Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Prużana - Karta Dziedzictwa Kulturowego

Prużana – centrum rejonowe brzeskiego obwodu. Położona na rzece Muchawiec (basen Zachodniego Bugu) w odległości 89 km na północny wschód od Brześcia, 13 km od dworca kolejowego Oranczyce (na trasie Baranowicze-Brześć). Węzeł tras samochodowych na Brześć, Wysokie, Berezę, Słonim, Kobryń.

GPS: 52°33′24″N/ 24°27′52″E

Historyczno-kulturowe pomniki: Kaplica (1852 rok), Sobór Aleksandra Newskiego (1866 rok), Cerkiew (1878 rok), Kościół Wniebowstąpienia św. Marii Panny (1883 rok), Sukiennice (1896 rok), Miejski majątek (II połowa XIX wieku). W mieście znajduje się Park «Prużana» — pomnik przyrody o lokalnym znaczeniu.

Prużana - centrum miasta
Prużana - centrum miasta (Autor: Piwowarczik, Irina)

Spis treści

[RozwińZwiń]

HistoriaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza wzmianka o gminie prużańskiej pochodzi z 1433 roku. Według najbardziej prawdopodobnej wersji nazwa pojawiła się w związku z osiedleniem się tutaj Prusaków, uciekających przed krzyżowcami. Prużana jest znana od 1487 roku pod nazwą Dobuczyn. Do 1519 roku Prużana wchodziła w skład Księstwa Kobryńskiego. Po śmierci kobryńskiego Jana Szymonowicza Prużana przeszła pod panowanie jego żony Teodory, w 1519 roku Wielki Książę Litewski Zygmunt I Stary nadal miejscowość marszałkowi W. Kościewiczowi, Prużana weszła w skład starostwa kobryńskiego. Od 1520 roku w powiecie kobryńskim województwa podlaskiego, od 1566 roku w powiecie i województwie brzeskim. W XVI wieku należała do królowej Bony Sforzy i jej córki Anny. W 1589 roku miasto, które w owym czasie było dość dużym centrum handlowym, otrzymało prawo magdeburskie, nazwa miasta została dzięki temu rozpoznawalna. Odbywały się tutaj 4 jarmarki w ciągu roku. Zgodnie ze spisem z 1563 roku w Prużanie mieszkało 1250 osób, było 7 ulic, 278 gospodarstw. W XVI wieku istniał prużański «dwór królewski» (pałac drewniany, 2 oficyny, stajnia, szopa, opalany spichlerz, piekarnia, 4 spichlerze, młyn wodny, sad). 3 maja 1588 roku królowa Polski i księżna Wielkiego Księstwa Litewskiego Anna Jagiellonka (wdowa po Stefanie Batorym, właścicielka Prużany, po śmierci swojej matki królowej Bony Sforzy) zwolniła miasteczko od podległości ziemskiej, nadała miejscowości magdeburskie prawa miejskie razem ze statusem miejskim, miejską pieczęcią i herbem. 6 maja 1589 roku król Polski i Wielki Książę Litewski Zygmunt III Waza potwierdził przywileje Prużany w swojej gramocie: «Dla rozpoznawalności herbu miasta Prużana będzie na nim znajdowała się postać niedużego wijącego się węża, z którego paszczy wyciąga ręce i w połowie wydostaje się dziecko…». Pojawienie się dziecka w paszczy węża symbolizuje ponownie rodzącą się wiecznie młodą siłę w połączeniu z mądrością, zdolność świata do samooczyszczenia i odnowienia. Podarowany Prużanie herb jest bardzo zbliżony swoim wyglądem do herbu Mediolanu. Na jego srebrnym tle przedstawiony jest zaskroniec, z którego paszczy wystaje do połowy młodzieniec. Podobieństwo o zawdzięczamy Annie Jagiellonce, która ofiarował herb Prużanie na pamiątkę o swojej matce Bonie, królowej Rzeczypospolitej i córce księcia Mediolanu Giano Galeazzo Sforza. Zgodnie ze starą legendą, w pierwszej wyprawie krzyżowej, założyciel rodu Visconti (pierwszych mediolańskich książąt) zabił na pojedynku zdrajcę i zabrał jego tarczę, na której był przedstawiona postać węża, trzymający w paszczy dziecko. W Późniejszym czasie herb ten został herbem miasta Mediolan, symbolizując siłę i zwycięstwo miasta. W połowie XV wieku tron mediolański razem z herbem przeszedł do dynastii Sforza. Obecnie Mediolan posiada inny herb – czerwony krzyż na srebrnym polu. Postać węża z dzieckiem wykorzystuje w swojej symbolice firma motoryzacyjna ALFA ROMEO.

