Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Nowogródek - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Навагрудак, Наваградак [j.białoruski], Nowogródek [j.polski], נאַוואַרעדאָק (Navaredok) [j.idysz], נובהרדוק [jiwrit], Naugardukas [j.litewski], Новогрудок [j.rosyjski].

Latopisowe warianty nazwy miasta – Новогород (Nowogorod), Новгородок (Nowgorodok), Новогородок (Nowogorodok), Новый Городок (Nowyj Gorodok) i inne. Tradycyjna wymowa białoruska – Наваградак (Nawagradak) – pod wpływem polskiego Nowogródek przekształciła się we współczesną nazwę – Новогрудок (Nowogródek).

Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku
Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku (Autor: Sańko, Paweł)

Spis treści

[RozwińZwiń]

KrajobrazBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nowogródek – stolica województwa nowogródzkiego w obwodzie grodzieńskim. Ludność – 29,3 tyś osób (2009 rok). Zlokalizowany jest w centrum Wyżyny Nowogrodzkiej.

Nowogródek położony jest na wysokich i stromych wzgórzach. Od strony zamku na przestrzeni wielu kilometrów rozpościera się przepiękna panorama okolic miasta i lasów. Nie przypadkiem Nowogródczyznę nazywają „białoruską Szwajcarią”. Malowniczość tego zakątka jest wysławiona przez wielu poetów.

Nowogródek położony jest w centrum Wyżyny Nowogrodzkiej, która jest częścią południowo-zachodniej Wyżyny Białoruskiej. Wysokości do 323 metrów (Góra Zamkowa). Rozpościera się z północy na południe przez 72 km, z zachodu na wschód na szerokości 45-50 km. Równiny i doliny rzeczne, otaczające Wyżynę Nowogrodzką, znajdują się na wysokościach 165-175 metrów, na południu – 180-200 metrów. Przez terytorium Wyżyny Nowogrodzkiej przepływa około stu rzek. Największe z nich to: Mołczadź, Serwecz, Issa, Myszanka, Walówka, Newda. Na południe od Nowogródka znajduje się Jezioro Świteź. Gleby są przeważnie darniowo-bielicowe, w zalewiskach rzek darniowo-bagienne, w miejscach utworzonych skał karbonowych darniowe próchnicowo-karbonowe. Zalesienie 23%. Przeważają lasy mieszane. Największe masywy borów są skoncentrowane na północy i zachodzie wyżyny. W centralnej części wyżyny znajdują się nieduże masywy dąbrów z dodatkiem grabu i świerka, w południowej części - drobnolistne gatunki z przewagą brzozy. Roślinność łąkowa w dolinach rzek i w suchych dolinach. W zalewisku Serweczy są meliorowane łąki. W granicach wyżyny Nowogrodzkiej leży Świteziański Rezerwat Krajobrazowy. Grunty orne stanowią 41% terytoriumi.

Na początku XIX wieku okolice Nowogródka opisał rosyjski akademik Wasilij Siewiergin: "Od Nowiny do Nowogródka rozciąga się las, który jest jeszcze bardziej mieszanego typu niż wcześniejszy, ponieważ widziałem tutaj brzozę, osinę, olchę, jesion, wierzbę, leszczynę, kalinę, jarzębinę, porzeczkę i malinę. A bliżej Nowogródka cały las wysokich wykrzywionych dębówii.

Nowogródczyzna słynie ze swoich jezior, szczególnie największym i legendarnym jeziorem rejonu jest Świteź. Największa głębokość 15 metrów. Długość jeziora – 1,7 km, a szerokość – 1, 6 km. W jeziorze można spotkać szereg rzadkich roślin reliktowych, takich jak: przesiąkra, jezierza giętka, a także wodorost tetradinum, który spotykany jest jedynie w jeziorze Jawa i niektórych zbiornikach wodnych w Polsce. W jeziorze znaleziono mięczaka, reliktowe formy planktonu, charakterystyczne dla jezior Skandynawii. W rejonie znajdują się także jeziora: Wodopad, Litówka, Czereszla i inne.

Najważniejsze wydarzenia historyczneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nowogródek obok Połocka jest kolebką białoruskiej państwowości. Jest to jedno z najstarszych miast na ziemiach białoruskich. Był najważniejszym centrum politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Według danych archeologicznych miejscowość powstała w X wieku. Pierwsza prawdopodobna wzmianka w źródłach pisanych odnosi się do 1044 roku i związana jest z wyprawą Jarosława Mądrego na Litwę. W Latopisie hipackim po raz pierwszy wspomina się o Nowogródku pod rokiem 1116. Osada stanowiła wówczas centrum księstwa udzielnego. Pod rokiem 1235 pojawia się wzmianka o nowogrodzkim księciu Iziasławie. W drugiej połowie XIII wieku Nowogródek był stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego. Właśnie tutaj książę Mendog w 1252 roku był koronowany i otrzymał tytuł króla.

Pod koniec XIV – początku XV wieku Wielki Książę Litewski Witold osiedlił w Nowogródku i jego okolicach tatarów. Poczynając od XV-XVI wieku nieodłączną częścią miasta stała się gmina żydowska.

Na miasto wielokrotnie najeżdżali krzyżowcy (lata 1314, 1321, 1341, 1391, 1394), Tatarzy (lata 1255, 1274, 1278, 1503 – 1506), książęta halicko-wołyńscy (lata 1250-1259, 1274, 1276, 1277). Miasto silnie ucierpiało w czasie wojny Polski i Rosji w latach 1654 – 1667, wojny północnej 1700 – 1721. Wojny, a także pożary i epidemie doprowadziły miasto do upadku politycznego i ekonomicznego.

W Wielkim Księstwie Litewskim Nowogródek był centrum życia religijnego. W 1316 roku Nowogródek został rezydencja prawosławnego metropolity litewskiego. W 1415 r. biskupi prawosławni obrali tu pierwszego metropolitę litewskiego Grzegorza Cambłaka. W XVI wieku Nowogródek stał się jednym z centrów reformacji.

W 1511 roku Nowogródek otrzymał prawo magdeburskie i herb, potwierdzony w 1595 roku (na czerwonym tle postać Michała Archanioła, który trzyma w prawej ręce miecz, a w lewej - wagę).
Od 1581 do 1775 roku Nowogródek był miejscem sesji Głównego Trybunału Litewskiego, wyższego sądu apelacyjnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W granicach Rzeczypospolitej Nowogródek był stolicą województwa w latach 1569–1795.

Na początku XIX wieku Nowogródek był miejscem chrztu i dzieciństwa wielkiego poety Adama Mickiewicza.
W granicach Imperium Rosyjskiego Nowogródek stał się miastem powiatowym. W międzywojennej Polsce Nowogródek był centrum województwa i powiatu. Od 1940 roku Nowogródek był siedzibą rejonu (na początku w obwodzie baranowickim, od 1954 roku – obwodu grodzieńskiego).

W latach II wojny światowej od 4 lipca 1941 r. do 8 lipca 1944 roku Nowogródek znajdował się pod okupacją niemiecką. Podczas wojny w Nowogródku i rejonie zginęło ponad 45 tyś osób.

Poczynając od XV-XVI wieku aż do Holocaustu nieodłączną częścią miasta stała się gmina żydowska. Żydzi brali aktywny udział w społecznym, ekonomicznym i religijnym życiu Nowogródka oraz nadawali niepowtarzalny koloryt codziennemu życiu miasta.

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pod koniec X - początku XI wieku były zasiedlone 3 wzniesienia w północnej części obecnego miasta: Mały Zamek, Góra Zamkowa i miejsce nieopodal cerkwi Borysa i Gleba. W XII - XIII wieku nowogrodzki gród warowny na Górze Zamkowej początkowo wzmocniony wałem, przekształcił się w silną twierdzę. Na podgrodziu (mały zamek) mieszkali rzemieślnicy, wśród których wydzielała się warstwa bogatych jubilerów. Badania archeologiczne wykazały, że w tych latach mieszkańcy Nowogródka nawiązali szerokie kontakty handlowe z księstwami bałtyckimi i skandynawskimi, krajami europejskimi, Bizancjum i Bliskim Wschodemiii.

W Latopisie hipackim po raz pierwszy wspomina się o Nowogródku pod rokiem 1116. Osada stanowiła wówczas centrum księstwa udzielnego i jedną z twierdz na granicy Rusi Kijowskiej z plemionami bałtyckim, a następnie znajdował się w stosunkach wasalnych z Księstwem Halicko-Wołyńskim. W połowie XIII wieku Nowogródek został dużym ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym. Zewnętrzne zagrożenia (niebezpieczeństwa ze strony krzyżowców i Mongoło-Tatarów) doprowadziły do połączenia Nowogródka z sąsiednią Litwą w jedno państwo – Wielkie Księstwo Litewskieiv.

W drugiej połowie XIII – XIV wieku Nowogródek niejednokrotnie najeżdżali książęta halicko-wołyńscy i krzyżowcy, co doprowadziło do zmniejszenia terytorium miasta, osłabienia kontaktów handlowych, zaniżenia aktywności rzemieślniczej. W Wielkim Księstwie Litwskim Nowogródek był centrum księstwa dzielnicowego synów Giedymina i Olgierda, przekształconego w 1392 roku przez Witolda w namiestnictwo (pierwszym namiestnikiem był Piotr Mongirdowicz)v.

W drugiej połowie XV w. w Nowogródku pojawili się osadnicy tatarscy, a w pierwszej połowie XVI w. — Żydzivi.

W 1511 r. miasto otrzymało prawo magdeburskie, które potwierdzono przywilejami w 1562 roku i w 1776 rokuvii. W 2011 roku na cześć 500-lecia otrzymania przez stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego magdeburskiego prawa w centrum miasta, jako pamięć o historii i dawnej wielkości miasta ustawiono tablicę pamiątkową.

Od 1581 roku Nowogródek był miejscem sesji Głównego Trybunału Litewskiego, wyższego sądu apelacyjnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (od 1775 roku sesje przeniesiono do Grodna).

W drugiej połowie XVII i na początku XVIII w. miasto podupadło, przede wszystkim za sprawą napaści Tatarów krymskich na początku XVI wieku wojen szwedzkich (1700 – 1721) i moskiewskich (1654 – 1667) z Rzeczpospolitą oraz epidemii (najcięższa – epidemia dżumy w latach 1630 i 1708, która zabrała ponad połowę mieszkańców miasta)viii. W czasie wojny północnej wysadzono w powietrze nowogródzki zamek.

W granicach Rzeczypospolitej Nowogródek był stolicą województwa w latach 1569–1795. Pod koniec XVIII wieku zachował ten status głównie dzięki swojej leciwości i szacunkowi do jego dawnej wielkości, ponieważ ranga miasta jako ośrodka handlowo-rzemieślniczego upadła. W granicach Imperium Rosyjskiego Nowogródek stał się miastem powiatowym.

W 1795 roku, w wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, Nowogródek znalazł się w granicach zaboru rosyjskiego, zdegradowany do rangi ośrodka powiatu w guberni słonimskiej (1796 – 1797), litewskiej (1797 – 1801), Słonimskiej (1801 – 1802), grodzieńskiej (1802 – 1842), mińskiej (1843 – 1915)ix.

W 1812 roku Nowogródek został zajęty przez wojska «Wielkiej armii» Napoleona (polskie oddziały i westfalski korpus Bonaparte), z lokalnych mieszkańców utworzono XIX pułk ułański wojsk litewskich. W te straszne, pełne niebezpieczeństwa czasy wśród ludności Nowogródka były zauważalne przejawy ksenofobii, wśród których rozpowszechnienie wieści o tym, że Polacy zamierzają urządzić rzeź antyrosyjską i antyżydowską. Nowogrodzcy urzędnicy raportowali, że zamieszki rozpoczęły się po tym, jak z Grodna doszły słuchy o tym, że za każdą głowę żołnierza rosyjskiego będą płacić po 10 zł, Żyda – po 6 zł. Lokalne władze dołożyły dużo starań, aby uspokoić ludność i znaleźć przyczynę. W rezultacie sformułowali ją tak: "…Mowa ta pochodzi od ludzi prostych, zajmujący się pijaństwem i mających jakiś żal do Żydów".

Szlachta i niektórzy przedstawiciele mieszkańców Nowogródka brali aktywny udział w powstaniach antyrosyjskich. Podczas powstania 1830-1831, 22 lipca 1831 roku do Nowogródka wszedł oddział powstańczy Józefa Kaszyca i Mikołaja Mierzejewskiego; za współudział w antyrosyjskim powstaniu 63 mieszkańców Nowogródka poddano śledztwu. Ich majątek podlegał konfiskacji. J. Kaszyca komisja sądowa zakwalifikowała do pierwszej kategorii przestępców politycznych z pełnym zajęciem majątku. Jednak jemu, jak i Mierzejewskiemu, udało się wyemigrować. Szereg ograniczeń nałożonych na cerkiew rzymsko-katolicką przejawił się w Nowogródku w likwidacji klasztoru i przebudowie kościoła franciszkanów w sobór prawosławny.

W okresie powstania 1863-1864 w Nowogródku sformułowała się organizacja powstańcza, którą kierował praktykujący lekarz Władysław Borzobohaty, która została wykryta przez władze cesarskie w lipcu 1863 roku. Pierwsza publiczna egzekucja powstańca miała miejsce w Nowogródku 26 czerwca 1863 roku - rozstrzelano ziemianina Adama Pusłowskiego. Śledztwo w sprawie organizacji powstańczej Nowogródka trwało prawie rok. Do pierwszej kategorii przestępców z wyrokiem kary śmierci należeli W. Borzobohaty, K. Kaszyc, W. Miładowski, S. Alendski, S. Nowodworski, M. Dubiczynski. Wymienionym osobom Udało się uratować. W. Borzobohaty uciekł za granicę. Inni otrzymali ułaskawienie od M. Murawiowa w postaci zesłania i pracy katorżniczej na okres 8-12 lat. 25 osób pociągnięty do odpowiedzialności za bezpośrednie wspieranie organizacji. Za udział w wydarzeniach w latach 1863-1864 90 osób z Nowogrodczyzny poniosło karę w postaci konfiskaty majątków. 15 z nich mieszkało w mieście Nowogródek. Wielonarodowość wielozadaniowość Nowogródka demonstrują dane statystyczne. W 1817 roku w mieście mieszkało 1571 osób, wśród nich 726 Żydów i 319 Tatarów. Zgodnie z Pierwszym ogólnorosyjskim spisem ludności Imperium Rosyjskiego w 1897 roku Nowogródek liczył 7887 mieszkańców, których językiem ojczystym były: żydowski-4992, białoruski-1676, tatarski-475, polski-401, rosyjski-319, ukraiński-16, niemiecki-5 osób. Pod względem wyznania mieszkańcy Nowogródka dzieli się następująco: 5015 judaistów, 1573 prawosławnych, 719 katolików, 494 muzułmanów, 14 protestantówx.

W latach 1915–1921 Nowogródek niejednokrotnie przechodził z rąk do rąk. Od 22 września 1915 roku do końca roku 1918 był okupowany przez wojska niemieckie, znajdował się tu sztab X armii, wybudowano elektrownię, przeprowadzono sieć telefoniczną, zbudowano wąskotorową kolej. Nowogródek wszedł w granice ogłoszonej w marcu 1918 roku Białoruskiej Republiki Ludowej. 27 grudnia 1918 roku Nowogródek został zajęty przez wojska Armii Czerwonej, w kwietniu 1919 roku – przez wojska polskie, latem 1920 roku miasto przeszło w ręce bolszewików, w październiku 1920 roku ponownie zajęte przez wojska polskie.

W okresie międzywojennym w Rzeczypospolitej Nowogródek był stolicą jednego z czterech województw, utworzonych na terenach zachodniej Białorusi. W 1935 roku w mieście było 9567 mieszkańców, 1055 domów mieszkalnych, 2 kościoły, 2 cerkwie, 3 synagogi, meczet, polskie i białoruskie gimnazjum, 2 szpitale, 4 jarmarki, 7 hoteli, 2 typografie. W latach 20-tych i 30-tych XX wieku ukazywało się ponad 10 tytułów gazet. W latach 1924–1931 usypano Kurhan na cześć Adama Mickiewicza. 11 września 1938 roku otwarto w jego domu muzeum.

Armia Czerwona wkroczyła do Nowogródka 18.09.1939 roku. Według nowego podziału administracyjnego, od 1940 roku Nowogródek był siedzibą rejonu w obwodzie baranowickim. W mieście wprowadzono sowieckie porządki. Rozpoczęły się represję w stosunku do osób pracujących w polskiej administracji i gospodarce leśnej, właścicieli ziemskich, właścicieli fabryk i zakładów. Mężczyzn aresztowano, a kobiety, dzieci i starców deportowano do Kazachstanu i na Syberię. Hrabina A. O. Chreptowicz – Buteniewa również została poddana represjom w tym okresie, wspomina ona ciepło Żyda – piekarza, który pomagał jej i jej rodzinie w okresie, kiedy czekali oni na deportację w Nowogródku, a nawet wysłał jej paczkę do Kazachstanuxi.

Na początku lipca 1941 roku Nowogródek zajęły wojska niemieckie. Jednym z tragicznych wydarzeń na początku wojny było otoczenie oddziałów Armii Czerwonej w tak zwanym „Nowogrodzkim kotle”. Miasto znalazło się w Okręgu Generalnym Białorusi i zostało stolicą jednego z 10 obwodów. W Nowogródku utworzono administrację z rdzennej ludności, jednak wszystko kontrolowały urzędy niemieckiexii. Od września 1941 roku do 20 września 1943 roku komisariatem rejonowym kierował sturmbannführer SS Wilhelm Traub, następnie Fritz Buschman i doktor Alfred Gille. Otwarto oddziały Białoruskiej Krajowej Obrony, Związku Białoruskiej Młodzieży, działało Białoruskie Seminarium Nauczycielskie. Na Nowogródczyźnie działały zarówno partyzantka sowiecka, jak i oddziały Armii Krajowej. Stosunki między nimi układały się różnie: od współpracy do zbrojnych konfliktów. Nowogródek został wyzwolony spod okupacji niemieckiej 08.07.1944 roku przez Armię Sowiecką. Znaczna część centrum została zburzona w rezultacie niemieckich bombardowań, w szczególności ucierpiała ulica Sowiecka (dawna Żydowska).

W okresie powojennym Nowogródek został centrum rejonowym obwodu grodzieńskiego.

Struktura demograficzna Nowogródkaxiii

Rok Liczba mieszkańców Liczba Żydów
1789 1256 437 (34,8 %)
1811 - 922
1816 - 713
1817 1571 726 (46,2 %)
1831 1840 1503 (81,6 %)
1848 6070 2453 (40,4 %)
1866 6499 3232 (49,7 %)
1888 12000 8170 (68,1 %)
1897 7887 5015 (63,6 %)
1910 8414 5524 (65,6 %)
1914 8457 5584 (66 %)
1921 6367 3405 (53,4 %)
1925 6574 3164 (48,1 %)
1931 13252 6309 (47,6 %)


Zgodnie ze spisem ludności z 2009 roku w Nowogródku było 30493 mieszkańców, w tym 27020 Białorusinów, 1541 Rosjan, 1258 Polaków, 307 Ukraińców, 214 Tatarów, 17 Żydówxiv i pozostali. Zgodnie z danymi ze strony nowogrodzkiego rejonowego komitetu wykonawczego w mieście na dzień 1 stycznia 2013 roku mieszkało 29065 osób. W ten sposób, ma miejsce tendencja zmniejszenia liczby ludności Nowogródka.

Historia wspólnoty żydowskiej NowogródkaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żydzi pojawili się w Nowogródku w XV wieku. Pierwsze wzmianki o społeczności żydowskiej w Nowogródku pochodzą z 1529 roku. Nowogródek jest wyliczony w spisie innych miast, gdzie mieszkali Żydzi, na których nałożono wówczas specjalny podatek na cele wojennexv.

W XVI wieku ich obecność w mieście była już znacząca. W połowie XVI wieku jest wzmianka o Żydach nowogrodzkich: Mendel Gerszanowicz, Szmoiła Mendelewicz, Lazar Szmoiłowicz, Jankiel Pesachowicz. W 1563 roku od ogólnej kwoty 4000 kop groszy, które były pobierane od Żydów Wielkiego Księstwa Litewskiego, od nowogrodzkich Żydów pobierano 30 kop litewskich groszy.

Początkowo Żydzi mieszkali razem z ludnością chrześcijańską przy ul. Podlaskiej (lub, według innych źródeł, przy ul. Podolnej)xvi. Potem jednak wszczęto sprawę o przesiedlenie ich ze śródmieścia do innych części miasta (starali się o to chrześcijańscy mieszczanie i szlachta). Król Zygmunt August dekretem z 30.09.1563 r. zobowiązał Żydów do przeprowadzenia się na przedmieścia, na ul. Trusowskąxvii. Odmówili oni jednak podporządkowania się tej decyzji i odwołali się od niej do sądu koronnego w Warszawie. Potwierdził on decyzję sądu grodzkiego w Nowogródku, nakazując Żydom oddać należące do nich domy i sady na ul. Podolnej (obecnie ul. Seczki) chrześcijanom. W uzasadnieniu podano, że wnioskodawcy nie okazali żadnych dokumentów potwierdzających ich prawo własności. Wynik rozprawy nie jest znany, ale ponieważ Żydzi nie zmienili miejsca zamieszkania, można przypuszczać, że z jakichś powodów nie wypełniono decyzji sądu królewskiego (prawdopodobna wydaje się hipoteza, że okazali oni jednak jakiś dokument, na którego podstawie mogli oni pozostać na ul. Podolnej)xviii. Niektórzy sądzą, że Żydów z Zamku przeniesiono w okolice obecnego pl. Lenina, gdzie powstały żydowski odcinek ulicy i Rynekxix.

Podczas przeprowadzenia rewizji Nowogródka 60-tych latach XVI wieku przez rewizora Bogdana Fiodorowicza Sapiehę stworzono inwentarz, zgodnie z którym nowogrodzkim Żydom przydzielono 20 placów miejskich (działek) w jednym miejscu. Podlegały od nich niektóre place chrześcijan, dla których Sapieha dał adekwatną zamianę. Ta decyzja 28 kwietnia 1564 została potwierdzona przez Wielkiego księcia Zygmunta Augusta, jednak wielu nowogrodzkich mieszczan nie chciało przenieść się i nie odstępowało Żydom swoich wcześniejszych majątków. W związku z tym Żydzi mieszczanie zwrócili się o pomoc do wojewody nowogródzkiego Pawła Sapiehy, który przekazał swojemu zastępcy, Siemionowi Skripkowskiemu, wypełnić decyzję rewizora.

Materiały rewizji z 1560 roku świadczą o tym, że Żydom wydzielono również dwa sklepy <w szeregu miejskim pomiędzy chrześcijanami> za spełnianie miejskich obowiązków. Po pożarze w mieście w 1613 roku Żydzi mieli określone trudności, związane z tymi sklepami, jednak po dwóch listach Króla Polskiego i Wielkiego księcia Litewskiego Władysława Wazy z dnia 23 marca i 28 czerwca 1633 roku do nowogrodzkich mieszczan nakazujących nie zabraniać Żydom odbudowywania swoich sklepów, problem ten został rozwiązany dla Żydów pozytywnie. Już 17 grudnia 1636 roku zgodnie z rozporządzeniem Władysława Wazy dla ochrony miasta przed pożarami ludności żydowskiej miasta pozwalano budować domy i sklepy kamienne.

Z tego powodu że ulica Dubatowska, Wileńska, Kowalska, Mulewska lub Bielczycka na początku XVII wieku zmieniły swoją jurysdykcją i przeszły spod władzy zamkowej władzę miejską, zmieniła się również fiskalna sytuacja Żydów, mieszkających na tych ulicach - podlegali pod sąd Zamkowy, ale za swoje place musieli spełniać coroczne miejskie obowiązki. Oprócz tego na mocy przywileju z dnia 14 grudnia 1639 roku król i Wielki Książę Zygmunt Waza zwolnił Żydów od innych obowiązków na rzecz miasta.

W 1646 roku nowogródzki wójt Filon Judycki wydał odrębne pismo Żydom nowogrodzkim na określone swobody - posiadanie domów, działek, sklepów, do handlu, do świątyń i cmentarzy, które posiadali oni zgodnie z rewizją Bogdana, co zostało potwierdzone przez wielkich książąt Zygmunta Augusta i Zygmunta Wazę. W związku z posiadaniem przywileju na wspomniane 20 losów i 2 sklepy Żydzi nowogrodzcy posiadali je i w XVII i XVIII wieku i znajdowali się pod zamkową <jurysdykcją i powinnością>, tzn. Do skarbu Miejskiego wpłacali oni jedynie czynsz, i nie byli zobowiązani do wypełnienia naturalnych (odrobkowych) powinności. W zamian za to płacili specjalny podatek - żydowski podatek pogłówny. Od 1598 roku wprowadzono szczególny podatek miejski od Żydów i Zamkowych mieszczan w wysokości dwóch groszy od dworu na miejski zegar i wybrukowanie rynku.

W XVII-XVIII wieku gmina żydowska Nowogródka powiększyła się i nie mogła już pomieścić się na wydzielonych ziemiach. W związku z tym, pomimo określonych ograniczeń, nabywali oni place miejskie od mieszczan. W takich sytuacjach miejska jurysdykcja placów nie zmieniała się, a akty kupna-sprzedaży oraz dalszą odsprzedaż Żydzi musieli rejestrować w magistracie.

Żydzi dosyć często wchodzili w konflikty z nowogrodzką magdeburgią. W pierwszej kolejności konflikty dotyczyły operacji handlowych i wypełniania obowiązków miejskich. Żydzi starali się rozszerzyć prawa dotyczące handlu. I tak, 30 stycznia 1679 roku król Polski i wielki książę litewski Jan Sobieski dał Żydom nowogrodzkim <prawo do nabywania sklepów>, jednak było to sprzeczne z przywilejami miejskimi, dlatego dane postanowienie nie weszło w życie.

W 1762 roku władze miejskie sądziły się z Żydami o to, że nie płacili oni do skarbu miasta <płaty placowej, handlowej, brukowej, łokciowej... od towarów>, zajmowali się potajemną (nie w sklepach) sprzedażą towarów. Sąd podjął decyzję na korzyść miasta.

Sytuacji Żydów w Nowogródku, ich stosunkom z władzami miejskimi oddawano szczególne miejsca. Na przykład, w przywileju dla Nowogródka z 1754 roku podkreślano:

  • Żydzi, mieszkający w szlacheckich, duchownych jurydykach, zajmujące się handlem, powinni płacić razem z chrześcijanami podatki <na brukowanie i rekonstrukcję ulic, na zegar i inne wydatki miejskie>;
  • Żydzi niemający miejsc handlowych na rynku miejskim, powinni prowadzić handel tylko obok twojej <szkoły>;
  • W celu uniknięcia spekulacji, podwyższania cen, dla zachowania równych warunków handlu podkreślano, że w celu kupowania produktów spożywczych zabraniano Żydom wyjeżdżać poza granice miasta, a operacje handlowe można było rozpoczynać tylko od godziny 9 rano, jak to robili nowogrodzcy mieszczanie - chrześcijanie;
  • Żydom zabraniano utrzymywać w charakterze swoich sług (<czeladź>) chrześcijan, za naruszenie danej normy przewidziano grzywnę (<wina>) w wysokości 10 hrywien;
  • prowadząc handel, Żydzi powinni wykorzystywać odpowiednie jednostki miar, przy wykryciu wykorzystywania przez Żydów jakichś innych jednostek miar, sprawa powinna być rozpatrywana w sądzie miejskim, winny płacił karę w wysokości 50 kop litewskich ( połowa grzywny szła do budżetu państwowego, druga połowa do budżetu miejskiego), przy czym Towar był konfiskowany.

O dość skomplikowanych stosunkach między Żydami a ludnością chrześcijańską Nowogródka, świadczy również odzwierciedlona w dokumentach walka chrześcijan o to, żeby <miejskie stragany ratuszowe> nie były poddawane Żydom, żeby Żydzi, na równi z innymi mieszkańcami, wypełniali obowiązki związane z przepisami przeciwpożarowymi. W 1652 roku na prośbę nowogrodzkiego magistratu wydano przywilej króla Polskiego i Wielkiego Księcia Litewskiego Jana Kazimierza Wazy na odbudowanie Nowogródka (ratusze, sklepy, piekarnie i sklepy mięsne, domy) po pożarze, w którym zawarto zakaz dla Żydów nabywania nieruchomości (ziemi) w Nowogródku. Na przykład w 1724 roku, na mocy uniwersału wydanego w województwie nowogródzkim, zabroniono Żydom i Tatarom najmować do pracy chrześcijanxx.

Żydom i Tatarom zabraniano wstępować do cechu rzemieślniczego, w szczególności, taki zakaz istniał złotników i fryzjerów. Jednak fryzjerów wśród ludności żydowskiej było wielu. I tak, w latach siedemdziesiątych XVIII wieku pojawia się wzmianka o Żydach fryzjerach takich jak Mejer, Chaim, Jedida, Noech, Morduch, Izrael. Fryzjerzy oświadczyli również usługi medyczne. Wśród nowogrodzkich Żydów byli również krawcy, blacharze (Jermia), złotnicy (Icka, Dawid), winnicy (Jankiel, Josel, Wolf), piekarze (Gierszan, Wolf), muzykanci (Josel i Kołow), cieśle (Mowsza), piekarze (Berk), hafciarze (Girsz), rzeźnicy (Lejba, Girsza, Kalman), sklepikarze.

W 1623 roku za zgodą Zygmunta III utworzono litewski Waad (Sejm Głównych Gmin Żydowskich). Posiedzenia najczęściej odbywały się w Brześciu. Litewski Waad na początku jednoczył rabinów i przedstawicieli trzech okręgów ( brzeskiego, pińskiego i grodzieńskiego). W skład okręgu Brzeskiego chodziło wówczas wiele miast, w tym również Nowogródekxxi.

Centrum życia kahału była synagoga. W 1648 roku dzięki staraniom gminy żydowskiej w Nowogródku nieopodal placu miejskiego wybudowano kamienną synagogęxxii. Według danych z 1739 roku «szkoła żydowska» znajdowała się na ulicy Popkowskiej.

Kierownikami («starszymi») kahału nowogrodzkiego byli:

  • 1673 rok: Szmojła Jakubowicz, Josif Mojzeszowicz, Michaił Aronowicz, Gelijel Jelegowicz, Lazar Mojsejewicz, Izrail Mejerowicz, Morduch Gelianowicz.
  • 1691 rok: Simon Morduchowicz, Awraam Mojzeszowicz, Wolf Naftalowicz, Kalman Beniaminowicz, Aron Nachmanowicz, Dawid Aronowicz, Anzel Ickowicz, Malzem Izrailowicz, Naafon Wolfowicz.
  • 1700 rok: Boruch Szmalowicz, Szimon Tawiszowicz, Chanon Jodkowicz, Lejba Chajmowicz, Abram Szimanowicz, Simon Abramowicz, Jakub Nosowicz, Josif Rubinowicz i in.
  • 1739 rok: Dawid Mowszewicz, Mowsza Kuszelewicz, Icka Josifowicz, Gerc Izrailowicz.
  • 1762 rok: Josel Undiłowicz, Islel Ickowicz, Kalman Mejerowicz, Jenkiel Mowszewicz, Chaim Rabinowicz, Mejer Chejmowicz, Gejts Ickowicz, Szmojła Tewewicz, Zelman Dawidowicz.
  • 1789 rok: Icka Mowszewicz, Michael Mowszewicz, Mowsza Ickowicz, Icka Boruchowicz, Mowsza Morduchowicz, Mowsza Berkowicz, Szacło Wolfowicz, Jewnasz Aronowicz, Aron i Chaim Zewnaszowicze, Icka Mejerowicz.

Zachowały się informacje o wyznaczeniu przez wojewodę nowogródzkiego Józefa Niesiołowskiego w 1788 roku na rabina nowogrodzkiego na okres sześciu lat Morducha Ickowicza, który wcześniej był rabinem w Lubczy i Wsielubiu. Z odpowiednią prośbą zwrócili się do wojewody <Żydzi, starsi kahału i całej gminy, mieszkańcy Nowogródka>. Wojewoda pozwolił przeprowadzić wybory na rabina z uwzględnieniem predyspozycji pretendentów do danego stanowiska. W dokumencie zatwierdzającym Morducha Ickowicza na nowogrodzkiego rabina, była mowa o tym, żeby <starsi i cały kahał był poddany nowemu rabinowi, a rabin żeby uczciwie wypełniał swoje obowiązki, sprawiedliwie sądził, nie zajmował się wymuszaniem i żeby we wszystkim był cnotliwy względem religii>xxiii.

Liczbę Żydów w Nowogródku w XVI - pierwszej połowie XVIII wieku dosyć trudno określić, ponieważ ówczesna władze interesowały się nie tyle ogólną liczbą mieszkańców, co liczbą płatników podatku. W połowie XVI wieku w Nowogródku było około 500-600 żydowskich płatników podatkówxxiv. w 1647 roku towarzystwo nowogródzkie płaciło 1062 złote monety podatku, w 1655 roku - 1200, w 1664 roku - 2600, w 1670 roku - 1400 złotych monetxxv. Jednak demonstruje to nie tyle wzrost liczby ludności żydowskiej, ile wzrost obciążenia podatkowego, wywołany trudną sytuacją gospodarczą w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku.

W XVII w. mieszkańcy Nowogródka, w tym ludność żydowska, cierpieli wskutek dżumy (1630) oraz pożarów, które niszczyły zabudowę i pochłaniały liczne ofiary. W 1655 r. miasto zajęła Moskwa, następnie odbił je w 1659 r. hetman Sapieha, ale rok później miasto znów zdobyli Rosjanie. To przechodzenie miasta z rąk do rąk doprowadziło do jego znacznego upadku, bankructwa i klęski mieszkańców. Nowogródek długo się odbudowywał, a jego mieszkańców zwolniono w tym czasie z płacenia podatkówxxvi.

Ciekawy jest fakt, że kiedy 23 sierpnia 1784 roku Nowogródek odwiedził król Rzeczypospolitej Stanisław August Poniatowski, jako pierwsi witali go Żydzi ze świecami, następnie cechy pod kierownictwem landwójta, który wygłosił mowę na cześć króla i oddał monarsze klucze miejskie. Wieczorem w mieście zorganizowano <iluminację> na ratuszu, kościołach, <szkole żydowskiej>, domach miejskich. Na cześć przyjazdu monarchy do Nowogródka odbywały się bale.

Nowogródzcy kupcy żydowscy byli ściśle związani z dworem Radziwiłłówxxvii. W XVII–XVIII w. mieszkali w tzw. jurydyce książęcej. Jurydyki zniesiono w Rzeczypospolitej w latach 1788–1792 postanowieniem Sejmu Czteroletniego, ale nowogródzka funkcjonowała aż do 1861 rokuxxviii. Mieściła się ona przy ulicach: Korelickiej (obecnie ul. Mińska), Podlaskiej (obecnie ul. L. Seczki) i Kowalskiej (obecnie ul. 1 Maja). Mieszkańcy jurydyki płacili podatki tylko książętom Radziwiłłom. Chociaż byli zwolnieni ze wszystkich opłat wnoszonych przez pozostałych mieszkańców miasta, to opłaty te były dość wysokie, dlatego Żydzi jurydyki nowogródzkiej prosili księcia Radziwiłła i jego następcę, księcia Wittgensteina, o ich obniżeniexxix.

W pierwszej połowie XIX w. zmieniła się lokalizacja głównego skupiska żydowskiego w Nowogródku. W 1825 r. Żydzi mieszkali na Rynku, ul. Zamkowej, Kowalskiej, Trojeckiej, Sienieżyckiej, Walewskiej, Żydowskiej, Słonimskiej, Franciszkańskiej, Szkolny Dwór, Woskriesieńskiej, Bazyliańskiej, Przesiek oraz w zaułkach Wójtowszczyzna i Racewlanskimxxx. Na początku stulecia zdecydowana większość domów żydowskich znajdowała się przy ul. Żydowskiej (30 budynków) i Walewskiej (41 budynków; współczesne ul. Sowiecka i Lenina)xxxi. Przy ul. Kowalskiej, Trojeckiej, Słonimskiej, Woskriesieńskiej i Przesiek mieszkali zarówno żydzi, jak i chrześcijanie – na każdej z nich istniało mniej niż 10 domów żydowskichxxxii. Sklepy żydowskie mieściły się w halach targowych na Rynku.

Już w drugiej połowie XVII w. znaczenie gospodarcze Nowogródka zaczęło słabnąć na skutek pożarów i wojen. W drugiej połowie XVIII i w XIX w. – w okresie dość spokojnym – miasto nie odzyskało już dawnego statusu, m.in. dlatego, że omijały je ważne szlaki handlowe. Nie przebiegły przez nie także magistrale kolejowe, powstające na ziemiach białoruskich w latach 70. XIX w. W Imperium Rosyjskim Nowogródek – dawna stolica województwa – stał się tylko miastem powiatowym. Nie sprzyjało to rozwojowi przemysłu i kupiectwa. Monopol w handlowo-przemysłowej dziedzinie należał do Żydów. Większość miejscowych Żydów zajmowała się rzemiosłem i drobnym handlem. Dopiero w 1860 r. w mieście powstała fabryka kafli mieszczanina G. Lejtnekera.

Wykaz przedsiębiorstw przemysłowych guberni mińskiej z 1879 roku odnotowuje w mieście 5 przedsiębiorstw. Fabryka kafli obywatela Szwajcarii Lejtnekera zyskała szeroką sławę po tym, jak w 1882 roku na ogólnorosyjskiej wystawie jej produkty zostały odznaczone brązowym medalem. W fabryce produkowano kafle 1-go, 2-go i 3-go gatunku. Pracował tu 1 mistrz z 3 czeladnikami. W ciągu roku zakład wypuszczał 10 000 sztuk kafli, o wartości od 10 do 20 kopiejek za sztukę. Do produkcji wykorzystywano lokalne materiały: glinę, piasek, farbę.

Trzy browary należały do mieszczan (Lejba Gurdusa, Dawida Jawmina, Moty Gurdusa). Ich specyfika techniczno-ekonomiczna wyglądała następująco: drewniany lub murowany jednopiętrowy domu, 1 pracownik, 1 piec, produkcja roczna - 500 wiader, zarobek - 250 rubli. Za surowiec służył jęczmień i chmiel, który dostarczali okoliczni chłopi. Sprzedaż produkcji, z reguły, odbywała się bezpośrednio w zakładach. Niewielka mydlarnia mieszczanina Simchi Lifszyca produkowała po 40 sztuk na rok o wartości 37 kopiejek.

