Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Ostróg - przewodnik

ukr. Острог, jid. אָסטרע

Ostróg - przewodnik
Ostróg, ogólny widok miasta
Ostróg, ogólny widok miasta, przed 1897, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Litera Tory

Nazwę miasta Ostróg w języku jidysz wymawiano jako Ostre, co można zrozumieć po hebrajsku jako Os Tora (hebr. litera Tory). Z tak brzmiącą nazwą miał Ostróg wszelkie predyspozycje, aby stać się ważnym miejscem dla żydowskiej kultury.

Informację o tym starym grodzie znajdujemy we wpisie opisującym 1100 r. w staroruskiej kronice Powieść minionych lat. W XIV w. miasto stało się siedzibą rodu książąt Ostrogskich, którzy zbudowali tu umocniony zamek. W 2. poł. XVI w. miasto było nazywane „Wołyńskimi Atenami”, dzięki sławnej Akademii Ostrogskiej, uczelni założonej w 1576 r. przez księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego – wiodącemu ośrodkowi myśli prawosławnej w Rzeczypospolitej. Ostróg jest znany także dzięki słynnej Biblii Ostrogskiej – wydrukowana przez Iwana Fedorowa w 1581 r., stała się pierwszym pełnym wydaniem kanonicznego tekstu Pisma Świętego w języku cerkiewnosłowiańskim.

Żydzi z Ostroga

Dokumenty średniowieczne nie zawierały szczegółowych danych o składzie etnicznym mieszkańców miasta. Jednakże w akcie podziału majątku księcia Konstantego Wasyla Ostrogskiego pomiędzy jego synami Januszem i Aleksandrem w 1603 r. zaznacza się, że w mieście mieszkali zarówno chrześcijanie (prawosławni i katolicy), jak Żydzi і Tatarzy. Żydzi stanowili wówczas drugą pod względem liczebności grupę religijną w Ostrogu. Ponieważ od 1603 r. miasto było podzielone na dwie części mające odrębnych właścicieli (Stare Miasto i Nowe Miasto) funkcjonowały w nim dwie oddzielne, choć współpracujące ze sobą społeczności żydowskie.

Pojedyncze informacje o mieszkających w Ostrogu Żydach pojawiają się w źródłach już z XIII w., jednak dynamiczny rozwój społeczności żydowskiej w mieście rozpoczął się w 2. poł. XVI w. Dzielnica żydowska w Ostrogu rozwinęła się w owym czasie na płd.-wsch. od miejskiego rynku. W 1603 r. zarejestrowano 73 mieszkających w Ostrogu Żydów, w 1629 r. już 229. Pod koniec lat 40. XVII w. społeczność żydowska Ostroga liczyła już ok. 1,5 tys. osób. Ostrogski kahał jako najważniejsza i najbardziej liczna społeczność żydowska Wołynia reprezentowała Żydów ziemi wołyńskiej na Sejmie Czterech Ziem, obok Łucka, Włodzimierza Wołyńskiego, Kowla i Dubna.

Maharsza i inni wielcy rabini

Ostróg, jako centrum dużej i ważnej społeczności żydowskiej, przyciągał znakomitych uczonych rabinów. Od początku XVI w. w mieście funkcjonowała jesziwa. Pierwszym znanym z imienia rabinem Ostroga i przełożonym jesziwy był Kalman ben Jakow Haberkasten, jego następcą – Solomon ben Ezechiel Luria (1510–1573), znany jako Maharszal. W jesziwie wykładał również autor księgi Szla (skrót od Szene luchot ha-berit, hebr. Dwie tablice przymierza) kabalista Izajasz Horowic (1565–1630). Kolejnym wybitnym działaczem był Samuel Edels, znany jako Maharsza (od skrótu słów More(j)nu ha-raw rabi Samuel Edels – hebr. Nasz nauczyciel i mistrz, rabin Samuel Edels). Na jego cześć główna ostrogska synagoga nazywana była Synagogą Maharsza.

Mauzoleum rabina Samuela Edelsa Marshue na cmentarzu żydowskim w Ostrogu
Mauzoleum rabina Samuela Edelsa Marshue na cmentarzu żydowskim w Ostrogu, 2014, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Samuel Eliezer Edels (1555–1631) – był jednym z najwybitniejszych rabinów, znawców prawa żydowskiego i komentatorów Talmudu swoich czasów. Był żonaty z córką rabina Poznania, Mosze Halperina. Jego teściowa Ejdla w latach 1585–1605 utrzymywała ze swoich funduszy jesziwę w Poznaniu, którą kierował jej zięć. Pod pseudonimem Edels, utworzonym od imienia teściowej, zasłynął w świecie żydowskim. Od 1605 r. został rabinem Chełma, następnie Lublina, od 1624 r. zaś do końca życia był rabinem Ostroga. Przeciwstawiając się powszechnej wówczas praktyce studiowania przede wszystkim XVI-wiecznego kodeksu prawa halachicznego Szulchan Aruch (hebr. Nakryty stół), Edels podkreślał potrzebę rzetelnego studiowana wcześniejszych źródeł. Był znany z dobroci i bezinteresownej chęci niesienia pomocy bliźnim. Na futrynie drzwi w jego domu (który spłonął w 1889 r.) został wyryty werset z Księgi Hioba: „Obcy nie nocował na dworze, przed podróżnymi otwierałem moje drzwi” (Hi 31, 32) – to dewiza, którą rabin kierował się przez całe swoje życie.

W latach 1600–1602 Edels opublikował swój komentarz do większości traktatów Talmudu: Chid(d)usze(j) halachot (hebr. Nowości prawne) oraz Chid(d)uszej aggadot (hebr. Nowele hagadyczne), w których wyjaśniał wątki hagad talmudycznych: opowieści historycznych i legend, przypowieści, aforyzmów oraz sentencji etycznych mędrców. W klasycznych wydaniach Talmudu są one załączone w dodatkach obok komentarzy Salomona Lurii (Maharszal) i Maharama z Lublina.

Rabin Samuel Edels zmarł w Ostrogu 30 listopada 1631 r., został pochowany na miejscowym cmentarzu żydowskim.

Kolejnym znamienitym uczonym związanym z Ostrogiem był Dawid ben Samuel ha-Lewi (1586–1667) – rabin і znawca prawa żydowskiego. Znany pod akronimem טַ"ז, TAZ, utworzonym z pierwszych liter tytułu napisanego przezeń dzieła Ture(j) zahaw (hebr. Złote wiersze). W 1641 r. zamieszkał w Ostrogu, gdzie był rabinem i przełożonym jesziwy. Ture(j) zahaw (wydawane w częściach od 1646 do 1766 r.) jest komentarzem do poszczególnych części traktatu Szulchan Aruch. W obawie przed pogromami Kozaków Chmielnickiego, ha-Lewi wyjechał na Morawy. W 1653 r. powrócił do Rzeczypospolitej, a w 1654 r. został głównym rabinem lwowskiej synagogi „Złota Róża”. Dawid ha-Lewi brał udział w Sejmie Czterech Ziem, jego podpis widnieje na wielu sejmowych uchwałach.

Rzemiosło i handel

Rynek w Ostrogu
Rynek w Ostrogu, 1900, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Jako że Ostróg leżał na szlaku handlowym, którym na zachód pędzono stada wołów, jednym z głównych zajęć tutejszych Żydów był handel bydłem, jednak nie brakowało wśród nich także kupców i rzemieślników innych specjalności. W 1. poł. XVI w. Ostróg otrzymał przywilej na cotygodniowe targi dwudniowe (w piątek i niedzielę) oraz na coroczne jarmarki trzydniowe, które odbywały się w dniu św. Onufrego, w dniu Opieki Matki Bożej oraz w dniu św. Mikołaja. Najbardziej rozpowszechnionymi rzemiosłami w Ostrogu pod koniec XVII w. były gorzelnictwo, browarnictwo i słodownictwo. O ich wadze świadczy duża liczba znajdujących się w mieście winnic, słodowni i browarów. W 1687 r. właścicielami tych obiektów byli wyłącznie Żydzi. W Starym i Nowym Mieście łącznie posiadali 144 kotły. W ordynackiej części miasta w tym czasie znajdowało się 17 winnic, 5 browarów oraz 5 słodowni. Inwentarze z lat 1708 i 1724 świadczą o obecności Żydów wśród krawców, cyrulików, kowali, kuśnierzy, rzeźników, piekarzy, konwisarzy, szklarzy, introligatorów, lekarzy, aptekarzy.

Kozacy i Tatarzy

W Ostrogu urodził się Natan Hanower (ok. 1610–1683) – autor kroniki Jawejn mecula (hebr. Bagno głębokie). Zapisano w niej, że w czasach powstania Bohdana Chmielnickiego w ciągu kilku dni w sierpniu 1648 r. zginęło w mieście ok. 600 Żydów. Nie mniej tragiczny był kolejny najazd Kozaków na Ostróg w 1649 r., którego ofiarami padło ok. 300 osób. Zamordowanych wrzucano do studni w pobliżu synagogi, w której urządzono stajnię. Natan Hanower, którego ojciec znalazł się wśród ofiar masakry, zapisał, że w Ostrogu pozostało tylko 3 Żydów i 5 żydowskich domostw. Jednak wspólnota odradzała się szybko. W akcie z 1654 r. zaznacza się, że w Starym Ostrogu na zamieszkałe 93 domy i pałace 44 należało do Żydów. W 1666 r. ostrogscy Żydzi ponownie wysłali na Sejm Czterech Ziem swojego delegata.

Zamek w Ostrogu
Zamek w Ostrogu – Baszta Okrągła, 2015, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem

Masakry z czasów powstania Chmielnickiego były wielką tragedią dla mieszkających na Ukrainie Żydów, jednak liczby ofiar podawane przez XVII-wiecznych kronikarzy bywają przesadzone i należy traktować je ostrożnie. Wg badań prof. Shaula Stampfera z Uniwersytetu Hebrajskiego w latach 40. XVII w. na ziemiach ukraińskich Rzeczypospolitej mieszkało ok. 40 tys. Żydów. W trakcie powstania Chmielnickiego zginęła ok. połowa z nich.

 

W 1687 r. istniało co najmniej 135 domów żydowskich przy ogólnej liczbie 390 w całym mieście. Zniszczenia dotknęły miasto także podczas wojny północnej na początku XVIII w. Wg aktów inwentaryzacyjnych części Ostroga z 1708 r., w mieście znajdowało się 58 chrześcijańskich oraz 40 żydowskich domów, а także 9 wolnych domów, 14 dworów szlacheckich. 188 domów stało pustych.

Wśród przedstawicieli ostrogskiej społeczności żydowskiej krążyła legenda, że w 1734 r. w czasie powstania kozacko-chłopskiego, zapamiętanego jako hajdamaczyzna, w obronie Żydów stanęli miejscowi Tatarzy. Na pamiątkę tego wydarzenia w Wielkiej Synagodze w Ostrogu przez długi czas co roku odczytywano wspomnienie poświęcone temu wydarzeniu.

Synagoga

W pn. części Ostroga znajdziemy zachowany budynek dawnej głównej miejskiej synagogi. Stanęła tu prawdopodobnie po 1627 r., w miejscu starszej bóżnicy.

Wielka Synagoga w Ostrogu
Synagoga w Ostrogu, 1933, fot. Jerzy Łuczyński, zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego
Ostróg, fasada synagogi
Synagoga w Ostrogu, ok. 1930, fot. Szymon Zajczyk, zbiory Instytutu Sztuki PAN
Ostróg, wnętrze synagogi
Wnętrze synagogi w Ostrogu - widok na aron ha-kodesz, ok. 1930, fot. Szymon Zajczyk, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Podobno kamień węgielny pod jej budowę kładł sam rabin Maharsza. Podobieństwo budynku do wzniesionej również w tym okresie Synagogi Przedmiejskiej we Lwowie każe przypuszczać, że była dziełem tego samego architekta – jej autor to Giacomo Medleni ze Lwowa. Sala główna jest prostopadłościanem o grubych murach z kamienia i cegły. Jej wysokość od podłogi do najwyższego punktu sklepienia sięga 11 m. W każdej z czterech ścian znajdują się po 3 duże okna, co symbolizuje 12 plemion Izraela. Sklepienie podtrzymują 4 ośmioboczne filary z doryckimi głowicami. Do sali głównej od zach. i płd. przylegały niegdyś przedsionki i babińce. Nic nie zostało z bogatego wystroju wnętrza bóżnicy. Jedynie zdjęcia i opisy świadków pozwalają na odtworzenie oryginalnego wyglądu budowli. Synagoga ulegała kolejnym najazdom i pożarom, jednak przetrwała jako czynny budynek kultowy do II wojny światowej. W czasach ZSRR była użytkowana jako magazyn środków chemicznych. Obecnie stoi opustoszała, w stanie katastrofy budowlanej. Grupa mieszkańców Ostroga podejmuje działania celem uratowania tego wyjątkowego zabytku.

Wśród tradycyjnych elementów wystroju wnętrza synagogi był też jeden oryginalny: kula armatnia podwieszona do sufitu na długiej linie. Wg legendy, w 1792 r. wojska rosyjskie postanowiły zdobyć ostrogską synagogę szturmem, sądząc, że w niej ukrywają się Polacy. Jednak kule, które przez wybite okna wpadały do wnętrza bóżnicy, szczęśliwie nie wybuchały i nie przyniosły uszczerbku znajdującym się w niej Żydom. Po 3 dniach szturmu Żyd o imieniu Eliezer wyszedł z synagogi, przepłynął rzekę i udał się do obozu najeźdźców. Przekonał ich, że w mieście nie ma już polskich wojsk, wskazał im bród, przez który mogli przejść rzekę, po czym Rosjanie zaprzestali oblężenia i opuścili Ostróg. Na cześć tego niezwykłego ocalenia Żydzi postanowili podwiesić jedną z kul do sufitu. Kilka kul z owych czasów znajduje się obecnie w Ostrogskim Muzeum Krajoznawczym. Na pamiątkę tych wydarzeń 7 dzień miesiąca tamuz (czerwiec–lipiec) postanowiono świętować w Ostrogu równie radośnie jak święto Purim, а w ich rocznicę w synagodze odczytywano specjalnie napisany tekst zwany Megilat Tamuz (hebr. Księga miesiąca tamuz).

Drukarnie

Pod koniec XVIII w. Ostróg stał się najważniejszym centrum drukarstwa żydowskiego w Imperium Rosyjskim. Pomiędzy 1794 r. a 1832 r. funkcjonowało tu 7 oficyn wydawniczych. Pierwszą z nich założył ok. 1792 r. Awraham ben Icchak Ajzyk z Korca. Pracowali u niego: Arie Lejb ben Jehuda, Mordechaj ben Jaakow, Jehuda Lejb ben Noach Szac (zecerzy), Jochanan ben Szlomo i Jaakow ben Mordechaj (preserzy) oraz Icchak ben Joszua Heszel z Porycka (giser, drukarz). Wspólnikiem Awrahama ben Icchaka Ajzyka był Aaron ben Jona, który w 1796 r. otworzył kolejną drukarnię hebrajską. Miała ona konkurować nie tylko z miejscową oficyną, lecz także z drukarnią Krügera w Nowym Dworze. Do zmylenia odbiorców, przekonanych, że kupują książki Krügera, wykorzystywał sygnet drukarski – monogram przypominający sygnet nowodworskiego drukarza. Bardzo szybko, w 1795 r. lub 1798 r., powstała trzecia oficyna, prowadzona przez Szmuela ben Isachara Ber Segala, właściciela drukarni hebrajskich w Korcu, Szkłowie oraz Połonnem. Ta ostatnia drukarnia została zamknięta z powodu publikowania materiałów polskich powstańców podczas powstania listopadowego w 1831 r.