Podczas wojen w XVII – pierwszej połowie XVIII wieku miasto zostało silnie zniszczone, liczba budynków zmniejszyła się pięciokrotnie. W 1776 roku został pozbawiony prawa miejskiego. Pod koniec XVIII wieku odbudowane, w 1791 roku – miasto liczyło 2094 mieszkańców. Od 1795 roku Prużana była w granicach Rosji: miasto, centrum Słonimskiego powiatu, od 1797 roku w guberni litewskiej, od 1801 roku w guberni grodzieńskiej. W 1845 roku miasto otrzymało nowy herb: na jasno-brązowym tle przedstawiony jest świerk z wiszącą na gałęziach myśliwską trąbą. W 1866 roku w centrum Prużany wybudowano Sobór Aleksandra Newskiego, w 1878 roku – Cerkiew Przemienienia Pańskiego. W 1857 posiada 5665 mieszkańców. Zgodnie ze spisem ludności z 1897 roku w Prużanie było 7633 mieszkańców w tym 5079 Żydów (67,5%). Działało 14 drobnych przedsiębiorstw, powiatowe i dwuklasowe szkoły parafialne, 6 szpitali, 2 cerkwie, kościół, synagoga, kilka żydowskich domów modlitwy. W XIX wieku – pierwszej połowie XX wieku Prużana była znanym ośrodkiem garncarskim. Zniesienie prawa pańszczyźnianego sprzyjało ekonomicznemu rozwojowi miasta.
Przedwojenne żydowskie domy w Prużanie
Przedwojenne żydowskie domy w Prużanie

W latach 1921 do 1939 Prużana znajdowała się w granicach Polski, była stolicą powiatu prużańskiego województwa białostockiego. W 1921 roku w mieście mieszkało 6332 osoby, w tym 4152 Żydów (65,6% mieszkańców miasta). W 1922 roku w Prużanie otworzono siedmioletnią szkołę «Tarbut», », gdzie nauka odbywała się w języku hebrajskim (w roku szkolnym 1927/28 uczyło się tutaj 229 uczniów, pracowało 8 nauczycieli). W późniejszym czasie zaczęła działać 5-letnia szkoła żydowska CESZO (język nauczania – jidysz) i ośmioklasowe klasyczne gimnazjum żydowskie (w roku szkolnym 1929/30 - 163 uczniów, 6 nauczycieli, w 1935 roku - 116 uczniów, 9 nauczycieli). Gmina żydowska Prużany miała 2 przedszkola.

Od 15 stycznia 1940 roku - centrum rejonu prużańskiego rejonu, obwodu brzeskiego BSRR.

23 czerwca 1941 roku Prużana była okupowana przez wojska niemieckie. Zgodnie z nowym podziałem administracyjno-terytorialnym Prużana weszła w skład okręgu białostockiego (Wschodnie Prusy).

Grabieże i bicie Żydów rozpoczęły się w Prużanie już od pierwszych dni. Wraz z okupantami do miasta przybyli byli białogwardziści, którzy na ulicach miasta przeprowadzali agitację, nawołując do pogromu. Już trzeciego dnia okupacji gmina żydowska otrzymała nakaz oddania naczyń, następnie dla potrzeb wojskowych zażądano od nich łóżek i pościeli. 10 lipca 1941 roku do Prużany przybyli gestapowcy, którzy aresztowali i rozstrzelali 18 Żydów w odległości 2 km od miasta.

