-50.
Trzciński Andrzej, Sobota Jerzy, Cmentarze żydowskie w Międzyrzecu Podlaskim, Lublin 2009.
Pleszczyński Adolf, Opis historyczno-statystyczny parafii międzyrzeckiej, Warszawa 1911.
Cała Alina, Węgrzynek Hanna, Zalewska Gabriela, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000.
Canin Mordechaj, Co wiadomo o Międzyrzecu (w jęz. jidysz), [w:] Mezricz zamlbuch..., s. 575-580.
Canin Mordechaj, Przez ruiny i zgliszcza. Podróż do stu spustoszonych gmin żydowskich w Polsce, (w jęz. jidysz), Tel Awiw 1952.
Edelbojm Meir, Gmina międzyrzecka (w jęz. hebr.), [w:] Sefer Mezricz…, s. 15-32. 
Edełbojm Meir, Międzyrzecka gmina, (od powstania do pierwszej wojny światowej – krótki
przegląd historyczny), (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 385-393.
Gutman Nachum, Cmentarz w Międzyrzecu. Wrażenia z odwiedzin w naszym rodzinnym mieście, (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 775-777.
Hendel Michael, Rzemieślnicy w Międzyrzecu w poprzednich pokoleniach, (w jęz. hebr.), [w:] Sefer Mezricz…, s. 33-52.
Hendel Michael, Żydzi w Międzyrzecu, (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 15-41.
Leszczyński Anatol, Przyczynek do dziejów Żydów Międzyrzeca, RM, T. VII: 1975, s. 108-113. 
Mańko Sławomir, Żydzi Międzyrzeccy w okresie Drugiej Rzeczypospolitej w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Lublinie, „Kwartalnik Historii Żydów”, 2006, nr 1, s. 73-78.
Otwarcie nowego szpitala, [oprac. red.], (w jęz. jidysz), „Mezriczer Tribune" 1929, nr 49 (20 grudnia), s. 1. 
Peters Michael, Międzyrzec Podlaski Ghetto, [w:] Action Reinhard Camps, www.deathcamps.org.

Źródła internetowe (stan na 13.12.2011 r.)

www.historiusmiedzyrzeca.pl
www.miedzyrzec.pl
http://teatrnn.pl/leksykon/node/3324/mi%C4%99dzyrzec_podlaski_historia_miejscowo%C5%9Bci
http://teatrnn.pl/leksykon/node/3331/mi%C4%99dzyrzec_podlaski_sztetl

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Monika Tarajko, Anna Kończanin

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe