Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Podhajce - pzewodnik

ukr. Підгайці, jid. פּידײַיִץ

Podhajce - pzewodnik
Ratusz w Podhajcach, 1905-1906, zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

Pod gajem

Prawdopodobnie nazwa pochodzi od określenia miejsca położenia osady: „miasto pod gajem”. Pierwotna osada istniała na terenie dzisiejszej wsi Stare Miasto, która jest obecnie przedmieściem Podhajec. Pierwszą pisemną wzmiankę o mieście datuje się na 1397 r., a pierwszymi znanymi właścicielami Podhajec byli magnaci Kniehiniccy, po nich zaś Buczaccy, którzy założyli w mieście w XV w. zamek i pierwszą parafię katolicką. W 1539 r. Podhajcom nadano prawa magdeburskie. W tym czasie także odbudowano zamek w Podhajcach. W 1544 r. Podhajce są wspomniane jako oppidum-castrum (łac. miasto-zamek). Zbudowano wówczas cerkwie, kościół i synagogę. Pierwsza wzmianka o rabinie, który stał na czele gminy żydowskiej w Podhajcach, pochodzi z 1552 r.

W XVII w. miasto było rozbudowywane w kierunku pobliskiego wzgórza, na jego szczycie powstał nowy plac rynkowy, zbudowano kamienice, w głębi góry utworzono rozbudowane przejścia podziemne. Zamek został wzmocniony za pomocą potężnych wież. Plac rynkowy w kształcie trójkąta – nietypowy dla miast magdeburskich, był charakterystyczny dla miast ruskich.

Pierwszy herb miejski Podhajec znany jest od 1554 r. Równocześnie z powstaniem herbu tworzyły się cechy rzemieślnicze: pierwszym znanym cechem był związek kuśnierzy (wzmiankowany w XVI w.). Istniały także cechy: kowalski, bednarski, ciesielski i inne. W XVII w. w Podhajcach funkcjonował jedyny w Galicji cech muzyczny. Od 1590 r. znany jest statut pierwszego cechu kuśnierzy. W tym samym roku Podhajce otrzymały przywilej na organizowanie cotygodniowych targów sobotnich.

W 1641 r. Podhajce stały się własnością Potockich. Okres ich władania był czasem największego rozkwitu w dziejach miasta. Odbudowano zamek, wzniesiono ratusz i inne budynki. Oprócz kościoła i synagogi na terenie miasta i przedmieść było 6 (w XVIII w. – 7) cerkwi ruskich, na 1664 r. datowana jest wzmianka o świątyni ormiańskiej (ormiańsko-gregoriańskiej), zapewne drewnianej. W latach 1650–1653 społeczność ruska zbudowała kamienną cerkiew Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy, która zachowała się do dziś.

Kamienice przy rynku w Podhajcach
Podhajce, kamienice przy rynku, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Jesienią 1667 r. król Jan Sobieski na polach niedaleko miasta odniósł zwycięstwo nad wojskami tatarsko-kozackimi Piotra Doroszenki, hetmana Ukrainy Prawobrzeżnej. W kościele podhajeckim podpisany został traktat pokojowy.

W dniach 9–11 września 1675 r. wojsko tureckie doszczętnie zrujnowało Podhajce. Aby odbudować miasto, Feliks Kazimierz Potocki kazał zwolnić mieszkańców z płacenia wszelkich podatków na okres 12 lat.

Na skutek I rozbioru (1772) miasto znalazło się w monarchii Habsburgów. Na przełomie XVIII–XIX w. władze austriackie rozebrały zamek w Podhajcach oraz miejskie fortyfikacje, zamknięto niektóre parafie, zlikwidowano szpitale i cmentarze cerkiewne. Znaczna część ludności żydowskiej opuściła miasto. Aby ożywić gospodarkę w mieście, w 1820 r. zezwolono na organizację w Podhajcach 11 jarmarków.

W okresie I wojny światowej zniszczonych zostało ok. 200 budynków, zginęło ponad 10% mieszkańców miasta. Podhajce stały się miastem przyfrontowym, w którym leczono chorych i rannych wojennych. W listopadzie 1918 r. na rynku w Podhajcach proklamowano władzę Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, a w mieście powstała administracja ukraińska. W czasie wojny ukraińsko-polskiej w latach 1918–1919 miasto przez pewien czas było kontrolowane przez wojska ukraińskie. W sierpniu 1920 r. Podhajce były okupowane przez bolszewików, a 21 września 1920 r. miasto zostało zajęte przez wojska polskie.

W 1924 r. w Podhajcach utworzono Powiatowy Związek Spółdzielni, a w 1925 r. organizację „Płast”. W latach 30. XX w. założono kluby piłkarskie: żydowski „Makabi” i polski „Klub Sportowy”. W mieście działały organizacje młodzieżowe „Sicz”, „Sokół”, „Betar” i „Strzelcy”. W latach 1928–1934 zbudowano część powiatowego Ukraińskiego Domu Ludowego.

Żydzi z Podhajec

Najstarsza zachowana wzmianka o Żydach mieszkających w Podhajcach pochodzi z 1552 r. i dotyczy podatku pogłównego płaconego w wysokości 20 zł. Społeczność żydowska zamieszkiwała tereny położone na płd. od rynku. Żydzi zajmowali się głównie handlem, część z nich była dzierżawcami lub rzemieślnikami. W 1648 r. społeczność żydowska mocno ucierpiała podczas powstania Chmielnickiego. W 1677 r. Turcy, którzy zajmowali wówczas Podole, również prześladowali Żydów.

Synagoga

Pierwsza wzmianka o synagodze w Podhajcach jest datowana na 1552 r. Współczesny budynek powstał w XVIІ w. Budowla ta jest uważana za najstarszą w mieście. Bóżnica stała w pobliżu bramy miejskiej i służyła jako dodatkowy punkt obronny przy wejściu do miasta.

Podhajce, Synagoga
Podhajce, Synagoga
Synagoga w Podhajcach, ok. 1920, zbiory Instytutu Sztuki PAN

Bryła główna jest zbudowana na planie prostokąta, w płaskich murach wycięte są wąskie okna, fasadę wsch. umocniono skarpami. Częściowo zachowała się górna część głównego portalu utrzymanego w stylu renesansowym. Do podstawy synagogi przylegają jednokondygnacyjne babińce. We wnętrzu synagogi zachowały się rzeźbione ornamenty roślinne i sztukateria. We wnętrzu bóżnicy do dziś zachowały się pozostałości kamiennych rzeźbień aron ha-kodeszu. Nad wejściem głównym zachował się napis w języku hebrajskim: „Oto jest Brama Pana, przez nią wejdą sprawiedliwi”.

Inskrypcja nad wejściem w synagodze w Podhajcach
Inskrypcja nad wejściem w synagodze w Podhajcach, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Nieopodal synagogi, w odległości ok. 100 m, znajduje się zachowany budynek dawnej mykwy. Niegdyś naprzeciwko Wielkiej Synagogi znajdował się też stary bejt ha-midrasz oraz 2 sąsiadujące z bóżnicą budynki, które pełniły funkcję domów modlitewnych dla czortkowskich i bełskich chasydów.

Rabini

Pierwszymi rabinami w Podhajcach byli rabin Mosze i jego syn rabin Jehuda Lejb. Nazywano ich zaszczytnym tytułem gaon. Na przełomie XVI i XVII w. funkcje rabinów pełnili Beniamin Aaron ben Abraham i jego syn Jakub. Po nim był rabin Dawid, który napisał Tiferet Israel. Następnie w Podhajcach pełnił posługę rabbi Mosze Katz, syn rabiego Szabtaja, autora książki Haszach. Na początku XVIII w. rabinem w Podhajcach był rabbi Katzenelenbogen, który przeniósł się z Podhajec do Ansbachu w Bawarii. Syn autora książki Pnej Jehoszua Icchak Ber został później rabinem Moguncji. W poł. XVIII w. w Podhajcach służył rabin Meszulam Zalman, syn słynnego rabina zachodnioeuropejskiego Jakuba Emdena. Ostatnim rabinem przed 1772 r. był Symcha Rapaport, syn rabbiego Chaima ha-Kohena Rapaporta, rabina ze Lwowa. W XVIII w. w Podhajcach urodził się i przez pewien czas mieszkał rabin Dawid ha-Kohen Lilienfeld. W ciągu ostatnich dziesięcioleci swego życia pełnił posługę jako rabin i kaznodzieja we Frankfurcie nad Odrą. Tam opublikował swoje książki: traktaty o Szabacie, kazania na soboty i święta, nowele o zasadach filozofii i kabały oraz komentarze do traktatów talmudycznych.

Jednym z najbardziej znanych rabinów Podhajec pod koniec XVI w. i na początku XVII w. był Beniamin Aaron Solnik (1530–1620) – jeden z największych autorytetów i twórców prawa żydowskiego w Rzeczypospolitej. Jego ojciec, rabbi Abraham, pochodził z Salonik (stąd też jego nazwisko) i należał do potomków Icchaka Abarbanela (1437–1508), ministra finansów hiszpańskiego króla Ferdynanda, ale też żydowskiego uczonego, autora komentarzy do Tanachu (Biblii hebrajskiej). Beniamin Solnik był uczniem Moszego Isserlesa (1520–1572) z Krakowa і Salomona Lurii (1510–1573) z Lublina. Przez krótki okres czasu był rabinem na Śląsku, później piastował stanowisko rabina i przewodniczącego sądu rabinackiego w Podhajcach. Beniamin Aaron Solnik był członkiem, a następnie przewodniczącym Waad Arba Aracot (Sejmu Czterech Ziem). Jego syn Jakub odziedziczył stanowisko rabina i przewodniczącego sądu religijnego w Podhajcach, a także otrzymał członkostwo w Waad Arba Aracot. Napisał książkę Nachalat Jaakow (hebr. Dziedzictwo Jakuba). Drugi jego syn, Abraham, został rabinem w Tarnopolu, a później rektorem jesziwy w Brześciu. Zięć Solnika Menachem Mann był rabinem i rektorem jesziwy w Wiedniu.

Benjamin Aaron Solnik napisał wiele książek, w tym w języku jidysz, m.in. Micwot Naszim (dotycząca przykazań obowiązujących kobiety), która była bardzo popularna w Europie i została przetłumaczona w 1616 r. na język włoski, а w czasach współczesnych na język angielski i hebrajski. Rabiemu Beniaminowi Solnikowi sławę przyniosła książka Masat Beniamin (hebr. Dar Beniamina), zbiór pytań i odpowiedzi dotyczących żydowskiego prawa religijnego – Halachy. Po raz pierwszy opublikowana w Krakowie w 1633 r., książka stała się źródłem wiedzy popularnym wśród ówczesnych Żydów.

Grób zmarłego w 1620 roku rabina Aarona Benjamina Solnika na cmentarzu żydowskim w Podhajcach
Grób zmarłego w 1620 roku rabina Aarona Benjamina Solnika na cmentarzu żydowskim w Podhajcach, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Sabataizm

W latach 80. XVII w. zamieszkał w Podhajcach Chaim Malach, jeden z liderów sabataizmu na ziemiach Rzeczpospolitej. Dzięki jego wpływowi Podhajce stały się ważnym centrum tego ruchu. W mieście działali zwolennicy Sabataja Cwiego – Szmuel Jakow Falk (nazywany Sokołem albo der Falkiem, który żył w latach 1708–1782) oraz Mosze Dawid (urodzony w Podhajcach w 1696 r.). Ci dwaj zwolennicy sabataizmu byli wybitnymi kabalistami. Po potępieniu sabataizmu i frankizmu obydwaj zostali zmuszeni do ucieczki z Podhajec. Pierwszy osiadł w Londynie, gdzie uchodził za cudotwórcę, drugi zaś zatrzymał się w Hamburgu, gdzie służył jako rabin. Część jego zwolenników wkrótce przyjęła chrześcijaństwo.