Badacz pamięci

Badaczem i kronikarzem fascynującej historii ostrogskich Żydów stał się Menachem Mendel Bieber (1848–1923) – historyk, pisarz, nauczyciel i badacz żydowskiego dziedzictwa, który od wczesnych lat fascynował się historią swojego miasta i gromadził materiały do stworzenia pomnika literackiego żydowskiej społeczności Ostroga. Ożeniwszy się w 1866 r., przeprowadził się do Krakowa, gdzie po uzyskaniu wykształcenia historycznego został wykładowcą w Krakowskim Gimnazjum Żydowskim. W wolnym czasie pracował w bibliotekach Krakowa, Warszawy i Wilna. Bieber jest autorem powieści historycznych Di nacht in goles (jid. Noc na wygnaniu, 1874) oraz Wen dos leben ot geblit (jid. Kiedy życie kwitło, 1877). Pod koniec 1889 r. powrócił do Ostroga, gdzie dowiedział się, że na skutek pożaru utracono zabytki historyczne і jego materiały wraz z biblioteką. Wówczas postanowił dokładnie zbadać napisy na macewach. Wynikiem tej żmudnej pracy Biebera było zgromadzenie dużej liczby ważnych i interesujących dokumentów o życiu Żydów Ostroga od początku istnienia miasta do ХХ w. Wyniki swoich badań opublikował w 17 artykułach naukowych w różnych czasopismach Petersburga, Moskwy i Warszawy; w wielu szkicach i notatkach prasowych. W 1902 r. w Warszawie ukazała się jego pierwsza monografia historyczna Di alte Ostroger jidisze welt (jid. Dawne dzieje Żydów Ostroga), w 1907 r. w Berdyczowie ukazała się druga – napisana w języku hebrajskim Mazkeret li-gedole Ostroh (hebr. Pamięci wielkich rabinów Ostroga). W monografii zostało opisane życie i działalność ponad 400 rabinów i przywódców żydowskiej społeczności Ostroga. Oprócz pracy badawczej Bieber był wielkim popularyzatorem wiedzy o Ostrogu i jego mieszkańcach. Napisał ponad 100 artykułów do gazet i czasopism w wielu krajach na świecie, а także nieprzerwanie uczył historii w Gimnazjum Ostrogskim oraz w szkole żydowskiej Talmud-Tora. Zmarł w 1923 r. w wieku 75 lat.

Cmentarz

Menachem Mendel Bieber znalazł wieczny odpoczynek na miejscowym cmentarzu, zapewne tak starym, jak tutejsza gmina żydowska. Na nagrobku był wyryty następujący napis: „Urodzony w Ostrogu nasz nauczyciel i mentor Menachem Mendel Bieber, syn Ariego Lejbusza Biebera. Niech spoczywa w spokoju. Badacz historii, uważny do ludzi. Nauczyciel і kierownik szkoły. Napisał dwie książki. Jest naszą dumą i chwałą!”. Niestety jego grób nie dotrwał do naszych czasów.

W książce Mazkeret li-gedole Ostroh (hebr. Pamięci wielkich rabinów Ostroga) Menachem Mendel Bieber wspomina, że w najstarszej części cmentarza znajduje się wiele starych nagrobków, lecz tylko na dwóch są czytelne inskrypcje. Podaje ich odpisy i datuje je na 1445 r. i 1449 r. Zachowała się fotografia jednej z tych macew, jednak jej szczegółowa analiza dokonana przez prof. Andrzeja Trzcińskiego wskazuje, że tak dawna data została odczytana omyłkowo i macewę ustawiono w 1520 r., co i tak stawia ją wśród najstarszych znanych nagrobków z hebrajskimi inskrypcjami w dawnej Rzeczpospolitej. Zapisano na nim: „Tu pochowany mąż godny, pan Menachem, syn pana Eliezera, a pogrzebany w czwartek 15 dnia miesiąca szwat roku 280 wg rachuby krótkiej. Niech będzie dusza jego zawiązana w woreczku żywych”.

Cmentarz żydowski w Ostrogu
Cmentarz żydowski w Ostrogu, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Inni wybitni mieszkańcy Ostroga pochowani na cmentarzu żydowskim to m.in.: Szlomo ben Eliezer, Joel Halperin, Dawid Szmulewicz, Chaim Horowic. Jednak najbardziej znanym z pochowanych tu Żydów jest Samuel Edels (Maharsza).

Przetrwawszy wszystkie próby czasu i wojny, cmentarz stał się ofiarą rządów sowieckich. Po likwidacji w 1968 r. został przekształcony na park wypoczynku z parkietem do tańca, krytą strzelnicą і wesołym miasteczkiem, а nagrobkami wyłożono chodniki w jednostce wojskowej oraz szpitalu psychiatrycznym. W ostatnich latach dzięki wysiłkom lidera miejscowej społeczności żydowskiej Hryhorija Arszynowa park został zamknięty, a część macew wydobytych z placów i ulic Ostroga została ponownie ustawiona na terenie cmentarza. Odbudowano też ohel nad grobem rabiego Edelsa. Grób Maharszy znów jest miejscem pielgrzymek Żydów z całego świata.