Od 1889 roku w Nowogródku działało przedsiębiorstwo tytoniowe Mowszy Myszkowskiego, produkujące machorkę i tabakę. Pracowało w niej 17 pracowników, corocznie produkowano tutaj towar o wartości 12 tysięcy rubli.

W 1893 roku Zelman Girsz Szlemowicz otworzył na ul. Siemionowskiej wytwórnię gilz. Był to najbardziej zmechanizowany zakład ówczesnych czasów, ponieważ wykorzystywał maszynę parową o sile 214 koni mechanicznych. Na ulicy Troickiej działał młyn parowy Wilhelma Dziuby. Do początku XX wieku w mieście przybyły jeszcze 2 gorzelnie.

Pod koniec XIX w. w Nowogródku działały: fabryka mydła, cegielnia, wytwórnia naczyń glinianych, dwa zakłady produkujące garnki i kafle oraz wspomniana fabryka gilz. Większość Żydów zajmowała się jednak rzemiosłem. W 1877 r. w mieście było 27 pracowników przemysłu spożywczego, 70 krawców i 105 rzemieślników, którzy produkowali narzędzia rolniczexxxiii.

Rezultaty przemysłowego i rolniczego życia miasta, a także jego potencjał zostały zademonstrowane przez mieszkańców na pierwszej powiatowej ziemskiej rolniczej i chałupniczej wystawie, która odbyła się 29 sierpnia – 1 września 1913 roku.

Wyjątkową rolę w życiu ekonomicznym miasta odegrał handel. W 1799 roku w Nowogrodku zostały zatwierdzone tzw. „kontrakty”. Nazwa pochodzi od operacji, które miały miejsce podczas handlu: «…Sprzedaż i kupno nieruchomych majątków, oddanie ich pod zastaw lub dzierżawę, wykup będących w zastawie majątków, oddanie na wzrost kapitałów, spłata długów itp., przy których zawierane są wszelkiego rodzaju umowy i warunki.»xxxiv

W Nowogródku odbywały się 2 kontrakty: 19-23 marca i w 10 - tym tygodniu po święcie Paschy, gromadzące od 1000 do 1200 osób. W 1832 roku przywóz towarów na pierwszy targ był oceniany 48 500 rubli asygnatami, sprzedaż – 7 820; na drugi – odpowiednio 26 000 i 12 600 rubli.

Handlowano jedwabnymi i lnianymi tkaninami, naczyniami, bakaliami, rybą, miedzianymi naczyniami. Wśród wyrobów zagranicznych można było spotkać herbatę, turecką tabakę, wino francuskie. Szczególne miejsce było wyznaczone dla hurtowej sprzedaży chleba, wódki, wełny i smoły. Według wspomnień Jana Bułgaka kontrakty gromadziły «wszystkich okolicznych właścicieli ziemskich, chłopów, a także kupców i handlarzy z najbardziej odległych zakątków kraju. Zjazd był tak liczny i wspaniały (…), że na kontrakty przyjechał nawet teatr z Wilna (…) i Nowogródek stawał się prawdziwą stolicą»xxxv. Kontrakty były sprzyjającym czasem dla zapoznawania się młodych ludzi ze sobą i wstąpienia w związek małżeński. Rodzice specjalnie wysyłali swoich synów na kontrakty, ponieważ wiedzieli, że tam zbierała się okoliczna elita. Kontrakty cieszyły się takim oszałamiającym powodzeniem do 1863 roku. Po powstaniu kontrakty zaczęły zanikać. Jedynie słynna tradycja zawierania wszystkich umów z dzierżawcami i oficjalnymi osobami, „na kontrakty” była kontynuowana do 1914 roku.

Jarmarki w drugiej połowie XIX wieku straciły swoje znaczenie, ponieważ zostały zastąpione przez sklepy. W statystykach ich ilość w 1825 roku wynosiła 77, w 1833 roku - 96, a w 1842 roku - 92. W 1864 roku w Nowogródku odnotowano 94 sklepy: 10 kupieckich (handel na kupony), 84 mieszczańskie (handel detaliczny). Sklepy w większości były murowane. Na przykład w 1877 roku w mieście działało 86 murowanych i 10 drewnianych sklepów. W tym samym roku mieszczanin Otar Łuski założył sklep z książkami. Do tej pory książki w handlu miejskim pojawiały się sporadycznie podczas jarmarku, kiedy wileńskie typografie przesyłały tutaj swoje produkcje.

Ludność wolała handlować zgodnie z prawem mieszczańskim (od 25 do 1000 rubli), ponieważ przynależność do gildii zobowiązywała do płacenia wysokich podatków. Dlatego w 1833 roku w mieście kupców trzeciej gildii było 43 osoby, w 1858 roku - 149 osób. Kupcy pierwszej i drugiej gildii pojawili się dopiero w 1858 roku: odpowiednio 1 i 7 osób. W 1865 roku wydano 494 handlowe pozwolenia: wśród nich 7 kupcom pierwszej gildii, 114 - drugiej gildii, 1 - trzeciej gildii.

Żydzi straganiarze, nie posiadając odpowiedniego kapitału obrotowego, zwrócili się z prośbą o zapomogę. I tak w 1830 roku Lejba Chajmowicz Jerozolimski, Jankiel Joselewicz Zajcik, Josel Girszowicz Kantor w imieniu 19 sklepikarzy zwrócili się do wileńskiego generał-gubernatora z prośbą o wsparcie w otrzymaniu zapomogi od grodzieńskiego urzędu na 10 lat po 1000 rubli asygnatami pod zastaw wybudowanych przez nich w 1835 roku sklepów murowanychxxxvi. Żydzi dominowali we wszystkich formach i rodzajach handlu, zaopatrując ludność we wszystko co jest niezbędne.

Przedmiotem żydowskiego handlu były nawet pijawki, tym na przykład zajmował się mieszkaniec Nowogródka Szmuel Baranowicz, zamawiając towar u cyrulika z Lachowicz Gierszona Lejzerowiczaxxxvii.

Niektórzy Żydzi Nowogródka zajmowali się z powodzeniem ogrodnictwem i sadownictwem. Właścicielami najlepszych sadów i ogrodów w mieście byli: Abram Sapatnicki (2,5 dziesięcin), Elja Kaplicki (2 dziesięciny), Lejba Kaplicki (2 dziesięciny), Chaim Rudnicki (1 dziesięcina), Borun Sapalski (1 dziesięcina), Lejba Pieriełucki (1 dziesięcina). Jeśli rok był obfity, jabłek starczało nie tylko dla mieszkańców miasta, ale również na sprzedaż do innych miast. Lokalne gruszki i jabłka sprzedawano także do Warszawy, Wilna i Moskwy.

Żydzi byli również zatrudnieni w sferze usług. Utrzymywali takie instytucje jak apteki, łaźnie, hotele, studia fotograficzne itd. W mieście działały dwie apteki prywatne i szpital na 30 łóżek, założony w 1823 roku, 1 łaźnia murowana na ulicy Grodzieńskiej, nabyta przez kahał nowogrodzki od Martina Trabela; przenośna altanka na placu targowym, gdzie prowadzono sprzedaż wody mineralnej; bank (od 1888 roku); typografia (założona w 1895 roku), studio fotograficzne, fryzjer, kancelaria notarialna, kasa oszczędnościowa i straż pożarna z drewnianą stajnią. Przyjezdni mogli zatrzymać się w jednym z 3 hoteli - «Europejskim», «Warszawskim» lub «Sankt-Petersburskim». Mieszczanin nowogrodzki Abram Bogatin uzyskał w 1904 roku mińskiego gubernatora zgodę na otworzenie w Nowogródku studia fotograficznego.

Pod koniec XIX - początku XX wieku przy aktywnym udziale Żydów rozwijała się spółdzielnia. Powstały towarzystwa kredytowe, rolnicze, oszczędnościowe, dobroczynne, ubezpieczeniowe. Działało 6 agentów ubezpieczeniowych. Na przykład agent Lew Harkavy ubezpieczał płony od zniszczeń spowodowanych gradem.

Zajęcia ludności żydowskiej zadziwiają swoją różnorodnością. Oprócz wyżej wymienionych zajęć Żydzi byli również pośrednikami w następujących rodzajach działalności: zawierali umowy na zaopatrzenie w żywność szpitala w wojennego (na przykład, Dawid Fiszer w 1813 rokuxxxviii), utrzymanie dzierżawy karczm (na przykład Izraelit Gerc w 1831 rokuxxxix), utrzymanie miejskiego woźnicy (na przykład Lejzer Lewin w 1836 rokuxl).

W Imperium Rosyjskim na Żydów nałożono wiele podatków. W pierwszej połowie XIX w. płacili oni podatek pogłówny, podatki na budowę dróg i komunikacji wodnej, powinność ziemską, obowiązywała ich także opłata rekruckaxli. Wysokość nałożonych podatków prowadziła do powstawania zaległości finansowych, dlatego płatnicy zaczęli ukrywać się. W 1825 r. mieszkaniec Nowogródka G. Zamkowy doniósł, że nowogródzki kahał zataił podczas spisu podatkowego istnienie 700 osóbxlii.

Żydzi unikali płacenia podatków nie tylko państwowych, lecz również do skarbu magistratu. Handlarze Nowogródka między innymi byli obciążeni podatkiem wagowym od sprzedaży soli i innych towarów. Wszystkim handlowcom zabroniono posiadać <w swoich domach, sklepach i straganach wag i odważników, aby nie nastąpiła strata w dochodzie miejskim>, <wszystkie towary i produkty powinny być złożone w miejskiej woźnicy, a nie w innym miejscu>. W 1836 mieszkaniec Nowogródka Lejzer Boruchowicz Lewin wziął z publicznych targów, odbywających się w nowogrodzkim posterunkowym magistracie, na jednoroczne utrzymanie posterunkowej woźnicy na warunkach spłaty do magistratu rocznej dzierżawy 101 rubli srebrem. Jednak był on zmuszony donieść do magistratu o tym, że <we wszystkich domach i sklepach znajdują się odważniki i wagi>, mimo iż przewidziana jest za to grzywna w wysokości 10 rublixliii.

Podczas powstań antyrosyjskich ludność żydowska z reguły starała się pozostać neutralna. Jednak trzeba było ponosić straty, świadczyć usługi obu stronom konfliktu. I tak, dzierżawca karczmy Izraelit Gerc w 1837 roku zwrócił się do departamentu majątku państwowego z prośbą aby <wypłacić mu 4000 rubli asygnatami, zabranych z karczmy w 1831 roku przez szajkę buntowników, która najechała na miasto pod przywództwem Josifa Kaszyca i Nikołaja Mierżejewskiego, z majątków wymienionych buntowników.> okazało się, że wnioskujący spóźnił się, ponieważ w 1834 roku komisja likwidacyjna poinformowała senat, że zakończono likwidację długu i majątku buntownika Josifa Kaszyca.>xliv

W 1867 r. w Nowogródku działało sześć synagog. W latach siedemdziesiątych było ich już siedem, powstał też szpital żydowski z bezpłatnym ambulatoriumxlv.

Do pierwszych rabinów miasta należał Dawid ben Haraw Mosz z Klecka (1778–1838), który zasłynął na całej Litwie dzięki swojej książce „Gallia Masechta”. Na początku XIX w. przywódcą duchowym wspólnoty został rabin Cwi Hirsz. W latach 1835 – 1850 miejskim rabinem był Aleksandr Ziskind Harkavy, handlowiec, członek zamożnej rodziny. W latach 1851–1864 na jej czele stał z kolei Izaak Elchanan Spektor (zm. 1898), uczony rabin, który był również wybitnym działaczem społecznym, sprzeciwiającym się wysokim podatkom nakładanym na Żydówxlvi. W latach 1864–1874 rabinem był Boruch-Mordche Lifszyc, w okresie 1874–1908 – I. M. Epsztejn (1829–1908), a od 1908 r. – Menachem Krakowskixlvii. Pod koniec XIX w. funkcję głównego rabina pełnił Chaim Gierszowicz Elinxlviii.

Członkami nowogrodzkiej dumy miejskiej w 1874 roku byli Kiwel-Nota Abramowicz Bursztein i Szmuiła Mowszewicz Bogatin.

Pod koniec XIX – początku XX wieku w Nowogródku zaczynają działać organizacje syjonistyczne, komórki partii Bund. Rozpoczyna się emigracja żydowska do USA i Izraela.

Nowogrodzcy Żydzi woleli posyłać swoje dzieci do chederów – szkół religijnych. Władze Imperium Rosyjskiego starały się osłabić religijność Żydów i ograniczyć do minimum wpływy mełamedów. W tym celu organizowano żydowskie szkoły publiczne. W 1854 roku w Nowogródku utworzono państwową szkołę męską pierwszej kategorii (dwuklasową). Placówkę tę utrzymywała gmina żydowska ze środków uzyskiwanych z opłaty świecowej. W 1860 r. na rzecz szkoły wpłynęło 1186 rublixlix. Wykładano w niej m. in. naukę o Biblii, arytmetykę, kaligrafię, język rosyjski, hebrajski i niemiecki, modlitwy z tłumaczeniem niemieckim oraz inne przedmioty religijne (majmonid i haje-adam). Inspektorem oraz wykładowcą przedmiotów ogólnych był W. Żuk, natomiast przedmioty związane z religią prowadzili A. Wajsznel, I. Lejbman i S. Kantorowiczl. Jednak żydowscy chłopcy uczyli się w nich niechętnie. W latach 1854–1860 liczba uczniów żydowskiej szkoły państwowej wynosiła zaledwie około 20 przy ogólnej liczbie Żydów w mieście wynoszącej ponad 3000li. W 1867 roku w żydowskiej dwuklasowej szkole publicznej pierwszej kategorii uczyło się 49 osób, a jej honorowym opiekunem był kupiec Gerszon Mojsejewicz Harkavylii. W 1873 r. ustanowiono prawo, na którego mocy zamknięto zarówno szkoły religijne, jak i żydowskie szkoły powiatowe pierwszej i drugiej kategorii. Od 1891 r. w Nowogródku funkcjonowała jednoklasowa szkoła męska Jakowa Czasowszczyka, w której uczyło się 20 chłopcówliii.

Ważne miejsce wśród żydowskich szkół wyższych zajmowała jesziwa, założona w 1896 r. przez rabina Josefa Juzla Horowitza. Jesziwa «Nowardok» wyróżniała się surowością poglądów głoszonych przez jej wykładowców. Pracujący w niej nauczyciele nie tylko wykładali Torę, Tanah i Talmud, lecz także stawiali uczniom wysokie wymagania moralne. Tutaj wskazania Tory o cechach i zachowaniu Żydów starano się wypełniać w praktyceliv. «Nowogrodzka jesziwa była szczególna; takich, jak ona, było mało. To była instytucja [nurtu] musar, co oznaczało, że koncentrowała się mniej na przygotowaniu swoich studentów jako przyszłych rabinów, niż na poświęceniu się ofiarnej służbie Bogu» - wspomina jeden ze studentów jesziwy Dawid Zager w książce «Beczka».

Nowogródzka jesziwa należała do moralno-etycznego nurtu musar (w tłumaczeniu z języka hebrajskiego - moralność), który na pierwszym miejscu stawiał wychowanie osoby w duchu religijnego rygoru i ascetyzmu. Założyciel jesziwy w Nowogródku Josif Juzl, «staruszek z Nowogródka», wprowadził, jako dopełnienie do wielogodzinnych rozważań o problemach etycznych, szczególne zasady psychologicznej indywidualnej terapii, która miała na celu uwolnienie od charakterystycznych dla natury ludzkiej wad (pychy, chciwości, interesowności itd.). Stopniowo był opracowany system kształcenia, prowadzący do silnej integracji osobowości w ramach rygorystycznego porządku życia żydowskiego, oparty na prawach Halachy. Wykształcenie, otrzymane w jesziwach Musar, łączy ich absolwentów na przestrzeni ich całego dalszego życia, określając jego układ i kształt emocjonalno-moralnylv. Kiedy rozpoczęła się II wojna światowa, nowogródzka jesziwa przegrupowała się do Wilna. W 1940 roku, kiedy na Litwę wkroczyły wojska sowieckie, zaczęły się nagonki. Niektórym studentom udało się uciec i uniknąć tragicznego losu ludności żydowskiej w czasie II wojny światowej. Wielu jednak zabito. Niedużą grupę uczniów jesziwy wysłano na Sybirlvi. Niektórzy studenci jesziwy, otrzymawszy japońskie wizy tranzytowe, wydane przez japońskiego konsula Chiune Sugihara, koleją transsyberyjską przedostali się oni przez Władywostok do Kobelvii. Stąd po jakimś czasie część studentów wyjechała do USA, część do Izraela, część – do Wielkiej Brytanii. Obecnie nowogrodzkie jesziwy, kontynuują swoją działalność w Nowym Jorku (Brooklyn), Jerozolimie i Londynie.

Dziewczęta z domów żydowskich na początku XX w. uczyły się w czteroklasowym gimnazjum E.W. Kudriacewej-Melelviii. Opłata za naukę wynosiła od 55 do 70 rubli na rok w zależności od klasy i uiszczano ją za pół roku z góry. W 1912 r. w placówce tej uczyło się 87 dziewczątlix. W białoruskiej gazecie „Nasza Niwa” z 17 marca 1910 r. napisano: „Połowa uczennic tej szkoły to dziewczęta żydowskie, a połowa – Białorusinki ze wsi”lx. Po zakończeniu progimnazjum dziewczęta często pracowały jako nauczycielki.

Zachowały się dokumenty odnośnie rozszerzenia cmentarza żydowskiego na początku XX wieku. 8 maja 1902 roku minister rolnictwa i państwowego skarbu Imperium Rosyjskiego poinformował Ministra Spraw Wewnętrznych, że imperator Mikołaj II pozwolił nowogrodzkiej gminie żydowskiej (z prośbą wystąpili Nowogród mieszczanie Jankiel) Matusewicz i Szloma Żuk) nabyć od właściciela chutoru Pieriekop chłopa Iwana Matusewicza 2104 kwadratowych sążni ziemi w granicach Nowogródka dla rozszerzenia cmentarza żydowskiego z tym, żeby ta ziemia służyła tylko w tym celu. Jednak sprawa z faktycznym przekazaniem wymagała określonego czasu, i chować w tym miejscu zaczęto później.

Gospodarka Nowogródka w okresie międzywojennym zachowała charakter drobnotowarowy. Główną część ludności stanowili handlarze, majstrzy i rzemieślnicy. Wielu z nich żyło w ubóstwie; Żydów potrzebujących wsparcia było coraz więcej. Ich sytuacja pogorszyła się pod koniec lat trzydziestych wraz ze wzrostem antysemityzmu. W mieście działały związki i organizacje zawodowe, związane z Bundem albo syjonistami, chroniące interesy żydowskich pracownikówlxi.