W Podhajcach istniał silny opór wobec herezji sabataizmu i frankizmu, na czele którego stał Meszulam Zalman Emden – syn słynnego rabina Jakuba Emdena.

Chasydyzm i haskala

Od końca XVIII w. większość Żydów w Podhajcach była zwolennikami chasydyzmu. Byli to chasydzi rabbiego ze Stratyna, chasydzi bełscy oraz zwolennicy cadyka z Różyna – gałęzi Husiatyn i Czortków. Niektórzy potomkowie chasydów z Podhajec do dziś mieszkają w Nowym Jorku i Jerozolimie. Należy zaznaczyć, że w Podhajcach istniała także grupa misnagdów, która była skupiona wokół bejt ha-midraszu (z niej wywodziło się wielu zwolenników haskali). W 1876 r. powstał klub żydowski, który prowadził bibliotekę i czytelnię.

Podhajce, żydowskie towarzystwo społeczno-kulturalne "Ahva"
Podhajce, żydowskie towarzystwo społeczno-kulturalne "Ahva", 1933, zbiory Stepana Kolodnickiego

Upadki i wzloty

Na początku XVIII w. Żydzi stanowili większość ludności miasta. W 1788 r. z 33 kamienic na rynku, 21 należało do nich. Pod koniec XVIII w. oraz w XIX w. Podhajce opuściła znaczna część ludności żydowskiej, która przeprowadziła się do nowych ośrodków handlowych. W 2. poł. ХІХ w. życie miasta i społeczności żydowskiej zaczęło się odradzać. Liczba ludności żydowskiej w 1910 r. wynosiła ok. 6 tys. osób. W pierwszych wyborach do rady miejskiej w 1874 r. żydowscy przedstawiciele uzyskali 18 z 30 mandatów. W 1889 r. zastępcą burmistrza został Izydor Lilienfeld. W 1889 r. miasto odwiedził baron Hirsch i ofiarował 50 tys. franków na potrzeby biednych mieszkańców miasta. W mieście powstały nowoczesne instytucje – żydowska czytelnia, szkoły, przedszkole.

W 1898 r. z ruchu palestynofilskiego zrodziła się w mieście pierwsza organizacja syjonistyczna „Syjon”, która liczyła ok. 150 członków, а w skład jej władz wchodził jeden z miejskich bogaczy, przewodniczący społeczności żydowskiej, Benjamin Kutner. W Podhajcach w 1906 r. założono oddział organizacji „Poalej Syjon”, a w 1918 r. dodatkowo „Ha-Szomer ha-Cair”.

W 1905 r. rabin Szalom Lilienfeld (1857–1909), który piastował stanowisko rabina w Podhajcach w latach 1887–1909, założył Talmud-Torę, gdzie nauczali wszyscy mełamedzi miasta, a pensje były wypłacane przez radę społeczności żydowskiej.

Znanym działaczem kultury żydowskiej był urodzony w Podhajcach Michał Weichert (1890–1967) – reżyser teatru żydowskiego wystawiającego sztuki w języku jidysz, krytyk teatralny i historyk teatru, założyciel jednej z pierwszych żydowskich szkół teatralnych. Pod koniec lat 20. XX w. zorganizował i stanął na czele Żydowskiego Studia Eksperymentalnego „Jung Teater” w Warszawie, które jako pierwsze wykorzystało doświadczenie teatru „symultanicznego” (typ scenografii, który przewiduje jednoczesne umieszczenie na scenie wszystkich niezbędnych dla przedstawienia elementów scenografii). Wydawał w Warszawie w języku jidysz modernistyczne czasopismo ekspresjonistyczne „Ringen”, wokół którego powstała światowej sławy poetycka modernistyczna grupa żydowska o tej samej nazwie, która później przyjęła nazwę „Chaliastre” (jid. Hałastra, 1921–1925). Do jej członków należeli: poeci Uri Cwi Grinberg (1896–1981), Perec Markisz (1895–1952), Mejlech Rawicz (1893–1976). Dołączyli do nich także prozaik Izrael Joszua Singer (1893–1944; starszy brat Icchoka Baszewisa Singera, laureata Nagrody Nobla) і poeta, dramatopisarz, reżyser і malarz Mosze Broderzon (1890–1956), z którego wersów poetyckich wywodzi się nazwa grupy.