Księga Pragnień

Ostróg dwukrotnie odwiedziła etnograficzna ekspedycja Sz. An-skiego. Podczas wyprawy odnaleziono tu manuskrypt Sefer ha-Cheszek (hebr. Księga pragnień). Jest to księga o uzdrawiaczu (baal szemie), zwanym Hillelem, który był znanym kabalistą, a w latach 1732–1740 zajmował się m.in. wyganianiem złych duchów w miasteczkach Wołynia i Podola. Sefer ha-Cheszek jest zbiorem porad z zakresu medycyny ludowej, przede wszystkim modlitw mających służyć egzorcyzmom. Co ciekawe, znajdują się w niej nie tylko przykłady udanych rytuałów, lecz także te przypadki, w których dybuka wypędzić z człowieka się nie udało. Taka sytuacja miała miejsce w Ostrogu, a Hillel opisuje ją następująco:

„Kultur-Liga” w Ostrogu

 

Początek XX w. wiązał się z powstawaniem nowych organizacji politycznych i społecznych. Jedną z takich organizacji była „Kultur-Liga” założona w 1918 r. z inicjatywy Jakowa Tolpina, działacza partii „Poalej Syjon”, który tak o tym wspomina w Księdze pamięci Ostroga.

W okresie międzywojennym Ostróg stał się sennym prowincjonalnym miasteczkiem, choć położenie bezpośrednio przy granicy z ZSRR sprawiło, że w mieście spotkać można było zarówno żołnierzy wojsk ochrony pogranicza, jak i przemytników. Społeczność żydowska rozwijała aktywną działalność kulturalną i społeczno-polityczną. Funkcjonowały tu oddziały żydowskich partii politycznych, organizacje kulturalne, biblioteka żydowska i szkoła towarzystwa Tarbut. W 1933 r. uruchomiono nową jesziwę, nazwaną Jesziwą Maharsza na cześć Samuela Edelsa.

Szpital

W 2. poł. ХІХ w. w Ostrogu własną praktykę posiadało od 8 do 10 żydowskich lekarzy. Żeby zapewnić biednym Żydom dostęp do opieki medycznej, ostrogski przedsiębiorca Mosze Zusman kupił duży budynek i przekazał go społeczności żydowskiej w celu stworzenia w nim szpitala. Placówka została otwarta 16 września 1861 r. Stanowisko lekarza naczelnego objął Lew Altszuler. Szpital miał 20 stałych łóżek oraz mógł obsłużyć 100 wizyt ambulatoryjnych dziennie, posiadał aptekę oraz schronisko na 4 łóżka.

Szpital żydowski był finansowany z ofiar darczyńców. W związku z ciężką sytuacją gospodarczą w latach 20. XX w. powstało niebezpieczeństwo zamknięcia tej placówki. Pracownicy szpitala wpadli na pomysł organizacji koncertów, wieczorów charytatywnych, proszonych obiadów, z których dochód przeznaczali na szpital. Jako miejsce przeprowadzenia imprez zostało wybrane Gimnazjum dla kobiet im. A. Błudowej. Dzięki przeprowadzeniu 23 imprez sytuacja finansowa szpitala została ustabilizowana.

Wraz z przyjściem do miasta w 1939 r. władz radzieckich szpital żydowski zamknięto. Cały sprzęt oraz majątek przekazano na rzecz nowo otwartego szpitala rejonowego. Szpital żydowski działał na przestrzeni 78 lat і udzielał pomocy wszystkim mieszkańcom Ostroga, bez względu na narodowość.