W okresie międzywojennym nowogródzcy Żydzi prowadzili szeroko zakrojoną działalność społeczną i kulturalną. Najprężniej działającą grupą społeczną była żydowska inteligencja – prawnicy, lekarze, nauczyciele i czołowi kupcy, którzy wspierali finansowo siedmioklasową szkołę żydowskąlxii. Placówka ta powstała w 1919 r. i została przyłączona do sieci szkół Żydowskiego Stowarzyszenia Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut”. Nauczanie prowadzono po hebrajsku. Od piątej klasy dzieci studiowały także jęz. jidysz i francuski. Chłopców uczono rolnictwa (zajęcia praktyczne odbywały się w sadzie szkoły) oraz prac ciesielskich; dziewczęta poznawały tajniki wyszywania. W Nowogródku funkcjonowały również prywatna szkoła religijna Szlomy Wolfowica, która później działała pod patronatem Mizrachilxiii.

Dom żydowski przy placu Lenina w Nowogródku (dawny plac targowy)
Dom żydowski przy placu Lenina w Nowogródku (dawny plac targowy)

W mieście było kilka chederów – religijnych szkół dla dzieci żydowskich. W mieście istniały dwie żydowskie biblioteki - jedna z nich działała przy siedzibie związków zawodowych, a druga była ogólnodostępna, w której znajdowało się w niej 300 tomów literatury w językach: jidysz, hebrajskim, polskim i rosyjskim. Przy gminie religijnej funkcjonowały także żydowskie instytucje dobroczynne, które organizowały żłobki dla dzieci, przytułek dla ludzi starszych i żydowski szpital. W mieście były dwie synagogilxiv. Rabini Nowogródka w latach 20-tych – 30-tych XX wieku – Mejer Abowicz (1876 - ?) i Mejer Mejerowicz.

W Nowogródku działała także szkoła, w której językiem wykładowym był jidysz, nie cieszyła się ona jednak popularnością wśród nowogródzkich Żydów. Wielu z nich popierało bowiem idee syjonizmu i wolało, żeby zajęcia dla ich dzieci odbywały się po hebrajskulxv.

W Nowogródku w okresie międzywojennym działał żydowski teatr amatorski. Początkowo mieścił się w domu prywatnym, a potem przeniósł się do budynku straży pożarnej. W teatrze tym wystawiano sztuki klasyków literatury piszących w języku jidysz – Szaloma Asza i Gordina. Większość przychodów ze spektakli przeznaczano na cele dobroczynne. Dyrektorem był kantor Lezer Rabinowicz, który również występował z chórem. Muzyczne życie miasta tworzyły występy klezmerów i orkiestry oddziału straży pożarnej (której muzycy byli Żydami). W drugiej połowie lat trzydziestych w mieście ukazywały się dwie żydowskie gazety: „Nowogrudker Leben” („Życie Nowogródka”) i „Nowogrudker Woch” („Tydzień Nowogródka”) (1935 -1939)lxvi.

W lipcu 1926 roku w budynku Narodowego Banku Żydowskiego odbyło się zebranie jego członków (około 100 osób, przewodniczący Jankiel Łuczański, sekretarz Lejzer Izraelita) - postanowiono otworzyć w Nowogródku żydowskie kasynolxvii.

Jak bardzo bogate było życie społeczna Nowogródku okresu międzywojennego można określić przy pomocy zachowanych w archiwach co miesięcznych raportów policji. Na przykład, w kwietniu 1926 roku odbyły się: 4 kwietnia w budynku związku żydowskich rzemieślników wykład doktora Marmersztajna, dyrektora szpitala żydowskiego, na temat: <Niewidzialny świat (Nasi mikroskopijni wrogowie i przyjaciele)> o walce z tyfusem; 10 kwietnia w budynku straży pożarnej odbył się wieczór pamięci pisarza Pierieca - o jego życiu i twórczości, wygłosił wykład adwokat praktykant Gumienier, następnie orkiestra żydowska odegrała marsz żałobny Chopina, a miejscowy chór młodzieży żydowskiej zaśpiewał kilka żydowskich pieśni, następnie odegrano sztukę <Na pogrzebie>; przeszło 400 osób; 17 kwietnia w sobotę kina <Pogoń> doktor Marmersztajn wygłosił w języku żydowskim wykład z ilustrowanymi przezroczami na temat: <Gruźlica i jak z nią walczyć>, przyszło 100 osóblxviii.

W Nowogródku w latach dwudziestych i trzydziestych działało wiele organizacji i partii politycznych. Największą popularnością cieszyły się młodzieżowe organizacje syjonistyczne m. in. „He-Chaluc” (założona w 1920 r.), „He-Chaluc ha-Cair” (w 1935 r. przyłączyła się do „Frajhait”), „Poalej Syjon” (od 1923 r.), „Ha-Hitachdut” (Związek) i „Haliga szel Erec-Israel Haowedet” (Liga Robotniczego Izraela), ruchy „Ha-Szomer ha-Cair” (założona w 1927 r.), „Gorodnia”, „Frajhait” (od 1933 r. – „Dror”), „Młodzież syjonistyczna” i wiele innych. Obóz niesyjonistyczny w Nowogródku był reprezentowany przez Bundlxix.

Żydzi wykazywali aktywność w wyborach do organów miejskiego samorządu. I tak, w doniesieniach policji w grudniu 1925 roku podkreślano, że żydzi, niezależnie od przynależności partyjnej, łączą się w komitety wyborcze, aby otrzymać więcej mandatów w radzie miejskiej. W tym raporcie mówiono o podniesieniu cen przez żydowskich handlowców na towary manufakturowe i inne o 40% i w związku z tym o niezadowoleniu we wszystkich warstwach społeczeństwalxx.

17 września 1939 roku Armia Czerwona przekroczyła granicę sowiecko-polską i Zachodnia Białoruś weszła w skład BSRR. W Nowogródku wprowadzono socjalistyczne zmiany. Żydowskie organizacje dobroczynne stały się państwowe, przedsiębiorstwa przemysłowe, stragany, sklepy zostały znacjonalizowane, a żydowskie placówki oświatowe połączono w jedną szkołę dziesięcioklasową z wykładowym językiem jidyszlxxi.

Po zajęciu Nowogródka, na początku lipca 1941 roku, naziści rozpoczęli prześladowania ludności żydowskiej. 26.07.1941 roku na placu miejskim publicznie rozstrzelali kilkudziesięciu Żydów. Spośród ludzi ustawionych w kolumny oprawcy wybrali co drugiego. Ogółem zabito 52 osoby - głównie byli to przedstawiciele inteligencji i działacze religijni, zginęło też dwóch członków judenratu – Lejzerowski i Iwieniecki.

Informacje o ograniczeniu praw Żydów rozwieszono na ulicach miasta 26.09.1941 roku: Żydzi byli zobowiązani nosić żółtą gwiazdę na piersi i na plecach oraz mieć przy sobie dowód osobisty. Zabroniono im wyjeżdżać bez oficjalnego pozwolenia, zajmować się handlem, przychodzić na rynek, kontaktować się ludnością chrześcijańską oraz chodzić po chodniku.

Zgodnie z rozporządzeniem wydanym 6 grudnia 1941 r., następnego dnia wszyscy Żydzi zdolni do pracy mieli się zebrać z rodzinami w sądzie na ul. Korelickiej, a ci, którzy nie mogli pracować – w klasztorze żeńskim na ul. 3 Maja. Stosowne komunikaty rozwieszono na ulicach miasta, a także podano do wiadomości każdej rodziny za pośrednictwem Judenratu, którego członkowie razem z policją obchodzili wszystkie domy. Był to pierwszy etap selekcji. Drugi etap rozpoczął się rankiem 8 grudnia w gmachu sądu. Podczas selekcji zadawano 2 formalne pytania: «Zawód?» i «Ile dzieci?». Po oddzieleniu osób zdolnych do pracy w budynku zostało około 1,5 tys. ludzi; pozostałych niezależnie od tego, co mówili, wygnano na ulicę, i wywożono samochodami po 50 osób w kierunku wsi Skrzydlewo. Następnie rozstrzelano ich i pochowano we wcześniej wykopanym dole. Z klasztoru na ul. 3 Maja wywożono wszystkich bez selekcji. Policja litewska rozstrzeliwała ich grupami po 10 osób. Według zeznań świadków i oficjalnych danych Nadzwyczajnej Komisji Państwowej w Skrzydlewie zabito od 4 tys. do 5,1 tys. Żydów. We wspólnym grobie znalazło się 18 tys. osób.

Około 1,5 tys. osób, które przeżyły rozstrzelanie z 8 grudnia 1941 r., po kilku dniach wysłano do przygotowanego przez ten czas getta na ul. Przesiek. Polakom, Białorusinom i Tatarom, właścicielom domów, które znalazły się na terenie getta, poprzedniego dnia odstąpiono inne budynki. W getcie funkcjonowała piekarnia oraz malutki szpital z czterema łóżkami, kierowany przez dr Marka Berkmanalxxii.

Od 6 marca 1942 roku, zgodnie z rozkazem wydanym przez niemieckiego komisarza Trauba, przeprowadzano „oczyszczanie z ludności żydowskiej” w miejscowościach liczących niż 1 tys. osób. Żydów z miejscowości Lubcz, Derewna, Wsielub, Walewki i in. przewieziono do getta w Nowogródku. (Do miasta trafili nie wszyscy mieszkańcy z wymienionych miejscowości; część rozstrzelano wcześniej). Po zakończeniu centralizacji Żydów w Nowogródku w getcie znalazło się około 5 tys. ludzi. Pracowali oni w różnych miejscach, także w warsztatach przy sądzie. Utworzono je na mocy rozporządzenia komisarza okręgowego z 24.03.1942 roku Krawcy i szewcy reperowali w nich niemieckie płaszcze wojskowe, szyli futrzane rękawice, zaopatrywali walonki w skórzane podeszwy, ale przede wszystkim – szyli odzież na zamówienie miejscowej ludności i administracji niemieckiej. W getcie funkcjonował zakład fryzjerski, z którego usług korzystali również mieszkańcy miasta. Ogółem w warsztatach pracowało ok. 450 osób.

Już w kwietniu 1942 roku rozpoczęły się masowe ucieczki z getta. Latem 1942 roku powstaje żydowski partyzancki oddział braci Bielskich. Od sierpnia 1942 roku właśnie z tym oddziałem związane są nadzieje na ratunek większości więźniów getta. 7 sierpnia 1942 roku 36 estoński policyjny batalion przeprowadził drugą akcję likwidacyjną pogrom w getcie na Przesieku, wywiezienie i rozstrzelanie na Litówce 4000 Żydówlxxiii.

Na początku 1943 roku rozpoczyna się nowa fala terroru. Getto na ul. Przesiek zlikwidowano ostatecznie 4.02.1943 roku – w Litówce rozstrzelano wówczas 500 osób. Ostatnie rozstrzelanie Żydów przeprowadzono 7.05.1943 roku – zginęło wtedy od 250 do 370 więźniów obozu pracy.

Na kilka tygodni przed akcją wprowadzono dodatkowe rozdawanie chleba dla najlepszych pracowników. Rozdawanie odbywało się jeden raz w tygodniu w pomieszczeniu największej pracowni. W momencie, gdy fachowcy otrzymywali chleb, policja otoczyła kobiety i dzieci, stojących na podwórzu na apelu, i wygnała ich z podwórza. Rozstrzelanie miało miejsce w odległości 400 m od getta, 20 m od szosy.

W 1943 roku odbyła się największa masowa ucieczka z getta. W tym celu postanowiono wybudować podziemny tunel. Jego początek był wewnątrz baraku i rozciągał się na głębokości 1 metra. Kopało go po dwie osoby jednocześnie, do tunelu doprowadzono elektryczność i sygnalizację. Ostatecznie 270-metrowy podziemny tunel został wykąpany i 26 września 1943 roku odbyła się ucieczka. Zgodnie z listą, ułożoną w przeddzień ucieczki tunelem opuściło getto 223 osoby. Część uciekinierów podczas obławy znaleźli miejscowi policjanci i rozstrzelali ich na miejscu. Jedynie około 150 osób dostało się do lasu i zasiliło szeregi partyzantówlxxiv. Uciekinierom z getta w Nowogródku udało się uratować dzięki żydowskiemu oddziałowi partyzanckiemu, utworzonemu przez braci Bielskich w okolicach Nowogródka. Tewje, Asael i Zus Bielscy zorganizowali pierwszy rodzinny obóz partyzancki na początku lata 1942 roku, który został przemianowany na oddział imienia Kalinina w 1944 roku, bojową grupę (oddział imienia Ordzonikidze), które łącznie liczyły 1230 osób.

Ogółem podczas okupacji w Nowogródku zamordowano około 11000 Żydów. Holocaust przeżyło około 600 osób (10% przedwojennej gminy żydowskiej Nowogródka).

W archiwum Jad Waszem są przechowywane wspomnienia następujących ocalałych więźniów nowogrodzkiego gettalxxv:

  • Icchak Lewin (urodził się w Nowogródku w 1919 roku, wspomina utworzenie getta, akcję likwidacji getta siódmego grudnia 1941 roku, 7 sierpnia 1942 roku, Ucieczkę do lasów lipiczańskich, spotkanie z partyzantami)
  • Daniel Ostaszyński (urodził się w Nowogródku w 1921 roku, wspomina życie w getcie, ucieczkę we wrześniu 1943 roku, partyzancki oddział Bielskich)
  • Icchak Borecki (urodził się w Nowogródku w 1928 roku, wspomina życie za czasów władzy sowieckiej w latach 1939 -1941, niemiecką okupację, getto, ucieczkę z ojcem do lasu do partyzantów)
  • Chaja Garcowska (Zamkowa) (urodziła się w Nowogródku w 1923 roku, wspomina życie za czasów władzy sowieckiej w latach 1939 -1941, niemiecką okupację, pracę dla Niemców jako tłumacz, ucieczkę do lasu, przyłączenie się do partyzanckiego oddziału <Ordżonikidze>)

Po wojnie w Nowogródku pozostało niewielu Żydów. Większość z nich wyjechała w 1945 roku przez Polskę do Palestyny, USA, RPA. Kilka osób pozostało w Polsce oraz w innych krajach europejskich. Życie żydowskie w Nowogródku nie odrodziło się. Nawet po ogłoszeniu niepodległości przez Białoruś w mieście nie powstała żadna żydowska organizacja. Zgodnie ze spisem ludności z 2009 roku w Nowogródku mieszkało 17 Żydów (10 mężczyzn i 7 kobiet)lxxvi.

ArcheologiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pomniki archeologiczne Nowogródka reprezentowane są przez częściowo zachowany gród warowny na Górze Zamkowej, miasto otoczone ostrokołem na wzniesieniu Mały Zamek, podgrodzie nieopodal historycznego centrum dawnego miasta i miejskiej nekropolii - kurhanowe cmentarzysko obok wsi Bratianka. No wschodnim obrzeżu współczesnego miasto jest wzniesienie nazywane Górą Mendoga.

Gród warowny starego Nowogródka znajduje się na Górze Zamkowej na północnym obrzeżu współczesnego miasta, posiada formę trapezoidalną, wymiary 75 metrów na 100 metrów. Jest otoczony wałem o wysokości 6 metrów, szerokości u podstawy 25-27 metrów, a na grzbiecie 4-5 metrów, o głębokości 10 metrów i szerokości od 10 do 12 metrów. W 1924 roku podczas prac ziemnych zdjęto około 2 metrów górnej części warstwy kulturowej, badano konserwowano ruiny zamku, znaleziono monety z XIV - XVII wieku, kule różnych rozmiarów, profilowaną cegłę. Ekspedycja leningradzkiego wydziału Instytutu Historii Akademii Nauk ZSRR pod kierownictwem F. Górewicz w latach 1957 - 1977 odkryła około 1000 metrów kwadratowych ziemilxxvii.

Badania archeologiczne Nowogródka kontynuowali między innymi: M. Tkaczow, M. Malewska-Malewicz, T. Bubeńko, A. Krawcewicz, A. Trusow i inni. Najszczegółowiej został przebadany pierwszy etap istnienia ogrodu XI-XIII wiek.

Miasto otoczone ostrokołem położona jest na zachód od ogrodu warownego. Na wzniesieniu znajduje się Mały Zamek, zajmuje około 2,5 hektara powierzchni. Odkryto tutaj cmentarzysko chrześcijańskie z XI wieku. Wokół historycznego centrum i obok podnóża Góry Zamkowej znajdowało się podgrodzie.

W wyniku wykopalisk ustalono, że pierwsza nieumocniona słowiańska osada na Małym Zamku powstała pod koniec X wieku. Góra Zamkowa była zasiedlona na przełomie X i XI wieku lub na początku XI wieku. Nie później niż w XII wieku zostało zasiedlone wzniesienie okolicy Małego Zamku, leżące na południowym zachodzie (była tu wybudowana cerkiew Borysa i Gleba). W XII- XIII wieku Nowogródek - był rozwiniętym i dobrze prosperującym miastem z bogatą i oryginalną kulturą. W połowie XIII wieku był rezydencją księcia Mendoga. W XIII - XIV wieku centrum księstwa udzielnego.

Podczas archeologicznych wykopalisk na terenie Małego Zamku w Nowogródku, prowadzonych przez leningradzki wydział Instytutu Archeologii Akademii Nauk ZSSR, znaleziono artefakt, znany w mediewistyce pod nazwą «HEDWIG GLASS» – szklany kubek. Na znalezionym w Nowogródku «Kubku św. Jadwigi» (pod taką nazwą naczynie widnieje w kolekcji Ermitaża) wyryte są figury Lwa, Gryfa i stylizowanego Drzewa Życia w postaci dwóch Żmij, oplatających Czaszę Życia. Zgodnie z wersją Brytyjskiego Muzeum naczynia z danej grupy wchodzą do pierwszej setki wybitnych dzieł kultury materialnej naszej cywilizacji.

Instytucje religijneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W połowie XII wieku w Nowogródku wybudowano murowaną świątynię, poprzednik Borysa i Gleba z XVI wieku. W XIV wieku przy świątyni istniał męski klasztor prawosławny; od 1624 roku żeński, od 1628 roku - męski klasztor bazylianów; od 1839 roku - cerkiew prawosławna.

W XIV - XVI wieku na terenie grodu warownego istniała cerkiew warowna. W XVII wieku cerkiew przebudowano na kościół w stylu barokowym. Właśnie w tym kościele do 1775 roku odbywały się posiedzenia Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego. Budynek świątyni istniało do 1850 roku.

W 1395 roku za czasów Witolda wybudowano kościół farny. Świątynia gotycka istniała do

1712 roku. Na jej miejscu wzniesiono nową - barokową.

W 1624 roku wybudowano kościół św. Michała klasztor Dominikanów. W okresie od 1794 roku do 1834 roku działała przy nim szkoła dominikańska. W 1853 roku klasztor został zamknięty, kościół stał się kościołem parafialnym.

W 1780 roku wzniesiono kościół i klasztor franciszkański. W 1831 roku klasztor zamknięto, kościół barokowy Świętego Antoniego w 1846 roku został przebudowany w stylu bizantyjskim w sobór prawosławny Świętego Mikołaja.

W okresie Wielkiego Księstwa Litewskiego Nowogródek był centrum życia religijnego. W 1316 roku został on rezydencją metropolity litewskiego. Metropolia Litewska faktycznie obejmowała wszystkie ziemie <ruskie> Wielkiego Księstwa Litewskiego (nowogrodzką, połocką i turowską diecezję). W 1415 roku rezydencję metropolity przeniesiono do Wilnalxxviii. W 1568 w Nowogródku było 10 cerkwilxxix.