Ostatnim rabinem w mieście był Icchak Menachem Eichenstein (1879–1943) z dynastii chasydów żydaczowskich, który w 1909 r. założył w Podhajcach dwór chasydzki. Zmarł w czasie Zagłady w getcie w Podhajcach wiosną 1943 r. Przed II wojną światową społeczność żydowska miasta wynosiła ok. 53% ogólnej liczby mieszkańców.

W Podhajcach urodził się i mieszkał Baruch Milch, autor wspomnień pisanych w 1943 r. w kryjówce w galicyjskim miasteczku Tłuste. Opisał w nich m.in. stosunki panujące w Podhajcach pod okupacją sowiecką.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. miasto dostało się pod władzę ZSRR. 11 maja 1941 r. miała miejsce tzw. „krwawa niedziela” – organy NKWD dokonały masowej egzekucji przedpoborowej młodzieży. 4 lipca 1941 r. wojska Wehrmachtu rozpoczęły okupację Podhajec. Niemcy powołali Judenrat oraz stworzyli getto, w którym umieszczono ponad 5 tys. Żydów. Pierwsza akcja antyżydowska miała miejsce 21 września 1942 r. w święto Jom Kippur. Ok. 1 tys. Żydów zostało przetransportowanych do obozu zagłady w Bełżcu. Następna deportacja miała miejsce 31 października 1942 r. Wywieziono wtedy ok. 1,2 tys. osób. Od grudnia 1942 r. w getcie podhajeckim przebywało ok. 2 tys. Żydów. W 1942 r. 100-osobowa grupa z Israelem Zilberem na czele zorganizowała ucieczkę z getta. W okresie funkcjonowania getta, gestapo, żandarmeria i policja przeprowadziły 3 masowe egzekucje Żydów – latem 1942 r., 1 października 1942 r. oraz 6 czerwca 1943 r. Podczas ostatniej akcji niemieckie władze okupacyjne wysłały część więźniów do Bełżca oraz do obozu pracy przymusowej w Tarnopolu. Getto zostało zlikwidowane w czerwcu 1943 r. Na cmentarzu żydowskim w Podhajcach w latach 1942–1943 zginęło ok. 300 Żydów. W czasie II wojny światowej ok. 70% domów zostało zbombardowanych. Po wyzwoleniu Podhajec w lipcu 1944 r. do miasta powróciło ponad 50 Żydów, jednak większość z nich wkrótce potem wyjechała.

Cmentarz

Kirkut w Podhajcach jest jednym z najstarszych i najlepiej zachowanych na terytorium Ukrainy. Znajduje się w odległości 200 m na zachód od synagogi. Od pn. strony zachowały się fragmenty dawnej bramy wejściowej.

Cmentarz żydowski w Podhajcach
Cmentarz żydowski w Podhajcach, 2014, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Najstarsza macewa zachowana na podhajeckiej nekropolii pochodzi z 1599 r. Została odnaleziona i opisana w 2011 r. podczas ekspedycji badawczej pod kierownictwem profesora Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie Borysa Chaimowicza. Niestety, większa część inskrypcji jest na niej zatarta. Sądząc po wyrzeźbionym na macewie wizerunku rąk uniesionych w geście błogosławieństwa, można stwierdzić tylko, że pochowano pod nią osobę z rodu kohenów. Co ciekawe ta jedyna zachowana na cmentarzu macewa z XVI w. znajduje się w pn.-wsch., dolnej części nekropolii wśród znacznie późniejszych – bo z XVIII w. i XIX w. – nagrobków.

Większe skupisko starych macew znajdziemy bliżej wejścia, w zach. części cmentarza, m.in. macewę z 1629 r. oraz ponad 50 macew z 2. poł. XVII w. Większa część cmentarza, na której stały niegdyś nagrobki z XVIII w., nie dotrwała do naszych czasów. Górna, pn.-wsch. część cmentarza jest nowsza – znajduje się tam ok. 1 tys. macew pochodzących z ХІХ–ХХ w. Także w tej części cmentarza stoi ustawiony w 1919 r. obelisk ustawiony ku pamięci żydowskich żołnierzy armii Austro-Węgier poległych podczas I wojny światowej. Ponadto znajdują się tu mogiły zbiorowe, w których chowano Żydów zamordowanych w tym miejscu w czasie Zagłady.

Cmentarz ma długość 150 m, znaleźć na nim można ponad 1350 zachowanych macew. Ostatni pochówek miał miejsce w 1952 r.

Jednym z ostatnich żydowskich mieszkańców miasteczka był Mosze Chaber (1897–1989), którego cała rodzina, łącznie z żoną i pięciorgiem dzieci, zginęła podczas Zagłady. Dzięki jego staraniom żydowski cmentarz w Podhajcach nie został zniszczony w czasach ZSRR, kiedy pojawiały się pomysły budowy na terenie nekropolii sklepu i przedszkola oraz poprowadzenia przez jego teren ulicy.

Pamięć

Jednym z pierwszych burmistrzów miasta po odzyskaniu w 1991 r. niepodległości przez Ukrainę był Stefan Kołodnicki. Ten mieszkający w pobliżu cmentarza żydowskiego pasjonat lokalnej historii od wielu lat dba o to, aby została zachowana pamięć o historycznej spuściźnie miasta i jego dawnych mieszkańcach. Z jego inicjatywy w 2012 r. została wydana monografia w szczegółowy i rzetelny sposób przedstawiająca dzieje Podhajec i okolic. Także dzięki jego staraniom udaje się uratować przed zawaleniem budynki synagogi i kościoła.

Warto zobaczyć

  • Synagoga (XVII w.), ul. Łesi Ukrainki

  • Cmentarz żydowski (XVI w.), ul. Łesi Ukrainki

  • Muzeum Historyczno-Krajoznawcze, ul. Bereżanśka 13

  • Dawny zajazd (XVII w.), ul. Zamkowa 7

  • Rynek o trójkątnym kształcie

  • Ratusz (1931)

  • Kościół św. Trójcy (1634), ul. Mickiewicza

  • Cerkiew Uspeńska Zaśnięcia NMP (1650–1653), ul. Bereżanśka

  • Cerkiew św. św. Borysa i Gleba (1711–1772)

  • Cerkiew Przemienienia Pańskiego (1772)

Okolice

Strusów (40 km): dawna synagoga (XVIII w.), cmentarz żydowski (XVIII w.), ruiny zamku (XVI w.), pałac Lanckorońskich (XVIII w.)

Tarnopol (64 km): stolica regionu, czynna współczesna synagoga, dawny szpital żydowski (1894–1895), cmentarz żydowski (XIX w.), zamek (1540), katedra (XVIII w.), liczne zabytki

Grzymałów (68 km): ruiny synagogi obronnej (XVIII w.), cerkiew Przemienienia Pańskiego (1806)

Satanów (94 km): synagoga obronna (XVI w.), cmentarz żydowski (XVI w.), ruiny zamku (XV w.), bramy miejskie (XV w.), klasztor obronny (XVI–XVIII w.)

 

Opracowanie tekstu: Bozhena Zakaliuzna, Anatoliy Kerzhner