15 lipca 1941 roku władze okupacyjne ogłosiły konieczność utworzenia judenratu składającego się z 24 osób. W tym celu wyznaczono 3-dniowy termin, za niewypełnienie rozkazu groziła śmierć 100 Żydom. Władzom okupacyjnym przekazano listę członków judenratu, na którym widniały nazwiska osób z wyższym wykształceniem – adwokaci, lekarze, itp., jednak lista nie została zatwierdzona. Po tygodniu władze okupacyjne utworzyły radę żydowską, w skład której weszli przeważnie rzemieślnicy. Na początku w składzie judenratu wchodziło 5 osób, jednak wkrótce liczba urzędników wzrosła do 24 osób. W prużańskim judenracie działało 15 oddziałów Do 27 stycznia 1943 roku przewodniczącym prużańskiego judenratu był Icchak Janowicz, jego zastępcą – Zeew Szkrejbman. Kierownikiem oddziału spraw społecznych był Elejzer Szejn (uchodźca z Łodzi), kierownikiem oddziału do spraw kontaktu z władzami niemieckimi był Zawel Segal, kierownikiem oddziału żywnościowego, Szloma Judewicz. Jednym z członków judenratu był dawny redaktor gazety syjonistycznej «Pružener štime» Abraam Breski.

Ludności żydowskiej zakazano korzystać z chodników, mieszkać na ulicach Doktora Pacewicza i 3-go Maja. W lipcu 1941 roku ludność żydowska Prużany otrzymała rozkaz zebrać 2 kg złota, 10 kg srebra, 500 tyś. rubli, 100 par obuwia i futra w ciągu doby. W tym samym czasu do prużańskiego judenratu zwróciły się gminy żydowskie miejscowości Szereszewo, Linowo i Malecz z prośbą o pomoc w zebraniu kontrybucji. Żeby zebrać niezbędną kwotę, gmina żydowska Prużany ofiarowała świeczniki i kandelabry z synagogi, wielu mieszkańców miasta oddało osobiste kosztowności – pierścionki i broszki.

W sierpniu 1941 roku do Prużany przymusowo przesiedlono kobiety i dzieci żydowskie z Hajnówki i Narewki Małej, gdzie zamordowano mężczyzn – Żydów.

25 września 1941 roku utworzono getto, w którego skład wchodziły ulice Dąbrowska i Kobryńska do mostów, Brzeska do Czerczewskiej i wszystkie ulice przylegające (obecne ulice Kobryńska, Swobody, Lenina, Kirowa, Ostrowskiego, Tormasowa).

W październiku 1941 roku podjęto decyzję o utworzenie w Prużanie żydowskiego miasta («Judenschtadt»), w okresie od jesieni 1941 roku do wiosny 1942 roku przesiedlono tutaj około 4,5 tyś Żydów z Białegostoku, a także około 2 tyś Żydów z miasteczek i miast zachodnich obwodów Białorusi: Białowieża, Stołpce, Nowy Dwór, Kamieniec, Zamosty, Bereza, Szereszewo, Błudeń, Malecz, Słonim, Iwacewicze a także z okolicznych wsi. 25 października 1941 roku wokół getta więźniowie wybudowali ogrodzenie – część getta została otoczona drutem kolczastym, pozostała część jednolitym murem.

Sytuacja żywnościowa w getcie była napięta: dzienne racje żywnościowe więźniów to 200 gram chleba i kilka ziemniaków. Nie mniej poważny był problem mieszkalny. Wraz ze wzrostem liczby więźniów w getcie, ciasnota w każdym domu zwiększała się. Zgodnie z zeznaniami doktor Olgi Goldfajn w wyniku chłodu, głodu i nędzy w ciągu zimy 1941/1942 w getcie prużańskim spośród 18 tyś. więźniów zmarło 6 tyś. osób. Władze okupacyjne kontynuowały politykę ograbiania ludności żydowskiej. 3 stycznia 1941 roku skonfiskowano wyroby wełniane i futra, aparaty fotograficzne, dywany, patefony. Więźniowie getta musieli zebrać kontrybucję pieniężną w wysokości 1250000 marek. W lutym 1942 roku Niemcy zażądali od każdego z mieszkańców getta kwoty 10 marek. Za tych, którzy nie posiadali środków musiał zapłacić judenrat. W wyniku wypłaty 3 kontrybucji wszystkie 9 synagog prużańskich było całkowicie ograbionych, Naziści zabrali nie mniej niż 90 srebrnych świeczników, 45 srebrnych pucharów, 140 koron i 9 ołtarzy. Oprócz odbywających się konfiskat i kontrybucji, gminę żydowską Prużany zmuszano do dawania łapówek przedstawicielom niemieckich władz obywatelskim i wojskowym.