W drugiej połowie XVI wieku Nowogródek stał się centrum rozwoju kalwinizmu na Białorusi. Kalwinistami byli głównie szlachcica i mieszczanie. Nowogródczyzna charakteryzowała się tym, że zyskali tutaj duży rozgłos arianie - radykalny nurt reformacji, którego przedstawiciele występowali za równością socjalną i uznawali w Chrystusie tylko istotę ludzką. W 1617 roku przy pomocy jezuitów wspólnota ariańska w Nowogródku została zlikwidowanalxxx.

Na początku XVII wieku Nowogródek został jednym z centrów rozwoju cerkwi unickiej. Sprzyjał temu fakt, że jednym z aktywnych działaczy nowej cerkwi a był pochodzący z majątku Rutka z pod Nowogródka Josif Weljamin Rutski. W Nowogródku cerkiew Borysa i Gleba została przekształcona w świątynię unicką, przy której założono męskie i żeńskie klasztory bazyliańskielxxxi.

W pierwszej połowie XVII wieku w Nowogródku, tak jak i w całym Księstwie Litewskim aktywnie rozwijały się procesy kontrreformacji. Otworzono tutaj misje jezuicką (1626 - 1631), później przekształconą w rezydencję (1631 - 1714), utworzono przy niej szkołę gramatyki, poetyki i retoryki. Od 1714 do 1773 roku działo kolegium jezuickie. Przy wsparciu K. Sapiehy pojawił się zakon bonifratów.

W Nowogródku w XVII - XIX wieku działał jedyny na Białorusi żeński klasztor zakonu dominikanów (założony w 1654 roku, zlikwidowany w 1864 roku).

Pod koniec XVIII wieku w Nowogródku były 3 cerkwie unickie, 5 kościołów, 6 monastyrów, synagoga i meczetlxxxii.

W 1825 roku według imperatorskich danych statystycznych w Nowogródku było 6 cerkwi, 6 monastyrów, 7 przytułkówlxxxiii.

W 1831 roku administracja gubernialna podała następującą statystykę świątyń i duchowieństwa Nowogródka: <4 kamienne rzymskokatolickie monastyry z cerkwiami; 2 greko-unickie kamienne monastyry z cerkwiami; 1 muzułmański meczet; 1 kościół reformacki; białe duchowieństwo: 1; czarne duchowieństwa: 52; innej wiary: 23lxxxiv>.

W 1929 roku powstał klasztor sióstr Nazaretanek. Od 1931 roku działała przy nim szkoła. W 1940 roku budynki klasztoru były znacjonalizowane, szkołę przekształcono w szkołę świecką.

Nowogródzki meczet wzniesiono w 1855 roku na miejscu istniejącego wcześniej (od 1796 roku). Ponownie działa od 1997 roku.

Żydzi posiadali własne instytucje kultu. W 1861 roku w mieście była 1 kamienna synagoga, 4 drewniane i 6 murowanych żydowskich domów modlitewnychlxxxv. Rozwijał się system tradycyjnego wykształcenia religijnego. Istniały religijne szkoły podstawowe - chedery. I tak, w 1905 roku w mieście działało 38 chederów, gdzie kształciło się 729 osóblxxxvi. W 1896 roku rabbi Josef Juzl Horowitz (1846 - 1920) założył jesziwę (wyższą religijną szkołę żydowską), która została jednym z duchowych ośrodków wschodnioeuropejskiej ludności żydowskiej. Działała ona w Nowogródku do początku II wojny światowej.

Zgodnie ze spisem ludności w 1897 roku w Nowogródku działały 2 prawosławne cerkwie, 1 kościół, 1 kaplica, 1 meczet, synagoga i 12 żydowskich szkół modlitewnych.

Obecnie w mieście działają 2 cerkwie, 2 kościoły i meczet.

Instytucje świeckieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Instytucje kształcenia i kultury, organizacje dobroczynne i społeczno-polityczne

W okresie od 1794 roku do 1834 roku działała przy nim szkoła dominikańska. Od 1834 roku dla przekształcona w 5-klasową szkołę powiatową, następnie w 1855 roku 7-klasowe gimnazjumlxxxvii. Gimnazjum zostało zamknięte po powstaniu w latach 1863-1864. W drugiej połowie XIX wieku w mieście działały miejskie i parafialne szkoły dla średnich i niższych warstw społecznych. W 1894 roku 3-klasowej miejskiej szkole uczyło się 212 osób: 88 katolików, 83 prawosławnych, 26 judaistów i 15 muzułmanów.

Żydzi woleli posyłać swoje dzieci do chederów – szkół religijnych. Władze carskie jako jeden ze środków asymilacji Żydów prowadziły organizacją szkół państwowych dla Żydów. W nurcie tej polityki w Nowogródku w latach 1854-1873 roku W 1854 roku w Nowogródku utworzono państwową szkołę męską pierwszej kategorii (dwuklasową), a jej honorowym opiekunem był kupiec Gerszon Mojsejewicz Harkavy. Od 1891 roku w Nowogródku funkcjonowała jednoklasowa szkoła męska Jakowa Czasowszczykalxxxviii.

Dziewczęta z domów żydowskich na początku XX w. uczyły się w czteroklasowym gimnazjum E.W. Kudriacewej-Melelxxxix. W białoruskiej gazecie „Nasza Niwa” z 17 marca 1910 r. napisano: „Połowa uczennic tej szkoły to dziewczęta żydowskie, a połowa – Białorusinki ze wsi”xc.

W latach 70-tych XIX wieku otworzono szpital żydowski z bezpłatnym ambulatorium. Działy liczne żydowskie organizacje charytatywne. Od końca XIX wieku w Nowogródku powstawały organizacje syjonistyczne. Na początku XX wieku w mieście pojawiają się komórki partii Bund i socjalistycznej partii syjonistycznej.

W 1914 roku utworzono związek żydowskich rzemieślników, działał żydowski przytułek. W 1917 roku powstała drużyna sportowa <Makkabi>, dom dziecka. W 1919 w Nowogródku działały partie Sekcji Żydowskiej (około 25 osób), Bundu i <Poalej Syjon>. W 1919 roku założono szkołę sieci Tarbut, później szkołę z nauczaniem w jidysz, religijną o szkołę prywatną, która w konsekwencji została częścią sieci <Toszija>.

W okresie międzywojennym w mieście działo państwowe polskie gimnazjum im. A. Mickiewicza, prywatne białoruskie gimnazjum (1921 -1934), 7-klasowa szkoła żydowska. W latach 1921 -1929 istniał oddział Towarzystwa Szkoły Białoruskiej. Postawa społeczna miasta aktywnie sprzyjała uwiecznieniu pamięci Mickiewicza. W 1924 roku utworzono komitet mickiewiczowski - towarzystwo naukowe. W latach 1924 do 1931 na cześć Adama Mickiewicza usypano Kopiec Nieśmiertelności. W 1938 roku otwarto dom – muzeum wybitnego poety. W latach 20-tych – 30-tych XX wieku działał teatr w języku jidysz. W Nowogródku działały komórki różnych żydowskich partii i organizacji.

Obecnie w Nowogródku działa 6 szkół średnich; 2 gimnazja; 1 liceum; 2 szkoły sportowe; szkoła muzyczna; 2 college: Nowogrodzki Państwowy College Handlowo-Ekonomiczny, Nowogrodzki Państwowy College Rolniczy; dom kultury; Muzeum Historyczno-Krajoznawcze; Muzeum Żydowskiego Oporu; dom - muzeum Adama Mickiewicza; 4 biblioteki, szpital, 2 przychodnie, 2 kina.

Instytucje handlowe i przemysłowe

W 1799 roku w Nowogródku zostały zatwierdzone tzw. „kontrakty”: 19-23 marca i w 10 - tym tygodniu po święcie Paschy. Handel odbywał się również na cotygodniowych targach. W statystykach ilość w 1825 roku w Nowogródku było 77 sklepów, 2 zajazdy, 36 karczm, 5 sadówxci. W 1833 roku w mieście znajdowało się 96 sklepów, 1 zajazd, 55 karczmxcii.

W 1860 r. w mieście powstała fabryka kafli mieszczanina G. Lejtnekera, a w 1889 r. – przedsiębiorstwo tytoniowe kupca M. Myszkowskiego. W 1893 r. Z. G. Szlemowicz otworzył wytwórnię gilz. Pod koniec XIX w. w Nowogródku działały: fabryka mydła, cegielnia, wytwórnia naczyń glinianych, dwa zakłady produkujące garnki i kafle oraz wspomniana fabryka gilz.

W 1913 roku do Żydów należała apteka, obydwa magazyny towarów aptecznych, 3 hotele, restauracja, 41 sklepów (w tym 8 manufaktur, 8 sklepów z bakaliami, wszystkie 6 ze skórami)xciii.

Przemysł dzisiejszego Nowogródka reprezentowany jest przez 11 przedsiębiorstw: <Nowogrodzki Zakład Aparatury Gazowej> S.A., <Belcredo> S.A., <Nowogrodzka Wytwórnia Masła> S.A., <Nowogrodzka Winiarnia> S.A., Prywatne Przedsiębiorstwo Unitarne <Efaton>, <BelTIZ>, <Nowogrodzki Zakład Wyrobów Metalowych>, spółka joint venture <Leor Plastic>, <Nowogrodzka Fabryka Odzieży Specjalnej> Sp. z o. o., <Prowit> Sp. z o. o., <Nowogrodzkie Wielobranżowy Zakład Usługowy>.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nowogródek leży na pagórkowatym terenie. Jego zabudowa posiada charakterystyczne cechy. Warunki naturalne oraz układ terenu miały duży wpływ na strukturę oraz wyznaczanie przebiegu ulic miejskich. Z tego powodu do końca XVII wieku w Nowogródku ukształtował się nieprawidłowy radialny układ ulic ze złożonymi trasami. W centrum miasta był wielofunkcyjny plac handlowy: tutaj znajdował się ratusz miejski (obecnie w tym miejscu jest supersam), budowle kultu religijnego, stoiska handlowe, domy bogatych mieszczan. Do placu handlowego półkolem schodziło się 8 ulic. Zgodnie z planami z 1809 i 1810 roku były to ulice: Franciszkańska, Bazyliańska, Zamkowa, Kowalska, Staratrajecka, Walewska, Żydowska, Słonimska. Na tych planach wskazany jest również Zaułek Dominikański. Na przestrzeni XIX wieku nazwy ulic niejednokrotnie zmieniały się i tylko niektórym z nich udało się zatrzymać dawną nazwę. Według danych z 1912 roku od placu handlowego odchodziły ulice: Grodzieńska, Cerkiewna, Zamkowa, Siemionowska, Mińska, Iwanowska, Jarosławska i Michajłowska.

Przemianowania ulic miały miejsce nie tylko w okresie Imperium Rosyjskiego, lecz również w międzywojennej Rzeczypospolitej, a także w okresie niemieckiej okupacji w latach 1941-1944; podczas ustanowienia władzy sowieckiej w roku 1939 i 1944. I tak, ulica Kowalska przemianowana w czasach Imperium Rosyjskiego na ulicę Siemionowską, w okresie międzywojennym została ulicą 3-ego Maja (dzień przyjęcia Konstytucji w 1791 roku), okresie sowieckim do chwili obecnej - 1-ego Maja.

Nowogródek niejednokrotnie płonął i przebudowywał się. Większość budynków miasta była drewniana. I tak, w 1825 roku w Nowogródku było 15 murowanych i 399 drewnianych domów. Budynki kultu były murowane (kościoły, monastyry, cerkwie, synagoga)xciv. Najlepszym domem mieszkalnym w Nowogródku, według wspomnień Ignacego Domeyko, był dom ojczysty Adama Mickiewicza. Powstał w 1807 roku w centrum miasta, po tym jak poprzedni drewniany spłonął. W 1881 roku również ten dom silnie ucierpiał w skutek pożaru, ale w 1887 roku został odbudowany. Co prawda ,w tym okresie dom już dawno nie należał do rodziny Mickiewiczów. Po powstaniu 1830-1831 przeszedł on do skarbu państwa i został sprzedany na przetarguxcv.

Większość właścicieli domów mieszkalnych w mieście stanowili Żydzi. Według <Informacji o właścicielach domów miasta Nowogródek polskiego pochodzenia i Żydach>, pochodzącej z 1866 roku, Żydzi byli właścicielami 452 domów, rzymscy katolicy - 99. Ludność żydowska koncentrowała się na następujących ulicach: Iwanowskiej - 74 domy, Troickiej - 59 domów, Żydowskiej - 45 domów, Zagorodnym Pierieułku - 35 domów, Wileńskiej - 32 domy, Grodzieńskiej - 29 domów, Mińskiej - 18 domów. Bogaci Żydzi mieszkali przede wszystkim na placu handlowym. Najbogatszymi budynkami należącymi do Żydów były: dom kupca drugiej gildii Chaima Bejlina i jego żony (wyceniony na 8 tyś. rubli), Mowszy Harkawy (6 tyś. rubli), 2 domy kupca Mejera Pikera (6350 i 3750 rubli).

Ilość domów żydowskich, których wartość przewyższała 1000 rubli, wynosiła jedynie 6% (28 domów) ich ogólnej ilości. Absolutna jednak większość - około 80% (358 domów) zostały zaliczone do biednych. Związku z tym, nowogrodzki powiatowy naczelnik w raporcie do mińskiego gubernatora zauważył, że <Żydzi, którzy mają domy, wycenione w granicach od 75-400 rubli, znajdują się w stanie zupełnej biedy, o czym osobiście się przekonałem>xcvi.

W okresie Imperium Rosyjskiego Były prowadzone prace dotyczące zmiany układu białoruskich miast i nowej zabudowy ich centrum. W latach 1809 i 1872 były ułożone projekty dotyczące zmiany planu Nowogródka (częściowo urzeczywistnione). W 1812 roku w Nowogródku wybudowano drewniane stoiska handlowe, w latach 30-tych XIX wieku zostały przebudowane wymurowane. W 1861 roku w Nowogródku było 38 murowanych spośród 519 domów mieszkalnych. Oprócz jednej synagogi murowanej w mieście wznosiły się 4 drewniane i 6 murowany żydowskich domów modlitewnychxcvii. W 19 wieku został wyburzony kościół jezuicki, kościół dominikanek, została przebudowana cerkiew Borysa i Gleba oraz przekształcony od 1842 roku w cerkiew kościół franciszkański.

Od początku XX wieku w Nowogródku odnotowano 956 budynków mieszkalnych, z których 70 było murowanych, 41 z blaszanymi dachami. Łączna długość 13 ulic wynosiła 19 wiorst, wśród nich wybrukowanych - 3,5. Chodniki z desek miały długość 6 wiorst. W 1907 roku pojawiła się pierwsza miejska latarnia gazowa.

W 1921 roku - 699 budynków; W 1931 roku - 1055 budynków mieszkalnych, 2 kościoły, 2 cerkwie, 3 synagogi, meczet, polskie i białoruskie gimnazjum, 2 szpitale, 4 jarmarki, 7 hoteli, 2 typografiexcviii. W latach 30-tych XX wieku wzniesiono budynek urzędu wojewódzkiego.

We współczesnym Nowogródku w centralnej części zachował się historyczny układ radialno-pierścieniowy. Centrum architektoniczno-planistyczne - Plac Lenina (w przeszłości Plac Rynkowy). W rejonie starego pałacu lub niedaleko od niego skupione są wszystkie pomniki architektury, które razem z niską szeregową zabudową z przeszłych wieków nadają centrum miejskiemu szczególny malowniczy koloryt. Historyczny układ miasta demonstrują zachowane stare mapy miasta z końca XVIII i początku XX wieku.

EtnografiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Mimo fragmentaryczności materiałów dotyczących etnografii związanych z żydowską wspólnotą Nowogródka, świadczą one o tym, że sztetl Nowogródka był organiczną częścią tradycyjnego świata wschodnioeuropejskiej ludności żydowskiej.

Materiały dotyczące etnografii ludności żydowskiej Nowogródka zawarte są we wspomnieniach. Wspomnieniami o handlu żydowskim w Nowogródku podzielił się Jan Bułhak: «Jeśli jakiś z wyglądu zamożny człowiek zatrzymywał się w mieście, szczególnie w „dzień targowy”, otaczał go tłum handlarzy i przekupek, którzy tak uparcie, a nawet natrętnie reklamowali swój towar». J. Bułhak opowiadał historie o jednym młodym właścicielu ziemskim, który postanowił zażartować z żydowskich przekupek, zatrzymawszy się pośrodku placu, nabrał różnorodnego towaru, nakazał furmanowi szybko odjechać, nie zapłaciwszy za towar. Na placu podniósł się straszny popłoch, biegło za nim „pół miasta”, a on, jak by nigdy nic, nakazał woźnicy zatrzymać się i wyjaśnił, że pomyślał, iż towar który mu wciśnięto, to prezenty od lokalnych mieszkańcówxcix.

Jeden ze studentów słynnej nowogrodzkiej jesziwy Dawid Zager w książce <Beczka> opisał atmosferę nauki w niej, a także jej codzienność (system żywienia uczniów jesziwy w domach nowogrodzkich Żydów - tzw.<dni>).

Rabin Awi Szafran, którego ojciec był wśród zesłanych przez władze sowieckie na Syberię studentów nowogrodzkiej jesziwy, po tym jak ci zajęli Wilno, wydał płytę kompaktową, na której są odtworzone pieśni w jidysz w wykonaniu uczniów jesziwy, nagrane jeszcze przed II wojną światową. Rebe Awi Szafran wspomina: «Słuchając, jak śpiewają studenci nowogródzkiej jesziwy, i, wiedząc z opowiadań ojca, jak bardzo surowy był dla nich los, ja za każdym razem byłem porażony optymistyczną siłą ich pieśni. I nie mogłem zrozumieć, skąd ci młodzi ludzie czerpali tak beztroskie uduchowienie, tę radość życia, którą przepełniał się każdy odtworzony przez nich dźwięk. (…) Odczucia, które przekazywali oni w swoim śpiewie, pochodziły z ich serc i nie były <iluzją>, utworzoną dzięki dobrej <grze aktorskiej śpiewających>. Dopiero po kilku latach mogłem odnaleźć na to pytanie odpowiedź. (…) Siła duchowa uczniów nowogrodzkiej jesziwy rosła i wzmacniała się dzięki ich niewzruszonej wierze w Najwyższego. Nie odstraszała ich marność ludzkiego życia. Życiowe trudności, prześladowania i nagonki były dla nich sprawdzianem stałości w dążeniu do wypełnienia Woli Stwórcy, niesienia światu światła Jego Tory. Dlatego w ich śpiewie tak jasno brzmi szczere i natchnione wzruszenie i radość z tego, że nasze życie jest przepełnione wielkim sensem. Radość i duma z tego, że Wszechmogący polecił naszemu narodowi wypełnienie bardzo ważnej misji w świecie...»c.

Wspomnienia ocalałych więźniów nowogródzkiego Getta, przechowywane są w Instytucie Jad Waszem w Jerozolimie, Żydowskim Historycznym Instytucie w Warszawie, a także wywiady ze świadkami Holokaustu ludności pochodzenia nie żydowskiego, przeprowadzone dla Muzeum Pamięci Holokaustu w USA (np. Marii Józefy Karawajskiej, 1928 roku urodzenia, Julii Lipaj, 1932 rok urodzenia, Grigorija Rachmańko, 1924 rok urodzenia) często zawierają nie tylko opis tragedii Holokaustu, lecz również wspomnienia o przedwojennym życiu żydowskiej wspólnoty miasta, w tym szczegóły dotyczące żydowskiej codzienności oraz świąt. Wspomnienia mieszkanki Nowogródka narodowości tatarskiej Marii Jakowlewny Masłowskiej, 1923 rok urodzenia, wykazały, że pamięta ona dobrze żydowskie święta <kuczki>, <Pesach> (jej mama pomagała piec macę).