II wojna światowa i Zagłada

W 1939 r. społecznośc żydowska Ostroga liczyła ok. 10,5 tys. osób. We wrześniu 1939 r. do miasta wkroczyły wojska sowieckie, wielu mieszkańców Ostroga (Żydów, Polaków, Ukraińców) zostało wówczas wywiezionych na Syberię. W lipcu 1941 r. Ostróg zajęli Niemcy, którzy już pierwszego dnia okupacji aresztowali i rozstrzelali 300 przedstawicieli żydowskiej inteligencji. Następnie w dwóch masowych egzekucjach (4 sierpnia i we wrześniu 1941 r.) zamordowano ok. 5,5 tys. Żydów. Pozostali przy życiu zostali zamknięci w getcie, większość z nich zginęła podczas kolejnej masowej egzekucji, która miała miejsce 19 listopada 1942 r. Egzekucje odbywały się w okolicy masywu leśnego Nowego Miasta. W latach 90. XX w. ustawiono tam pomnik upamiętniający ofiary Zagłady. Autorem projektu pomnika jest pochodzący z Ostroga Zalman Szojchet.

Współczesność i pamięć

Po wojnie do Ostroga wróciło kilkadziesięciu Żydów ocalałych z Zagłady, wśród nich członkowie oddziałów partyzanckich. Większość z nich wyemigrowała, jednak w mieście wciąż działa społeczność żydowska. Obecnie liczy ona ok. 30 osób. Jej lider Hryhorij Arszynow doprowadził do odbudowy cmentarza żydowskiego i podejmuje wysiłki w celu uratowania zabytkowego budynku synagogi. W mieście działa Akademia Ostrogska, unikalna w swoim charakterze uczelnia wyższa o profilu humanistycznym, przy której uruchomiono Centrum Judaistyki. Ostróg obfituje w zabytki i atrakcje turystyczne, z roku na rok jest odwiedzany przez coraz większą liczbę turystów.

Warto zobaczyć

  • Synagoga (ХVІ–ХVІІ w.), ul. Edelsa

  • Cmentarz żydowski (XVI w.), ul. Kozacka

  • Akademia Ostrogska: najstarsza ukraińska placówka naukowo-edukacyjna (XVI w.), ul. Seminarska 2

  • Kościół Wniebowzięcia NMP (ХV–ХІХ w.), ul. Kniaziw Ostrogskich 4a

  • Cerkiew Objawienia Pańskiego (ХV w.), ul. Akademiczna 5

  • Wieża Murowana (ХІV w.): dawna rezydencja rodu Ostrogskich, obecnie – Ostrogskie Muzeum Krajoznawcze, ul. Akademiczna 5

  • Wieża Okrągła (ХVІ w.), ul. Akademiczna 5

  • Muzeum Książki i Drukarstwa: mieści się w Łuckiej Wieży Nadbramnej (XVI w.). Podstawą ekspozycji są zbiory książkowe Muzeum Krajoznawczego, zapoczątkowane jeszcze w latach 1909–1912. Wśród rzadkich eksponatów muzeum jest Biblia Ostrogska Iwana Fedorowa. Zbiory liczą ok. 3 tys. eksponatów, z których połowa to rekopisy, starodruki łacińskie i cyryliczne z XVI–XVII w., ul. Papanina 5

  • Tatarska Wieża Nadbramna (ХVІ w.), ul. Tatarska 65

  • Muzeum Numizmatyczne, pr. Nezaleznosti 11

  • Domy mieszkalne z XIX w., w tym: dom lekarza Wobłego (ul. Herojiw Majdanu 10); dom Weintrauba (ul. Herojiw Majdanu 4); dom Scheinenberga (prospekt Nezałeżnosti 45); dom Scheinfeina (ul. Herojiw Majdanu 2)

Okolice

Międzyrzecze (5 km): monaster męski św. Trójcy (XIII w.)

Nowomalin (12 km): pozostałości zamku książąt Malińskich i Sosnowskich (XIV–XVII w.)

Dermań (25 km): monaster męski założony przez książąt Ostrogskich, który w ХХ w. został monasterem żeńskim. W monasterze tym pracował Iwan Fedorow. Wieś jest miejscem urodzenia znanego prozaika ukraińskiego w ХХ w. Ułasa Samczuka

Sławuta (27 km): czynna synagoga, cmentarz żydowski z grobem cadyka Mosze Szapiro, miejsca pochówku ofiar Holokaustu, kościół św. Doroty – krypta książąt Sanguszków, budynki administracyjne i stajnia książąt Sanguszków, budynki handlowe i ratusz

 

Opracowanie tekstu: Wiktor Naumowicz, Emil Majuk