Mieszkańcy getta zostali obarczeni obowiązkiem pracy przymusowej na rzecz okupanta: do odśnieżania, kopania torfu, wyrębu lasu na 100 metrowym pasie wzdłuż linii kolejowej, karczunku, przy ładunku amunicji, do robót ziemnych. Rzemieślnicy byli zatrudnieni w zakładach szewskich, krawieckich i meblowych.

Na początku listopada 1942 roku getto prużańskie zostało otoczone drutem kolczastym. Więźniów uprzedzono, że będzie przeprowadzona ewakuacja, pozwolono wziąć ze sobą nie więcej, niż 50 kg bagażu. W getcie prużańskim wiadomo było o zagładzie wspólnot żydowskich w sąsiednich wsiach i miastach, dlatego grupa lekarzy, nauczycieli i adwokatów postanowiła popełnić zbiorowe samobójstwo. W domu Wolwiela Szkreibmana zebrały się rodziny doktor O. Goldfajn, doktora Rozenfanca, doktora Lika, F. Pomeranc i innych. Zebrani przyjęli morfinę i odkręcili gaz. Jednak sąsiedzi uratowali lekarzy i członków ich rodzin, zmarł tylko Cwi Nickin. W te dni paniki i strachu 47 więźniów getta zakończyło życie samobójstwem. Wkrótce życie codzienne w getcie odnowiło się, deportacja Żydów została odłożona. Przeprowadzony prze Niemców spis więźniów getta odnotował 9976 Żydów, w tym 6000 lokalnych i 2000 przesiedleńców.

Młodzież getta prużańskiego opracowywała plany oporu i ratunku. Grupa Żydów, pracujących w baraku i składach, odnalazła niedziałające karabiny i naboje, zaczęto zbierać broń (w grupie byli Altep Fajwuszynkij i Lewon Majster). Po tym, jak nawiązano kontakt z partyzantami, z getta do lasu wraz z bronią wydostało się ponad 20 więźniów. Uciekali grupami 3-osobowymi młodzi mężczyźni, którzy nie mieli rodzin. Żydzi prużańscy przyłączyli się do oddziału partyzanckiego imienia S.M. Kirowa.

Syn członka judenratu Sz. Segala Mordechaj – Ber Segal razem z partyzantami chciał zabrać z judenratu partię odzieży i obuwia. Wieczorem 27 stycznia 1943 roku podczas spotkania M.-B. Segala i 2 partyzantów z członkami judenratu, w pomieszczeniu judenratu pojawił się szef gestapo, który oskarżył członków judenratu o związki z partyzantami i otworzył ogień. W rezultacie został zabity stróż oraz raniono 2 członków judenratu – D. Rosokowskiego i Z. Szpektora. Przewodniczący judenratu I. Janowicz oraz inni członkowie zostali aresztowani. Rankiem 28 stycznia 1943 roku getto zostało otoczone, Żydów poinformowano o wysyłce na roboty na Śląsk. Deportacja odbywała się do 31 stycznia 1943 roku, Żydom pozwolono wziąć ze sobą niewiele rzeczy, pieniądze oraz biżuterię. W ciągu 4 dni ludzi wysyłano na stacje Linowo i Oranczyce, gdzie około 10 tyś. osób załadowano do wagonów i wysłano do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Około 2 tyś. osób udało się ukryć w schronach i przeżyć akcję, jednak w późniejszym czasie praktycznie wszyscy zostali odnalezieni i zamordowani. W Prużanie ogłoszono, że wszystkie szopy, strychy, piwnice i klozety powinny zostać zamknięte, żeby Żydzi nie mogli się ukryć przed deportacją. Za ukrywanie Żydów wszystkim członkom groziła śmierć. Nie mniej jednak znajdowali się ludzie, ryzykujący swoim życiem w imię uratowani Żydów. Lekarz Olga Goldfajn była uratowana przez zakonnicę Czubak. Tytuły Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata za uratowanie nauczyciela Mosze Judewicza i jego żony Reginy, którzy uciekli z prużańskiego getta do wsi Czachec w rejonie prużańskim do swoich znajomych, w 2001 roku nadano Iwanowi, Annie, Aleksandrowi i Lidii Pauk.