Świat nowogrodzkiego sztetla i jego mieszkańców można sobie wyobrazić i zrozumieć dzięki filmowi <Nowogródek. 1931 rok>, nakręcony przez warszawskie studio Zenit, na cześć przyjazdu do Nowogródka Aleksandra Harkawy z USA, a także dzięki starym fotografiom.

Zabytki budownictwa i architekturyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kościół farny. Wybudowany w latach 1719 - 1723 w stylu barokowym na miejscu wcześniejszej świątyni, wybudowanej pod koniec XIV wieku przez Wielkiego Księcia Witolda. W świątyni król Polski Jagiełło W 1422 roku ożenił się z Zofią Holszańską, a w 1799 ochrzczono tutaj Adama Mickiewicza. Kościół nadal działa. Ulica Pierwszego Maja 26.

Kościół św. Michała. Wybudowany w 1624 roku jako kościół dominikanów. Przebudowany w 1724 roku oraz po pożarze w 1751 roku w stylu barokowym z elementami klasycyzmu. Przy klasztorze, który nie zachował się, znajdowała się szkoła dominikańska, w której uczył się Adam Mickiewicz i Jan Czeczot. Kościół nadal działa. Ulica Sowiecka 2.

Cerkiew Borysa i Gleba. Wybudowany w latach 1517 - 1519 w stylu późnego gotyku na miejscu cerkwi z pierwszej połowy XII wieku. Przez długi czas cerkiew była soborem katedralnym prawosławny metropolitów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Później należała do unitów klasztoru bazyliańskiego. Cerkiew nadal działa. Ulica Pocztowa 6.

Cerkiew pod wezwaniem świętych Borysa i Gleba (1515-1517), ulica Pocztowa w Nowogródku
Cerkiew pod wezwaniem świętych Borysa i Gleba (1515-1517), ulica Pocztowa w Nowogródku

Cerkiew św. Mikołaja. Wybudowana w 1780 roku jako kościół zakonu franciszkanów. W 186 roku przekształcony w cerkiew prawosławną. Pomnik architektury późnego baroku z elementami pseudobizantyjskiego stylu. Po odrodzeniu w 1991 roku diecezji nowogrodzkiej jest ona cerkwią soborową. Obok niej w budynku murowanym wcześniej znajdował się klasztor franciszkanów. Cerkiew nadal działa. Ulica Grodzieńska 4.

Meczet. Dzisiejszy budynek meczetu wybudowano na miejscu wcześniejszego w 1855 roku. Po drugiej wojnie światowej był zamknięty. Działalność w 1997 roku. Ulica Lenina 17.

Meczet w Nowogródku
Meczet w Nowogródku

Ruiny Zamku - pomnik architektury obronnej XI -XVI wieku. Znajdują się na Górze Zamkowej. Zamek był budowany w czterech etapach od połowy XIII do początku XVI wieku. Po koronacji w 1253 roku Księcia Mendoga na "króla Litwy" był rezydencją wielkich książąt litewskich. Posiadał 7 wież połączonych ścianą, był uważany za najmocniejszy na ówczesnych ziemiach białoruskich. Silnie ucierpiał w wojnie 1654-1667. Ostatecznie zniszczony w 1706 podczas Wojny Północnej. Zachowały się ruiny trzech wież, wały ziemne i głęboka fosa. Ulica Mały Zamek.

Widok na kościół Przemienienia Pańskiego i ruiny zamku w Nowogródku
Widok na kościół Przemienienia Pańskiego i ruiny zamku w Nowogródku

Dawne sukiennice. Wybudowane w 1833 roku. Ulica Mińska 3.

Dawny dom wojewody, wybudowany pod koniec lat 20-tych XX wieku. Obecnie – budynek Rejonowego Komitetu Wykonawczego. Wybudowany pod koniec lat 20-tych XX wieku. Ulica Mickiewicza 9.

Budynek dawnego dworca kolejowego. Wybudowany w latach 20-te XX wieku. Obecnie budynek dworca autobusowego. Ulica Mickiewicza 19.

Domy mieszkalne, pomniki architektury ХІХ – początku ХХ wieku (ulica, Zamkowa Nr 3, 7, 9, 13, 15; pl. Lenina Nr 4, 5, 9).

Nowogródek. Dom żydowski (dawniej należący do fotografa Winnika)
Nowogródek. Dom żydowski (dawniej należący do fotografa Winnika)

Sukiennice, pomnik architektury klasycyzmu, wzniesiony w 1812 roku, przebudowany w 1953 roku (zmieniony układ, główna fasada obłożona płytkami ceramicznymi).
Klasztor nazaretanek, lata 30-te XX w.

Budynek banku, lata 20-te i 30-te XX w.

Góra Mendoga, zgodnie z lokalną legendą tutaj jest pochowany książę Mendog – założyciel Wielkiego Księstwa Litewskiego. W XVIII – początku ХХ w. w tym miejscu znajdował się cmentarz chrześcijański. W 1993 roku u podnóża góry ustawiono kamień pamiątkowy.

Kopiec Adama Mickiewicza, usypany w latach 1924-1931. Znajduje się tutaj ziemia, przywieziona ze wszystkich miejsc, gdzie mieszkał A. Mickiewicz. U podnóża kopca w 1998 roku ustawiono nowy pamiątkowy kamień.

Utracone dziedzictwo:

Nowogrodzka cerkiew zamkowa (cerkiew św. Bogurodzicy), istniała na terytorium grodu warownego w XIV – XVI wieku.

Nowogrodzki «dom bojara», istniał w XII wieku na terenie miasta otoczonego ostrokołem.

Nowogrodzki ratusz, po raz pierwszy wzmianka o nim pojawia się w 1652 roku, budynek niejednokrotnie był przebudowywany, zburzony w okresie II wojny światowej.

Nowogrodzka synagoga, XVIII wiek.

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nowogrodzka synagoga (nie istnieje)

Wzmianki o synagodze w Nowogródku pochodzą z XVII wieku. Najwyraźniej, na początku była wybudowana synagoga drewniana, następnie na jej miejscu wzniesiono murowaną. Żydzi zaczęli osiedlać się wzdłuż ulicy, prowadzącej od synagogi, i otrzymała ona nazwę Żydowska. Przed synagogą, fasadą do placu handlowego wybudowano kościół dominikański. Synagoga działała do drugiej wojny światowej. Po wojnie urządzono w niej sklep, a następnie na początku lat 60-tych XX wieku w ramach walki z religią budynek synagogi zburzono. Architektura i wnętrza nowogrodzkiej synagogi są opisane przez A. Lakotkoci. Zachowały się fotografię które pokazują jej przekrój i wnętrze. Cmentarz żydowski w Nowogródku. Cmentarz żydowski w Nowogródku znajduje się na rozległym, wysokim wzgórzu przy ul. Sadowy Pierieułok, w pobliżu cmentarza muzułmańskiego. Miejsce wybrano nieprzypadkowo, było ono bowiem dogodne zarówno dla mieszkańców ul. Walewskiej i Żydowskiej, jak i Korelickiej i Troickiej. Najstarszy z zabytków cmentarnych pochodzi z XVIII w., ale istnieją informacje świadczące o tym, że cmentarz istniał już wcześniejcii. Na przełomie XIX i XX wieku wykonano metalową bramę w kształcie łuku, opierającą się na wysokich betonowych słupach. Na bramie umieszczono tablice z napisami.

Wraz z założeniem w połowie lat 50-tych XX wieku nowego miejskiego cmentarza, cmentarz żydowski został zamknięty. Wkrótce po tym zniszczono bramę wejściową, a jedna z części pagórka została wykorzystana pod budowę garażu. Na dzień dzisiejszy cmentarz zajmuje powierzchnię około 1,5 ha. Na cmentarzu żydowskim zachowało się około 700 pomników nagrobnych. Teksty są napisane na nich, z niedużym wyjątkiem, w języku hebrajskimciii. Na filmie z 1931 roku nakręconego na cześć przyjazdu do Nowogródka Aleksandra Harkawy z USA, można zobaczyć, jak wyglądał nowogrodzki cmentarz żydowski w latach 30-tych XX wieku. Było ono otoczony ogrodzeniem, a nad bramą znajdował się kuty siedmioramienny świecznik (menora).

Nowogrodzki cmentarz żydowski w odróżnieniu od wielu innych nie został zniesiony i zabudowany, a zachował się do naszych czasów. W 1997 roku wzniesiono wokół niego ogrodzenie, a na samym wzgórzu - pomnik na cześć pochowanych tutaj Żydów, a także Żydów Nowogrodczyzny, którzy zginęli lub umarli w oddaleniu od miejsc rodzinnych. Ogrodzenie cmentarza i wzniesienie pomnika zostało sfinansowane przez Nowogródzkie Żydowskie Stowarzyszenie w Izraelu.

Pomniki ofiar rozstrzeliwań faszystowskich

W latach 90-tych XX wieku w miejscach masowych rozstrzeliwań ludności żydowskiej z inicjatywy i ze środków Jacka Kagana ustawiono pomniki ze wskazaniem narodowości poległych. Jeden z nich znajduje się niedaleko wsi Skrzydlewo (na południowy zachód od miasta, 1995 rok), inny w odległości 2 kilometrów od miasta w kierunku miasta Iwie, obok drogi Nowogródek-Wsielub, nie dojeżdżając do wsi Litówka (1993 rok), trzeci - na końcu ulicy Mińskiej, po lewej stronie od stacji benzynowej (1993 rok) na miejscu ostatniego rozstrzału 7 maja 1943 roku. Na wszystkich pomnikach znajduje się tekst w języku białoruskim, angielskim i hebrajskim. W Nowogródku przy ul. Mińskiej 64-66 mieści się Muzeum Żydowskiego Oporu. Placówka znajduje się na terenie zachowanych budynków dawnego baraku, w których w latach drugiej wojny światowej funkcjonowało getto. Na terenie szkoły ustawiono znak pamiątkowy, zachowały się budynki, w których podczas wojny były pracownie więźniów getta, studnia.

Miejsce masowych rozstrzelań 7 maja 1943 r. w okolicach Nowogódka
Miejsce masowych rozstrzelań 7 maja 1943 r. w okolicach Nowogódka

Domy żydowskie

  • Plac Lenina, 5 – dom Lejpunera.
  • Plac Lenina, 7 – dom Izraelity i Kłubka.
  • Plac Lenina, 10 – dom Delatyckiego.

Pomniki przyrody i sztuki sadowo-parkowejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W samym Nowogródku zachował się park z 1930 roku - pomnik sztuki sadowo-parkowej.

Na terenie rejonu nowogródzkiego znajdują się następujące rezerwaty krajobrazowe znaczenia republikańskiego: Nowogrodzki, Świteziański i Nalibocki (częściowo). Znajdują się rezerwaty o znaczeniu lokalnym: Wsielubski, Iwieński, Puszcza Grafskaja (częściowo). Pomnikami przyrody znaczenia republikańskiego są: Park Wsielubski, dąb - trójnik na terenie Leśnictwa Świteziańskiego,a także Góra Pucewicka (wieś Pucewicze), Konglomeraty Zapolskie (wieś Zapole), Wielki Kamień Pliski (Leśnictwo Wsielubskie), wielki kamień Litowski ze znakami (wieś Litówka), Święty Kamień Sienieżycki (wieś Sienieżyca), Zapolski Głaz Narzutowy (wieś Zapole). Pomnikami przyrody o znaczeniu lokalnym są: Góra Kaplica, Rutkowski Pagórek, 2 Łukińskie Głazy Narzutowe, Wielki Kamień Girdowski.

Zabytki ruchomeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pomniki Adama Mickiewicza, Jakuba Kołosy, Włodzimierza Wysockiego, nieznanego żołnierza, rodakom, poległym w Afganistanie.

Pamiątkowe znaki obok Góry Mendoga, na Górze Zamkowej; Pamiątkowy Kamień Prawa Magdeburskiego (ustawiony w 2011 roku na cześć 500-lecia nadania Nowogródkowi magdeburskiego prawa miejskiego).

Niematerialne dziedzictwo kulturoweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Z Nowogrodczyzną związane są nazwiska wielu wybitnych działaczy kultury: kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego Jochima Chreptowicza, wielkiego polsko-białoruskiego poety Adama Mickiewicza, poetów Jana Czeczota i Wincentego Korotyńskiego, pierwszego białoruskiego pamiętnikarza Fiodora Jewlaszewskiego, pierwszego białoruskiego folklorysty Salomona Rysińskiego, malarza Jazepa Drozdowicza, fotografa Jana Bułhaka, znanego w całym świecie uczonego w dziedzinie astronautyki Borysa Kita i wielu innych działaczy państwowych, naukowych i kulturowych.

Należy podkreślić sympatię Adama Mickiewicza do narodu żydowskiego.

Adam Mickiewicz (1798, Zaosie, w pobliżu Nowogródka – 1855 rok, Stambuł). Polsko – białoruski poeta, publicysta, krzewiciel oświaty i działacz społeczny. Patriota Wielkiego Księstwa Litewskiego, walczył o wyzwolenie swojego narodu. Urodził się w rodzinie adwokata, zubożałego szlachcica; matka pochodziła z rodziny frankistów Majewskich, która przyjęła chrześcijaństwo. Niektórzy historycy przypuszczają że również żona Adama Mickiewicza Celina Wołowska, była prawnuczką jednego z liderów frankistów Szlomo ben Eliszy Szora z Rogatynia. Mickiewicz występował przeciwko antysemityzmowi i przejawiał sympatię do Żydów także w swojej twórczości artystycznej, jak również w działalności społecznej. W poemacie «Pan Tadeusz» (1834 rok) jedna z postaci – Karczmarz Jankiel, utalentowany muzykant – cymbalista i szlachetny człowiek, dochowuje wierności żydowskiej tradycji duchowej, a jednocześnie bierze udział w polskim zrywie wolnościowym. Mickiewicz polemizował z pisarzem Z. Krasińskim, który przedstawił Żydów w swoim dramacie <Nie-Boska komedia> (1835) jako wrogów polskiego narodu i chrześcijaństwa. Mickiewicz był przekonany, że związek Polaków i polskich Żydów doprowadzi do duchowego i materialnego odrodzenia kraju (jak kiedyś związek Polski z Litwą doprowadził do potęgi Rzeczypospolitej), mimo różnic dwóch narodów. Wypowiadał się on pozytywnie o Żydach w swoich wykładach w College de France w Paryżu (1840-1844). 9 sierpnia 1845 roku Mickiewicz wystąpił z mową w jednej z synagog w Paryżu i wyraził współczucie dla cierpień narodu żydowskiego. W 1848 roku w odezwie do Polaków, określając reguły przyszłej wolnej Polski, Mickiewicz nalegał na respektowanie równych praw dla wszystkich obywateli bez względu na wiarę. <Starszemu bratu Izraelowi - szacunek, braterstwo, pomoc na drodze do jego wiecznego ziemskiego szczęścia, równe ze wszystkimi prawa>, - była w nim mowa. Mickiewicz podzielał idee polskiego filozofa - mistyka Andrzeja Towiańskiego, będącego, tak jak i Mickiewicz, wyrazicielem polskiego mesjanizmu. Według Towiańskiego naród żydowski, polski i francuski składają się na trój jedyny Izrael, powołany aby uratować ludzkość. Te poglądy znalazły odbicie w napisanym utworze w stylu biblijnym <Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego> (1832), w którym prowadzona jest paralela pomiędzy powrotem Żydów z niewoli babilońskiej a zakończeniem męczeństwa Polski. Mickiewicz przekonany o tym, że przed Polską stoi zadanie wyzwolenia narodów zachodnioeuropejskich, a także rozwiązania kwestii żydowskiej, zaproponował on podczas Wojny Krymskiej (1853-1856) zorganizowanie żydowskiego Legionu do walki z Rosją, na podobieństwo istniejącego już polskiego pułku generała Zamoyskiego oraz już pułku kozackiego pod przywództwem Sadyk-Paszy. Z tym planem Mickiewicz zwrócił się do Żydów za pośrednictwem swojego pomocnika A. Lewi (lekarza armii francuskiej, potomka ochrzczonych Żydów, który zainteresował się w latach 1824- 1831 judaizmem pod wpływem Mickiewicza), obiecując zapewnienie żołnierzom żydowskim możliwości obchodzenia soboty i obrzędów judaizmu. Zarówno Mickiewicz jak i Lewi, prawdopodobnie, sądzili, że utworzenie legionu żydowskiego, jest pierwszym krokiem do odrodzenia narodu żydowskiego. W 1855 roku Mickiewicz udał się do Stambułu, żeby przekonać władze tureckie do utworzenia legionu żydowskiego. Tam zmarł nie urzeczywistniają swoich zamiarówciv.

Kopiec Adama Mickiewicza w Nowogródku usypany w latach 1924-1931
Kopiec Adama Mickiewicza w Nowogródku usypany w latach 1924-1931

BIOGRAFIE WYBITNYCH OSÓB, NALEŻĄCYCH DO NOWOGRODZKIEJ WSPÓLNOTY ŻYDOWSKIEJ

HARKAWY Alexander (1863, Nowogródek, Białoruś, – 1939, Nowy Jork), leksykograf języka jidysz i pisarz. Otrzymał tradycyjne wykształcenie żydowskie, wykazywał od młodych lat talent do nauki języków. Po pogromach w 1881 roku przyłączył się do towarzystwa <Am - 'ołam> i wyemigrował do USA (1882 rok). Jego pierwszy podręcznik do języka angielskiego jego autorstwa («Angielski nauczyciel», 1891) rozszedł się nakładem 100 tyś. egzemplarzy.

Harkavy zajmował się tłumaczeniem na jidysz utworów klasyków europejskich (takich jak «Don Kichot»), <Historię narodu żydowskiego> G. Greca, napisał książki o historii i kulturze Ameryki. Wykładał historię amerykańską i dyscypliny społeczne w instytucjach naukowych Nowojorskiej Rady ds. Kształcenia, gramatykę i literaturę jidysz w Nowojorskim Żydowskim Seminarium Nauczycielskim. Największe sukcesy osiągną w leksykografii. Jego słowniki angielsko-jidysz i jidysz-angielski (40 tyś słów) miał 22 wydania. Za najbardziej znaczące osiągnięcie uczonego uważa się wydanie słownika jidysz-angielsko-hebrajski (1925 rok; wydanie 4 - 1957 rok)cv. W 1930 roku A. Harkawy przyjechał do Nowogródka, podczas jego przyjazdu był kręcony film dokumentalny o Żydach Nowogródka.

HARKAWY Awraam Jakowlewicz (15.11.1835, Nowogródek Mińska gubernia – 15.03.1919, Petersburg) – znawca wschodu - semitolog. Pochodził z mieszczaństwa, ojciec-bogaty handlarz. W 1901 roku przyjęty do "szlachciców rodowych". Od 1858 roku uczył się w wileńskiej szkoły rabinistycznej, po skończeniu której dostał się w 1863 roku na wydział języków wschodnich uniwersytetu w Sankt-Petersburgu, ukończył go w 1867 roku. W 1868 obronił na uniwersytecie pracę magisterską "Podania muzułmańskich pisarzy o Słowianach i Rosjanach, od połowy VII do końca X wieku" i w tym samym roku otrzymał zagraniczną delegację w celach naukowych na 2 lata.