17 lipca 1944 roku Prużana została wyzwolona. Nazistowski terror przeżyło tylko około 20 Żydów prużańskich.

UrbanistykaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W mieście są 3 planowe dzielnice: Południowa, Zachodnia i Wschodnia. Struktura planowa określona jest centralną osiową magistralą (ulica Sowiecka, Kobryńska, Oktiabrskaja), perpendykularnymi do niej ulicami Lenina, R. Szyrmy, Krasnoarmejskiej oraz krzywoliniowym zarysowaniem terenu zalewowego rzeki Muchawiec. Historycznym centrum miasta jest Plac Sowiecki, gdzie zachowały się pomniki architektury z XIX wieku: sukiennice i Sobór Aleksandra Newskiego. Nowe centrum administracyjno-społeczne Prużany powstało na ulicy R. Szyrmy i Sowieckiej. W zabudowie wyróżnia się Dom Rady Miejskiej, hotel, dom mieszkalny ze sklepami. Centralna część miasta oraz centra dzielnicy Wschodniej i Północnej są zabudowane wielopiętrowymi domami mieszkalnymi. Powstały nowe mikrodzielnice w północnej części miasta i przy ulicy Oktiabrskiej. Powstała południowa strefa przemysłowa.

Zabytki budownictwa i architektury (tylko istniejące obiekty)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kaplica (1852 rok), Sobór Aleksandra Newskiego (1866 rok), Cerkiew (1878 rok), Kościół Wniebowstąpienia św. Marii Panny (1883 rok), Sukiennice (1896 rok), Miejski majątek (II połowa XIX wieku).

Miejsca pamięciBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1965 roku na miejscu zagłady Żydów prużańskich, sowieckich więźniów wojennych i konspiratorów na uroczysku Słobódka (1 km na północny zachód od wsi Słobódka) ustawiono obelisk.

Pomnik na cmentarzu żydowskim w Prużanie poświęcony męczennikom, którzy zginęli podczas Zagłady
Pomnik na cmentarzu żydowskim w Prużanie poświęcony męczennikom, którzy zginęli podczas Zagłady

W 2005 roku na starym cmentarzu żydowskim odsłonięto pomnik ofiar Holocaustu, wzniesiony ze środków, zebranych przez uchodźców z rejonu prużańskiego, mieszkających obecnie w Izraelu, a także z ofiar biznesmena z Sankt Petersburga Nikołaja Burnosa.

Wartości niematerialneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Słynne osoby pochodzące z Prużany:

Gierszgorin Siemion Aronowicz (1901 – 1933) – matematyk sowiecki, pracował w dziedzinie matematyki stosowanej.

Judelewski Jakow Łazarewicz (1868 - 1957) – francuski filozof i historyk, uczestnik ruchu rewolucyjnego w Rosji, wybitny eserowiec, literat, działacz społeczny.

Janowska Sofia Aleksandrowna (z domu Nejmark, 1896 – 1966) – matematyk sowiecki, filozof, pedagog, twórca sowieckiej szkoły filozofii matematyki.

Muzea - archiwa - biblioteki - kolekcje prywatneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Muzeum – dworek «Prużański pałacyk» zlokalizowany w odnowionym dworku w stylu modern (pomnik architektury XIX wieku).

 

Opracowanie karty dziedzictwa kulturowego: Irina Jelenskaja

 

Muzeum w Prużanie
Muzeum w Prużanie

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Słowa kluczowe