Zajmował się w uniwersytetach w Berlinie i Paryżu egiptologią i asyrologią. Po powrocie do Petersburga obronił w 1872 roku w uniwersytecie pracę doktorską o historii Wschodu "O pierwotnym miejscu zamieszkania Semitów, Indoeuropejczyków i Chamitów". W tym okresie w charakterze docenta etatowego Harkawy był dopuszczony do wykładania w uniwersytecie, jednak nie został zatrudniony na etatowym stanowisku i od tego czasu stronił od środowiska akademickiego. Dopiero w 1918 roku otrzymał od wydziału języków wschodnich propozycję zajęcia katedry semitologii. Po obronie pracy doktorskiej A. Harkawy do końca swojego życia pracował w bibliotece publicznej. Do końca swojej pracy w bibliotece niejednokrotnie występował jako członek jej komitetu gospodarczego, brał udział w organizacji różnych wystaw.

Harkawy brał aktywny udział w działalności Organizacji do rozpowszechnienia oświecenia między Żydami w Rosji, był członkiem jej komitetu, sekretarzem, honorowym opiekunem, redaktorem wydawnictwa Organizacji. Przez długie lata do końca swoich dni był członkiem zarządu petersburskiej wspólnoty żydowskiej, członkiem komitetu gospodarczego, kierującym kwestiami organizacyjnymi i gospodarczymi oraz starostą synagogi Petersburga. Wkrótce przed śmiercią na początku listopada 1918 roku podczas powrotu z pracy został potrącony przez ciężarówkę na ulicy Sadowej, odniósł poważne obrażenia.

Harkawy był nagrodzony orderami Władymira 4-ego stopnia, Anny 2-go i 3-go stopnia, Stanisława 2-go, 3-go i 4-go stopnia, Orderem Kawaleryjskim Izabeli Katolickiej.

Rabbi Josef-Jozl bar Szlomo-Zalman Horowitz (Staruszek z Nowogródka; ok.1848 – 1920 r.) – wybitny myśliciel i pedagog, jeden z duchowych przywódców nurtu Musar. Urodził się w litewskim miasteczku Płungiany położonym niedaleko granicy z Prusami; jego ojciec był sędzią w tym miasteczku. Ożenił się z córką handlarza manufakturą rabbiego Jaakowa Szteina z sąsiedniego miasteczka Szweksznie. Wykazawszy się wyjątkowym palety biznesowym i energią, młody handlowiec szybko rozwinął się i wzbogacił. W mieście Kłajpeda zapoznał się on z Izraelem Salanterem i pod jego wpływem zaczął studiować Torę. Za radą Izraela Salantera, rabbi Josef-Jozl osiedlił się w Kownie i zaczął pracować pod opieką Icchaka Blazera, który prowadził kowieński kolel awrechim - jesziwę dla rodzimych znawców Tory.

W 1882 roku podczas porodu umarła jego żona - wstrząśnięty smutkiem rabbi Josef-Jozl umieść swoje dzieci w różnych rodzinach i zamknął się przed światem w jednym z domów na przedmieściu Kowna, Słobóce. Planował on pozostać w dobrowolnym zamknięciu przez 7 lat, jednak przeszkodziła mu w tym policja rosyjska. Policja włamała się do jego pokoju wyważywszy drzwi, jednak przy przeszukaniu nie odnaleziono nic podejrzanego, mimo to władze zażądały od Jozefa-Jozla przerwania życia w odosobnieniu.

Wkrótce po tym Josef-Jozl ożenił się powtórnie, po uprzednim umówieniu się z teściem, że to właśnie teść weźmie na siebie odpowiedzialność za budżet rodzinny. Później jeden z przyjaciół wybudował dla niego izbę w gęstwinie leśnej niedaleko białoruskiego miasteczka Nowojelnia rabbi Josef-Jozl przeżył tam w samotności około 10 lat. Jedynie czasami odwiedzali go towarzysze nurtu Musar. Około 1896 roku Josef-Jozl założył jesziwę w białoruskim mieście Nowogródek. Stopniowo znajdywali się mecenasi, którzy gotowi ofiarować tysiące rubli na rok w celu wsparcia nowej jesziwy. Działając z kolosalną energią i samozaparciem Josef-Jozl zebrał w krótkim czasie 300 uczniów oraz 60 młodych rodzimych znawców Tory - w kolelu, utworzonym przy jesziwie.

Zajmując się Musarem z uczniami Josef-Jozl opracował system psychotechnicznych ćwiczeń, sprzyjających duchowemu rozwojowi i pokonaniu negatywnych cech charakteru. Ćwiczenia te były wykonywane zarówno indywidualnie, jaki w dużych grupach. Z reguły w ciągu każdego miesiąca cała jesziwa pracował nad jednym problemem: na przykład: w miesiącu ijar (kwiecień-maj) pozbywano się dążenia do honorów, w miesiącu tewet (grudzień-styczeń) - wypracowywali w swoim charakterze bitachon (ufność w Boga) itd. W latach 1896 - 1897 rabin Josef-Jozl przystąpił do szerokiego rozpowszechnienia swojego doświadczenia: działając we współpracy ze swoim mentorem Icchakiem Blazerem, założył on cały szereg kolel i jesziw, w których znaczną uwagę przykładało się do studiowania Musar - takie instytucje naukowe były utworzone przez nich w Lidzie Dyneburgu, Szawlach, a później w Mińsku, w Warszawie, Berdyczowie, Odessie i innych miastach. Po pierwszej rosyjskiej rewolucji w 1905 roku rabbi Josef-Jozl wprowadził do programu nauczania w jesziwie w Nowogródku nowy trening duchowy nazwany przez niego bursa (birża).

Wraz z początkiem pierwszej wojny światowej, kiedy wiele jesziw, które znalazły się w strefie przyfrontowej, wysyłała większość uczniów do domów, rabbi Josef-Jozl zachował nie tylko całą swoją jesziwę, lecz również ogłosił nabór nowych uczniów. Latem 1915 roku kiedy walki zbliżył się do Nowogródka, rabbi Josef-Jozl przeniósł jesziwę dalej od linii frontu, to miasta Homel - duży węzeł kolejowy, łączący Białoruś i Ukrainę. W trudnych warunkach okresu wojennego uczniowie żywili się głównie chlebem i wodą, chodzili w łachmanach, spali na ławkach w miejskich synagogach - lecz uczyli się z zadziwiającą pasją. Do uczniów, którzy przyjechali z Nowogródka, wkrótce przyłączyli się studenci z innych jesziw, a nawet niektórzy gimnazjaliści z miasta Homel, którzy powrócili do zachowywania Tory. Josef-Jozl przyjmował wszystkich chętnych i ilość uczniów wkrótce wzrosła do kilkuset.

Władze rosyjskie, które zwróciły uwagę na ogromne skupienie żydowskiej młodzieży w mieście Homel, chciały wcielić to armii wszystkich studentów jesziwy, którzy osiągnęli 18 lat - i wtedy pod koniec 1916 roku rabbi Josef-Jozl zdecydował rozproszyć uczniów po różnych miastach Imperium Rosyjskiego, otworzywszy tam dziesiątki nowych jesziw.

Przyjeżdżając do każdego z wyznaczonych przez rabina Josefa-Jozla miast, nieduża grupa jego uczniów zaczynała pracować w miejscowym domu nauki, a następnie skupiała wokół siebie najbardziej utalentowanych młodzieńców z rodzin żydowskich, w tym również z rodzin dalekich od Tory. W większości przypadków uczniowie Josefa-Jozla pokonywali wszystkie trudności i przeszkody; trudzili się dniami i nocami, a w jesziwach panowała atmosfera najwyższego duchowego uniesienia. Ogółem w systemie jesziw, utworzony przez uczniów z Nowogródka studiowało ponad 2 tysiące studentów - największe oddziały zostały założone w 8 miastach - Kijowie, Charkowie, Rostowie, Pawłogradzie, Czernichowie, Saratowie, Carycynie, Niżnym Nowogrodzie. Później oddział utworzono w Moskwie, niedaleko Kremla, jednak w związku z wydarzeniami z rewolucyjnymi istniał on nie za długo.

W tym okresie rabin Josef-Jozl pozostałą część uczniów w mieście Homel. Od czasu do czasu objeżdżał on swoje filie, a raz do roku wszyscy przewodniczący zbierali się razem. W 1918 roku rabin Josef-Jozl zaczął wypuszczać broszury ze swoimi lekcjami na tematy Musar, a uczniowie rozwozili je po całym kraju, to również łączyło liczne oddziały jesziwy w jedną duchową całość.

W 1919 roku po święcie Szawuot, rabbi Josef-Jozl przeniósł centralny oddział jesziwy (około 300 uczniów) - z miasta Homel do Kijowa, który był opanowany przez wojska hetmana Skoropackiego. Jednocześnie rabbi Josef-Jozl przeniósł wydziały swojej z Charkowa, Rostowa. Niżnego Nowogrodu i innych odległych miast rosyjskich, gdzie już rozpoczęły się represje czekistów i żydowskiej sekcji przeciwko żydowskim instytucjom religijnym, do tradycyjnych centrów żydowskich Białorusi i Ukrainy - do Mohylowa, Bobrujska, Berdyczewa, Żytomierza, Rzeczycy i innych.

Pod koniec 1919 roku w Kijowie zebrało się tysiące uchodźców z całej Ukrainy - mieszkali oni w synagogach, a większość z nich głodowała. W święto Sukkot w 1920 roku miasta wyszły oddziały białogwardyjskie generała Dienikina i uczynili pogrom. Po święcie Sukkot w Kijowie wybuchła epidemia tyfusu, która zabrała około 15 tysięcy istnień. Zarazili się niemal wszyscy uczniowie jesziwy kijowskiej - przeżyło 3 uczniów oraz sam rabbi Josef-Jozl. Ofiarnie, dniami i nocami, opiekował się chorymi. Na początku zimy również on odczuwał pierwsze symptomy śmiercionośnej choroby. Rabbi Josef-Jozl Horowitz zmarł w Kijowie 17 kislewa (listopad-grudzień) 1920 roku.

W 1922 roku za radą Chafec Chaima, uczniowie rabbi Josefa-Jozla nielegalnie, nie dużymi grupami przekroczyli granicę polską - łącznie około 600 osób. W krótkim czasie utworzyli oni około 60 jesziw, w których uczyło się kilka tysięcy młodzieńców - w Warszawie, Białymstoku, Międzyrzeczu i innych miastach. Wszystkie te jesziwy nazwano Bejt Josef (Dom Josefa) - na pamiątkę o rabbi Josefie-Jozlu. Szereg jesziw utworzono również na Łotwie i w Anglii. W 1929 roku grupa pięćdziesięciu uczniów osiedliła się w ziemi Izrael i założyła jesziwę w Tel-Awiwie. Po wojnie zięć i najbliższy uczeń Josefa-Jozla, rabbi Awraam Jafen, zebrał z ocalałych z ognia Zagłady uczniów, odrodził jesziwę <Nowardok> w USAcvi.

Tewje Bielski (1906 - 1986) - dowódca żydowskiego oddziału partyzanckiego braci Bielskich; od 3 stycznia 1944 - oddziału imienia Kalinina, który działał na terenach zachodniej Białorusi od maja-czerwca 1942 roku do 16 lipca 1944 roku i był bezpośrednio podległy pod Centrum Strefy Lidzkiej Obwodu Baranowiczowskiego. Oddział 2 grosze do śrutownika najbardziej Ślicznie to Kalina. Oddział Tewjego wszedł do historii ruchu partyzanckiego jako najbardziej liczny żydowski oddział partyzancki na terytorium Białorusi, a także Europy czekaj. Tewje Bielski urodził się w 1906 roku we wsi Stankiewicze, w powiecie nowogrodzkim guberni mińskiej. Był najstarszym z 12 dzieci w rodzinie Dawida Bielskiego i Bejle Mendelewicz, którzy posiadali młyn we wsi Stankiewicze. Rodzina żyła w wielonarodowościowym środowisku, pozostali mieszkańcy wsi byli Białorusinami i Polakami. W 1927 roku był wcielony do czynnej służby w polskiej armii, służył w 30 Pułku Kaniowskich Strzelców w Warszawie. Był zdemobilizowany w stopniu kaprala w 1929 roku. Do 17 września 1939 roku zajmował się w prywatnym biznesem w Rzeczypospolitej. Po ustanowieniu władzy sowieckiej w zachodniej Białorusi od 1940 roku pracował jako pomocnik księgowego w mieście Lida.

W maju-czerwcu 1942 roku razem z braćmi Zusem i Asaelem utworzył rodzinną grupę w Boczkowickim lesie w pobliżu wsi Stankiewicze. Pod koniec sierpnia 1942 roku z inicjatywy Tewjego grupa wzrosła do 80 osób zasilana przez uciekinierów z nowogrodzkiego getta. Od samego początku Tewje był wybrany na dowódcę oddziału, i stopniowo urzeczywistniał misję ratowania Żydów, zbierając różnorodne grupy przyjmując do oddziału wszystkich, którzy przychodzili samodzielnie. Od jesieni 1942 roku nawiązał kontakt z sowieckim oddziałem partyzanckim pod przywództwem W. Panczenkowa, a od lutego 1943 roku oddział Bielskiego w ilości 250 osób został włączony do oddziału <Październik> brygady leninowskiej w charakterze 9 kompanii. Sztab Brygady znajdował się w puszczy lipiczańskiej. W kwietniu 1943 roku Tewje podjął szereg kroków, aby wyprowadzić więźniów z getta w Lidzie. Przy tym ogólna liczba członków oddziału wzrosła do 75 osób. Oddział Bielskiego był wydzielony z oddziału <Październik> i rozdzielony na dwie grupy. Grupa rodzinna pod dowództwem Bielskiego - kobiety, dzieci i starcy - przemieściła się do puszczy nalibockiej w celu utworzenia bazy, bojowa - licząca około 100 osób - pozostała w rejonie Nowogródka i Lidy i brała udział w operacjach bojowych razem z innymi oddziałami. Podczas pacyfikacji <German> w lipcu-sierpniu 1943 roku, ukierunkowanej przeciwko partyzantom w puszczy nalibockiej Tewje zachował swój oddział w pełnym składzie. W październiku 1943 roku oddział powiększył się o 150 osób, które uciekły przez tunel z nowogrodzkiego getta.

W październiku - listopadzie 1943 roku zakończono budowę nowego obozu w odległości 8 kilometrów od wsi Kletyszcze rejonu stołpeckiego. Dowódca oddziału zorganizował życie oddziału na wzór sztetla, utworzywszy oddział pracowni, zapewniwszy przy tym zajęcie dla ludności obozu oraz zaspakajając potrzeby w naprawie broni, szyciu odzieży i obuwia oraz zaopatrując we wszystko co niezbędne swój oraz inne oddziały partyzanckie, znajdujące się w pobliżu.

Baza oddziału wyglądała jak miasto, w którym 20 mieszkalnych ziemianek zostało zbudowane w dwóch rzędach wzdłuż głównej ulicy. Po środku znajdował się sztab, pracownie i plac zbiórek. Ziemianki były ponumerowane, były zamieszkiwane zgodnie z zasadą społeczną. Według zawodu, miejsca, z którego pochodzili jej mieszkańcy lub według pozycji społecznej. W każdej zamieszkiwało około 40 osób. W szpitalu i na oddziale zakaźnym dla chorych na tyfus pracowało 27 lekarzy sztab pielęgniarek, był dentysta. W ogromnym budynku w centrum obozu znajdowały się pracownie, odgrodzone od siebie przegrodami. 18 krawców przeszywało, naprawiało odzież, szyło z płótna bieliznę; 20 szewców naprawiało i szyło obuwie ze skóry wyprawianej w garbarni. Kilka osób, tam pracujących, było chasydami i garbarnia służyła jako synagoga, gdzie pośród rozwieszonych do wyschnięcia skór modlili się ludzie. Rymarze wyprawiali siodła i rzemienie; stolarze robili okna i kolby do karabinów; kowale podkuwali konie i przygotowywali niezbędne elementy do naprawy broni. W pracowni szyto czapki, we młynie mielono mąkę, piekarnia wypiekała kila gatunków chleba, masarnia produkowała kiełbasę i wędlinę. W obozie był fryzjer, zegarmistrz, szkoła, łaźnia, mydlarnia. Istniało własne więzienie.

Ogólnie w różnych zakładach miało zajęcie około 200 osób. Brygada kobiet prała dla całego oddziału. We wspólnej kuchni gotowano zupę dla całego oddziału. Jednak z biegiem czasu korzystających z kuchni było coraz mniej, ponieważ w każdej ziemiance kobiety zaczęły gotować same. Dzieci pasły stado krów. Ci, którzy nie umieli nic zrobić, ochraniali obóz, zbierali i przygotowywali drewno. Dla dzieci otworzono szkołę. Na centralnym placu występowali artyści amatorzy.

Zdaniem generał-majora Czernyszowa jaki obóz był najlepszym przykładem zabezpieczenia zaplecza dla każdej armii.

W momencie wyzwolenia 8 lipca 1944 roku w oddziale znajdowało się 1018 osóbcvii.

W warunkach wojny, kiedy ludzkie życie, a tym bardziej życie Żyda, nie było nic warte, uratowanie jednego istnienia Tewje Bielski cenił bardziej, niż zlikwidowanie 10 wrogów. Ten cel wyróżniał oddział Bielskiego nie tylko w ruchu partyzanckim na Białorusi, lecz również w żydowskim oporze w całej Europie. W czasie wojny przez oddział Bielskiego przeszło ponad 1300 osób, spośród nich około 1200 pozostało przy życiu.

W 1944 roku po wyzwoleniu Białorusi Asael wraz z częścią oddziału wstąpił do Armii Czerwonej i zginął w Niemczech tuż przed zakończeniem wojny.

Według niektórych danych, po zakończeniu wojny Tewje i Zus byli poddawani prześladowaniom ze strony NKWD i w związku z tym uciekli do Polski. Jednak Polacy drogo odnosili się do Żydów po wojnie i bracia przeprowadzili się do Palestyny. Po utworzeniu państwa Izrael Tewje i Zus wzięli udział w wojnie o niepodległość. W 1955 roku przeprowadzili się do USA i zamieszkali w Brooklynie. Tewje został kierowcą ciężarówki, a Zus - właścicielem kilku Taxi.

W 1986 roku uratowani przez braci Bielskich ludzie zorganizowali bankiet na ich cześć w hotelu Hilton w Nowym Jorku. 600 osób na stojąco powitało brawami 80 letniego Tewjego Bielskiego. Tewje zmarł w grudniu tego samego roku. Na początku pochowano go na cmentarzu żydowskim w Long Island. Po roku był on ponownie pochowany z honorami wojskowymi na Wzgórzu Herzla w Jerozolimie.

Żadnych oficjalnych nagród bracia Bielscy nie otrzymali. Wśród ocalonych przez braci Bielskich ludzi zgodnie ze stanem z 2008 roku wśród żywych znajdowało się 28 osób. Potomkowie uratowanych liczą dziesiątki tysięcy osóbcviii.

Muzea - archiwa - kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nowogrodzkie Muzeum Historyczno-Krajoznawcze (ulica Grodzieńska, 2; tel. 2-14-70), założone w 1987 roku, otworzone w 1992 roku. Profil-kompleksowy. Ilość przedmiotów zbioru pustego - 8601. Ekspozycja muzeum opowiada o historycznym szlaku Nowogrodczyzny w okresie od X wieku do 1945 roku. W rozdziale poświęconym Nowogródkowi w okresie okupacji przez wojska faszystowskich Niemiec (1941 -1944) oddzielnym motywem przedstawiono historię nowogrodzkiej wspólnoty żydowskiej oraz jej losy w czasie wojny.

W lipcu 2007 roku na ulicy Mińskiej 64-66, gdzie w okresie wojny znajdowało się getto, otworzono Muzeum Żydowskiego Oporu, poświęcone ucieczce więźniów getta przez tunel i działalności żydowskiego oddziału partyzanckiego braci Bielskich. Autorzy projektu: Tamara Wierszycka, Jack Kagan. Pamiątkowa ekspozycja łączy 2 fale, w których przedstawiono wnętrze baraku, rekonstrukcja u wejścia do tunelu i ekspozycję, w której przedstawieni są organizatorzy i uczestnicy budowy tunelu. Ustalono nazwiska oraz trwa zbieranie informacji o wszystkich więźniach, którzy uciekli przez ten tunel. Również tutaj jest przedstawiony oddział Bielskiego, działający w składzie sowieckiego ruchu partyzanckiego, lokalni mieszkańcy, pomagający Żydom przeżyć Holokaust i zostały odkryte stosunki między innymi uczestnikami oporu - sowieckimi i polskimi partyzantami. Współczesna ekspozycja istnieje od 2003.

Dom - Muzeum Adama Mickiewicza (ulica Lenina, 1; tel.: 2-32-67, 2-43-40), założone w 1920 roku, otwarte w 1938 roku. Współczesna ekspozycja istnieje od 2001 roku. Profil - literacko-osobowy. Ilość przedmiotów zbioru głównego - 5162.

Archiwa (z informacją dotyczącą historii danej miejscowości)

  • Narodowe Archiwum Historyczne w Grodnie (F.1. Kancelaria Grodzieńskiego Gubernatora).
  • Narodowe Archiwum Historyczne w Mińsku (F. Nowogrodzki Kahał).
  • Państwowe Archiwum Obwodu Grodzieńskiego.
  • Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (F. 378. Kancelaria Wileńskiego Generał-Gubernatora).
  • Materiały o A. J. Harkawy: Archiwum Rosyjskiej Biblioteki Narodowej. F.1, op.1, 1872, Nr 34; 1876, Nr 59; on. la, 1885, Nr 7; 1896, Nr 3; Centralne Historyczne Archiwum Ukainy.

Infrastruktura turystycznaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Komunikacja (czym dojechać i skąd)

Do Nowogródka można dostać się za pomocą transportu wyłącznie samochodowego lub autobusowego. Odległość od Nowogródka do Mińska - 150 km, do Grodna - 160 km, do Wilna - 150 km. Z Warszawy można dostać się pociągiem lub autobusem do Grodna lub Lidy, następnie przesiąść się do autobusu do Nowogródka. Można również przylecieć samolotem z Warszawy (lotnisko im. F. Chopina) do Mińska (Narodowe Lotnisko <Mińsk>), a następnie dojechać autobusem do Nowogródka. Z Wilna przez Nowogródek kursuje codziennie autobus.

www.aiport.by – Narodowy port lotniczy Mińsk
http://transtekhnika.by/raspisanie/ - rozkład jazdy autobusów

Wskazówki dla turystów

Informację dla turystów można znaleźć w następujących pozycjach wydawniczych:

  • Nowogródek: [Broszura/foto: S. Płytkiewicz; Tekst: A. Warawwa]. – Mińsk: Riftur, 2003.
  • Nowogródek i okolice: [Album/Autorskie teksty i przekład na angielski: T. Wierszycka; slajdy i zdjęcie A. Kokasza i inni]. – Mińsk: Medysont, 2000.
  • Nowogródek i jego okolice: Przewodnik/[Fot.: S. Płytkiewicz; Tekst: M. Tołoczko]. –Mińsk: Riftur, 2003.
  • Nawagrudak = Nowogródek: [Album fotograficzny: na 960-lecie założenia Nowogródka і 60-lecie wyzwoleni Białorusi / Autor tekstu Т.R. Wierszycka; Foto: А. Krenc і inni.]. - Mińsk. : Junipak, 2004.
  • Mickiewicza młodości kraje: Przewodnik po Nowogrodczyznie i Litwie. - Wilno : Wyd-wo Pol. w Wilnie, 1998. - 390 s. - (Biblioteka "Magazynu Wilenskiego" ).
  • Pomniki Nowogródka. Komplet pocztówek w j. białoruskim i j. polskim. Tekst M. Gajba. – Mińsk, 2003. 
  • Novogrudok Nowogródek: album fotograficzny / [układ і foto І.М. Pieszachonawa-Mickiewicza; autor tekstu T.P. Caruk; przekład na j. angielski Dz. U. Liudczyka; przekład na j. polski А.Cz. Kołyszki]. – Mińśk: Białoruś, 2009.

Noclegi

  • Hotel «Nowogródek». Adres: Republika Białoruś, Obwód grodzieński, Nowogródek, ul. Mickiewicza, 12. Telefon: (+375 1597) 232-72 Fax: (+375 1597) 224-72
  • Hotel «Dom Pański» Adres: Republika Białoruś, Obwód grodzieński, Nowogródek, ul. Grodzieńska, 3. Telefon: (+ 375 1597) 25-385 Fax: (+375 1597) 22-604 E-mail: [email protected]
  • Hotel «NZGA» S.A. Nowogródek, ul. Wołczeckiego, 44. Tel.: +375 (1597) 2-12-65

Lokalne kontakty

  • Tamara Wierszycka, dyrektor Nowogrodzkiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Adres: Nowogródek 231400, obwód grodzieński, ul. Grodzieńska 2. Telefony: (01597) 21470.
  • Nikołaj Gajba, dyrektor Domu-Muzeum Adama Mickiewicza. Adres:
    obwód grodzieński, 231400 Nowogródek, ulica Lenina, 1. Telefony:
    (01597) 232-67 (dyrektor), 242-43 (główny księgowy, pracownicy naukowi), 243-40 (dyżurny, kasa).

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. http://www.belkamen.com/lands-42-167.html
  2. Севергин В.М. Записки путешествия по западным провинциям Российского государства. – СПб., 1803. – С. 131
  3. Гуревич, Ф. Древний Новогрудок, посад-окольный город. – Л., 1981.
  4. Краўцэвіч, А. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. – Rzeszow. 2000.
  5. Гайба, М.П. Навагрудак: гіст.-краязн. Нарыс. – С. 10.
  6. Гайба, М. Планіроўка і знешняе аблічча г. Навагрудак ў ХІ – пачатку ХХ стагоддзяў // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы / рэдкал.: А.А. Каваленя, А.К. Кулак і інш. – Мінск, 2010. – С. 61–66; Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 2. Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім. – Мінск, 2008. – С. 500.
  7. Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 2. Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім. – Мінск, 2008. – С. 353 ; Гайба, М.П. Навагрудак: гіст.-краязн. Нарыс. – С. 13.
  8. Гайба, М.П. Навагрудак: гіст. нарыс. – Навагрудак, 1992. – С. 13 – 14.
  9. http://www.archives.gov.by/index.php&id=989746
  10. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Т. 5. С. 255.
  11. Хрептович-Бутенева О. А. Перелом (1939-1942). - Paris : YMCA-Press, 1984. - 228 с
  12. Несцярэнка, У. “Новы парадак” // Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 289.
  13. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 177, 533, 534, 535, 537; http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol8_00430.html; НИАБ в Гродно, ф. 1, оп. 3, д. 1012, л. 2; Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г./ Под ред. Н. А. Тройницкого. – XII. Минская губерния. – Спб, 1904. – 241 с. ; НГАБ в Гродно. – Ф. 1. – Оп. 2. – Д. 961. – Л. 210 – 261, 291 – 325об., 555 – 568.
  14. Национальный состав населения Гродненской области в 2009 г. Статистический бюллетень. Минск, 2010. С. 16
  15. The Jewish town councils (kehila) // http://www.jewishgen.org/yizkor/Novogrudok/nov011.html
  16. The History of the Jews of Novogrudok / by Yaakov Goldberg; transl. by Aviva Kamil // Pinkas Navaredok (Navaredok memorial book). - Israel, 1963. – 419 s.
  17. Гайба, М. Планіроўка і знешняе аблічча г. Навагрудак ў ХІ – пачатку ХХ стагоддзяў // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы / рэдкал.: А.А. Каваленя, А.К. Кулак і інш. – Мінск, 2010. – С. 61–66.
  18. The History of the Jews of Novogrudok / by Yaakov Goldberg; transl. by Aviva Kamil // Pinkas Navaredok (Navaredok memorial book)/ - Israel, 1963. – 419 s.
  19. Новогрудок: исторический экскурс / Совмест. проект Бет-Лоххамей ха-геттаот – Еврейское агентство – Яд-Вашем / И. Абрамски (гл. ред.), Г. Сергиенко, И. Маляр (сост.). – Издание музея «Бет-Лоххамей ха-геттаот», 2005. – С. 18.
  20. Акты Виленской археографической комиссии. Т. 29. Акты о евреях. – Вильна, 1902. – С. 432–434.
  21. Иоффе, Э.Г. История еврейской общины Бреста: в кн.: Прошлое и настоящее евреев Беларуси: сб. статей. // http://www.jewish-heritage.org/ioffe.htm
  22. Гайба, М.П. Могілкі і пахаванні ў Навагрудку: краязн. нарыс / М.П. Гайба. – Мінск: Пейто, 2000. – С. 11.
  23. НГАБ. – Ф. 1774. – Оп. 1. – Д. 24. – Л. 275.
  24. The Jewish town councils (kehila) // http://www.jewishgen.org/yizkor/Novogrudok/nov011.html
  25. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437.
  26. The History of the Jews of Novogrudok / by Yaakov Goldberg; transl. by Aviva Kamil // Pinkas Navaredok (Navaredok memorial book)/ - Israel, 1963. – P. 14.
  27. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437.
  28. Новогрудок: исторический экскурс / Совмест. проект Бет-Лоххамей ха-геттаот – Еврейское агентство – Яд-Вашем / И. Абрамски (гл. ред.), Г. Сергиенко, И. Маляр (сост.). – Издание музея «Бет-Лоххамей ха-геттаот», 2005. – С. 19.
  29. The History of the Jews of Novogrudok / by Yaakov Goldberg; transl. by Aviva Kamil // Pinkas Navaredok (Navaredok memorial book)/ - Israel, 1963. – 419 s.
  30. НГАБ в Гродно. – Ф. 1. – Оп. 1. – Д. 961. – Л. 555–568.
  31. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437.
  32. НГАБ в Гродно. – Ф. 1. – Оп. 1. – Д. 961. – Л. 558, 558об., 565 – 566об., 567 – 567об., 568.
  33. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – – Мінск, 1996. – С. 535 – 537.
  34. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Минская губерния / сост И. Зеленский. Ч.2. – СПб, 1864. – С. 381.
  35. Булгак Я. Край дзіцячых гадоў. – С. 198.
  36. ЛГИА. Ф. 378, общ.отд., 1836 г., д. 119, л. 1
  37. ЛГИА. Ф. 378, общий отдел, 1837 г., д. 1179.
  38. НИАБ в Гродно. Ф. 1, оп. 2, д. 130.
  39. НИАБ в Гродно. Ф. 1, оп. 4, д. 638, л. 1, 3.
  40. НИАБ в Гродно. Ф. 1, оп. 4, д. 577, л. 2.
  41. НГАБ в Гродно. – Ф. 1. – Оп. 1. – Д. 1422. – Л. 6 об.
  42. НГАБ в Гродно. – Ф. 1. – Оп. 1. – Д. 961. – 829 л.
  43. НИАБ в Гродно. Ф. 1, оп. 4, д. 577, л. 2.
  44. НИАБ в Гродно. Ф. 1, оп. 4, д. 638, л. 1, 3.
  45. Новогрудок // http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BA
  46. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437.
  47. Новогрудок // http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BA
  48. Памятная книжка Минской губернии за 1883 г. – Минск: Минск. Губерн. Типография, 1882. – С. 171.
  49. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генеральной штаба. Минская губерния. Часть ІІ. Составил подполк. И. Зеленский. – Спб., 1864 – С. 433
  50. Памятная книжка Минской губернии на 1864 г. – Минск: Минская губернская типография, 1864. – С. 60.
  51. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генеральной штаба. Минская губерния. Часть ІІ. Составил подполк. И. Зеленский. – Спб., 1864 – С. 435
  52. Новогрудок // http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BA
  53. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 536.
  54. Рав Ави Шафран. Парадокс Новардока // http://www.evrey.com/sitep/culture/print.php?menu=319
  55. Мусар //Электронная еврейскаяэнциклопедия. Режим доступа: http://www.eleven.co.il/?mode=article&id=12875&query=%CC%D3%D1%C0%D0.
  56. Рав Ави Шафран. Парадокс Новардока // http://www.evrey.com/sitep/culture/print.php?menu=319
  57. The Fugu Plan. The untold story of the Japanese and the Jews during World War II, Marwin Tokaer and Mary Swartz, Paddington Press LTD, 1979.
  58. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 537.
  59. Памятная книжка Минской губернии на 1913 г. – Минск: Минская губернская типография, 1912. – С. 190.
  60. Наша Ніва: Першая Беларуская Газэта з Рысункамі. Факсімільнае выданне. Вып.3. 1910 г. / Адказны за выпуск З. Ф. Санько. – Мн.: Тэхналогія, 1998. – С. 164.
  61. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437
  62. Kuwalek, R. Życie kulturalne Nowogródka w latach dwudziestych // Ziemia Lidzka. – 1991. - № 4. http://www.pawet.net/zl/zl/1991_4/7.html
  63. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437
  64. Kuwalek, R. Życie kulturalne Nowogródka w latach dwudziestych // Ziemia Lidzka. – 1991. - № 4. http://www.pawet.net/zl/zl/1991_4/7.html
  65. Новогрудок: исторический экскурс / Совмест. проект Бет-Лоххамей ха-геттаот – Еврейское агентство – Яд-Вашем / И. Абрамски (гл. ред.), Г. Сергиенко, И. Маляр (сост.). – Издание музея «Бет-Лоххамей ха-геттаот», 2005. – С. 24.
  66. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437.
  67. ГАГО. Ф. 662. Оп. 3. Д. 21. Л. 1080.
  68. ГАГО. Ф. 662. Оп. 3. Д. 21. Л. 783 об – 784.
  69. Novogrudok // Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland,
    Volume VIII Districts Vilna, Bialystok, Nowogrodek. Editor Shmuel Spector,
    co-editor Bracha Freundlich. Published by Yad Vashem, Jerusalem, 2005. – Рages 430-437
  70. ГАГО. Ф. 662. Оп. 3. Д. 20. Л. 277.
  71. Новогрудок: исторический экскурс / Совмест. проект Бет-Лоххамей ха-геттаот – Еврейское агентство – Яд-Вашем / И. Абрамски (гл. ред.), Г. Сергиенко, И. Маляр (сост.). – Издание музея «Бет-Лоххамей ха-геттаот», 2005. – С. 25.
  72. Вершицкая, Т. Холокост на Новогрудчине // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы / рэдкал.: А.А. Каваленя, А.К. Кулак і інш. – Мінск, 2010. – С. 293.
  73. Вершицкая, Т. Холокост на Новогрудчине // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы / рэдкал.: А.А. Каваленя, А.К. Кулак і інш. – Мінск, 2010. – С. 295.
  74. Гринкевич, Т. Туннель // Советская Белоруссия. – 30.06.2007. http://www.sb.by/?area=content&articleID=59274
  75. Архив Яд Вашем. Item ID 3560211; Item ID 3562891; Item ID 7289464
  76. Национальный состав населения Гродненской области в 2009 г. Статистический бюллетень. Минск, 2010. С. 16.
  77. Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. – Мінск: БелЭн, 1993. – С. 451.
  78. Литовская митрополия // http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F
  79. Гісторыя Беларусі: у 6 т. Т. 2. Беларусь у Вялікім княстве Літоўскім. – Мінск, 2008. – С. 498.
  80. Іванова, Л. Рэфармацыйны рух на Навагрудчыне ў другой палове XVI – XVII першай палове ст. // Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 138–140.
  81. Палуцкая, С. Пачатковая гісторыя уніяцтва і Навагрудак // Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 144–145.
  82. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Т. 5. – Мінск, 1999. – С. 255.
  83. Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. – СПб., 1829. – С. 51.
  84. НИАБ в Гродно, ф. 1, оп. 3, д. 1012, л. 2, 3 об.
  85. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 534.
  86. Памятная книжка Виленского учебного округа за 1908/1909 учебный год. Издание управления Виленского учебного округа. – Вильно, 1909. – С. 262.
  87. Куль-Сяльверстава, С.Я. Культурнае жыццё Наваградка ў першай палове ХІХ ст. / С.Я. Куль-Сяльверстава // Наваградскія чытанні : матэрыялы навук. канф., прысвеч. 950-годдзю Навагрудка / Нав. гіст-краязн. музей ; нав. рэд. В.Ф. Кушнер. – Мінск : Хата, 1996. – С. 60–62.
  88. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 536.
  89. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 537.
  90. Наша Ніва: Першая Беларуская Газэта з Рысункамі. Факсімільнае выданне. Вып.3. 1910 г. / Адказны за выпуск З. Ф. Санько. – Мн.: Тэхналогія, 1998. – С. 164.
  91. Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. – СПб., 1829. – С. 51.
  92. ЛГИА. Ф. 378, общий отдел, 1833 г., д. 1055, л. 21 об.
  93. Новогрудок // http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%BA
  94. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – Мінск, 1996. – С. 533.
  95. Памяць: гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна.– С. 155;
  96. НГАБ. – Ф. 295. – оп. 1. – д. 1805. – л. 104 – 115 об.
  97. Памяць : гіст.-дак. хроніка Навагрудскага раёна. – С. 534.
  98. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Т. 5. С.255.
  99. Булгак Я. Край дзіцячых гадоў. ‑ Мінск, 2004. ‑ С. 117.
  100. Рав Ави Шафран. Парадокс Новардока // http://www.evrey.com/sitep/culture/print.php?menu=319
  101. Лакотка А.И. Архитектура европейских синагог. – С. 105 – 106.
  102. Гайба, М.П. Могілкі і пахаванні ў Навагрудку: краязн. Нарыс. – Мінск: Пейто, 2000 – С. 11.
  103. Гайба, М.П. Могілкі і пахаванні ў Навагрудку: краязн. Нарыс. – С. 16.
  104. http://www.eleven.co.il/article/12795
  105. Гаркави, Александр // Электронная еврейская энциклопедия http://www.eleven.co.il/article/11068
  106. http://toldot.ru/tora/rabbanim/rabbanim_8250.html?template=83
  107. Отряд Тувия Бельского // Режим доступа: http://jrmn.info/spisok-sostava/tuvia-belski.html; http://jrmn.info/bielski-detachment
  108. Братья Бельские (партизаны) // Режим доступа: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_(%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B)

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Ina Sorkina

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe