Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Prużana - Przewodnik

biał. Пружаны, jid. פרוזשענע

Dom modlitwy baptystów w Prużanie
Dom modlitwy baptystów w Prużanie (Autor: Piwowarczik, Irina)

 

Miasteczko

Prużana jest znana od 1487 r. pod nazwą Dobuczyn (obecnie nazwę tę nosi wieś oddalona od Prużany o 7 km). Początkowo miejscowość rozwijała się na przecięciu dwóch dawnych traktów: różańskiego (nazywanego też wileńskim) – później Żydzi nazwali tę ulicę Jatke gas (ul. Jateczna), i traktu seleckiego, łączącego Europę z Moskwą. Tym pierwszym traktem wieziono w 1551 r. przez Prużanę z Krakowa do Wilna ciało martwej młodej królowej Barbary Radziwiłłówny. Tym drugim w poł. XVII w. król Władysław IV szedł na wojnę z kozakami B. Chmielnickiego. Tym traktem w 1812 r. przeszła na Moskwę armia napoleońska, a carowie rosyjscy przejeżdżali do Warszawy oraz na hulaszcze polowania w Puszczy Białowieskiej.

Do 1519 r. Prużana wchodziła w skład Księstwa Kobryńskiego. Po śmierci księcia kobryńskiego Jana Szymonowicza Wielki Książę Litewski Zygmunt I Stary nadał miejscowość marszałkowi W. Kościewiczowi. 3 maja 1588 r. królowa Polski i księżna Wielkiego Księstwa Litewskiego Anna Jagiellonka nadała miejscowości magdeburskie prawa miejskie. Od 1795 r. Prużana znajdowała się w granicach Rosji.

Żydzi w Prużanie

Żydzi mieszkali w Prużanie prawdopodobnie od XV w. W 1450 r. w mieście działał już cmentarz i funkcjonowało bractwo chewra kadisza (hebr. bractwo pogrzebowe). Prawdopodobnie w XV w. wybudowano w mieście pierwszą synagogę, która przetrwała 400 lat i spłonęła dopiero w czasie pożaru w mieście w 1863 r. W 1495 r. Żydzi zostali wygnani z Litwy, ale po kilku latach pozwolono im wrócić. Żydowscy kupcy z Prużany figurują w brzeskiej księdze podatkowej z XVI w. W różnych dokumentach zachowały się zapiski związane z życiem Żydów w tej miejscowości: w 1560 r. Żyd kobryński Fajwusz ben Josef wziął w dzierżawę w Dobuczynie gorzelnię; w 1562 r. Żyd brzeski Pejsach ben Ajzik wziął w dzierżawę karczmę; w 1583 r. Mordke ben Jankiew zawiózł do Lublina kozią skórę; w 1583 r. Eliahu ben Chaim przywiózł z Lublina sukno morawskie, papier, rodzynki, figi, śliwy, oliwę, pieprz i ryż.

W 1623 r. gmina żydowska Prużany wchodziła w skład brzeskiego okręgu kahalnego. Na zebraniu Litewskiego Waadu, odbywającego się w Prużanie w 1628 r., postanowiono, żeby tak jak dotychczas miasto było miejscem zebrań Waadu, ale – jak na ironię losu – w Prużanie nie odbył się już więcej żaden zjazd.

W 1644 r. Żydzi Prużany otrzymali od króla Władysława IV szczególne przywileje, w których, oprócz potwierdzenia ogólnych praw Żydów litewskich, były jeszcze szczególne prawa i swobody: do nabywania domów i placów na rynku i na ulicach, do produkcji wina, ważenia piwa i miodu pitnego, prowadzenia handlu, zajmowania się rzemiosłami, budowania bóżnic, pod warunkiem, aby nie były one podobne do kościołów katolickich, nie płacąc przy tym od placów pod bóżnice i cmentarz żadnych należności, i wiele innych. Król Jan Kazimierz w 1650 r., potwierdziwszy podstawowe przywileje, zakazał kupowania nowych placów pod synagogi. Te same przywileje zostały potwierdzone przez Jana III Sobieskiego (1677) i Augusta II (1698).

Wg spisu podatku pogłównego od Żydów z województwa brzeskiego od 1705 r. na Prużanę „z dzierżawcami” przypadało 485 zł.

Pod koniec XVI w. rabinem w Prużanie został Joel Syrkes. W latach 1719–1768 funkcję tę sprawował B. Awigdor. W latach 1861–1867 rabinem Prużany był Elia Chaim Majzel, od 1871 r. – Jerucham Jehuda Lejb Perelman, natomiast w latach 1884–1929 – Eliahu Fajnsztejn (Prużański).

W XIX w. Prużana była znanym ośrodkiem garncarskim. W 1857 r. w mieście działało 14 drobnych przedsiębiorstw, powiatowe i 2-klasowe szkoły parafialne, sześć szpitali, dwie cerkwie, kościół, synagoga, kilka żydowskich domów modlitwy. W 1873 r. w miejscowości funkcjonowały cztery bóżnice oraz bezpłatny szpital żydowski, natoamiast od poł. lat 60. XIX w. w Prużanie działała państwowa szkoła dla Żydów.

W 1880 r. utworzono organizację dobroczynną Linas ha-Cedek (hebr. Uczciwy Nocleg), a w 1899 r. Organizację Pomocy Bezdomnym Żydom. W latach 90. XIX w. powstało koło palestynofilskie, a od 1900 r. działały organizacje syjonistyczne Tiferes Bachurim, Pirchej Syjon, od 1903 r. Ceirej Syjon. W 1904 r. lewicowi syjoniści i bundowcy połączyli się w jedną partię „Kadima”. W październiku 1905 r. utworzono oddział samoobrony.

W 1910 r. w mieście działało dziewięć synagog i szkoła Talmud-Tora. Głównym rabinem był Berko Joselewicz Kontorszczyk, w 1915 r. – Mosze-Fiszel Berkowicz Goldberg. Zachował się opis rabinów, którzy w 1910 r. przyjechali do Petersburga na zjazd rabinów:

W 1913 r. do Żydów należały wszystkie cztery składy towarów aptecznych, jedyna placówka bankowa, jedyna restauracja, karczma, 166 straganów i sklepów. Jedyny pracujący w Prużanie jubiler był Żydem; pięciu Żydów wynajmowało umeblowane pokoje.

W 1915 r. otwarto szkołę z językiem wykładowym jidysz. Po jej zamknięciu w 1916 r. zaczęła działać szkoła żydowska, w której nauczanie prowadzono w języku niemieckim. W 1917 r. ponownie otwarto szkołę z nauczaniem w języku jidysz. Wtedy również zaczął działać żydowski dom starców.

W latach 1921–1939 Prużana znajdowała się w granicach Polski, była stolicą powiatu prużańskiego (województwo białostockie). W 1919 r. przy pomocy organizacji Joint otwarto dom dziecka. W latach 20. i 30. XX w. w Prużanie działały komórki różnych partii i organizacji żydowskich, działało pięć szkół żydowskich. W 1922 r. w Prużanie otwarto 7-letnią szkołę Tarbut, gdzie nauka odbywała się w języku hebrajskim (w roku szkolnym 1927/1928 uczyło się tutaj 229 uczniów, pracowało ośmiu nauczycieli). W późniejszym okresie zaczęła działać 5-klasowa szkoła żydowska CISZO (Centrale Jidysze Szul Organizacje, jid. Centralna Żydowska Organizacja Szkolna) z językiem nauczania jidysz i 8-klasowe klasyczne gimnazjum żydowskie (w roku szkolnym 1929/1930 – 163 uczniów, sześciu nauczycieli, w 1935 r. – 116 uczniów, dziewięciu nauczycieli). Gmina żydowska Prużany prowadziła dwa przedszkola. W 1922 r. otworzono oddział Żydowskiego Banku Kooperatywnego, w 1931 r. – oddział Banku Handlowego. W 1929 r. zaczęła działać jesziwa. W latach 1930–1939 wydawano tygodnik „Prużener lebn” (jid. Życie Prużany), od 1931 r. – syjonistyczny tygodnik „Prużener sztyme” (jid. Głos Prużański).

W 1930 r. w wydawnictwie „Pinkas” ukazała się książka Pinkas fun der sztot Prużany (jid. Kronika miasta Prużany) pod red. Gerszona Urinskiego, Meira Wolanskiego oraz Noaha Zukermana. Na ponad 300 stronach opisuje ona historię i współczesność ówczesnych Prużan. Jest ona o tyle wyjątkowa, że księgi pamięci większości miasteczek powstały dopiero po Zagładzie. Ponadto Prużana doczekała się dwu publikacji powojennych – wydanej w 1958 r. w Buenos Aires i w 1980 r. w Tel Awiwie.

II wojna światowa i Zagłada

We wrześniu 1939 r. Prużanę zajęły wojska Armii Czerwonej. 23 czerwca 1941 r. miasto zajęły wojska niemieckie. Prużana weszła w skład okręgu białostockiego (Wsch. Prusy).

 10 lipca 1941 r. do Prużany przybyli gestapowcy. Zaczęły się aresztowania i pierwsze egzekucje (w lesie 2 km od miasta rozstrzelano 18 Żydów). W sierpniu 1941 r. do Prużany przymusowo przesiedlono kobiety i dzieci żydowskie z Hajnówki i Narewki Małej, gdzie wcześniej zamordowano mężczyzn.

25 września 1941 r. utworzono getto, w którego skład wchodziły ulice: Dąbrowska i Kobryńska do mostów, Brzeska do Czerczewskiej i wszystkie ulice przylegające (obecne ulice: Kobryńska, Swobody, Lenina, Kirowa, Ostrowskiego, Tormasowa).

W okresie od jesieni do wiosny 1942 r. przesiedlono do Prużany ok. 4,5 tys. Żydów z Białegostoku, a także ok. 2 tys. Żydów z miasteczek i miast zach. obwodów Białorusi: Białowieży, Stołpcy, Nowego Dworu, Kamieńca, Zamostów, Berezy, Szereszewa, Błudenia, Malecza, Słonima, Iwacewicz oraz okolicznych wsi.

Zgodnie ze wspomnieniami doktor Olgi Goldfajn, w wyniku chłodu, głodu i nędzy w ciągu zimy 1941/1942 w getcie prużańskim spośród 18 tys. więźniów zmarło 6 tys. osób. Po opłaceniu kontrybucji wszystkie dziewięć prużańskich synagog było całkowicie ograbionych.

Na pocz. listopada 1942 r. getto prużańskie zostało otoczone drutem kolczastym. Więźniów uprzedzono, że będzie przeprowadzona ewakuacja. Wiadomo było o zagładzie wspólnot żydowskich w sąsiednich wsiach i miastach, dlatego grupa lekarzy, nauczycieli i adwokatów postanowiła popełnić zbiorowe samobójstwo. Zażyli morfinę i odkręcili gaz. Sąsiedzi uratowali lekarzy i członków ich rodzin, zmarł tylko Cwi Nickin. 47 więźniów getta zakończyło życie samobójstwem. Deportacja Żydów została odłożona. Przeprowadzony przez Niemców spis więźniów getta odnotował 9976 Żydów.

Wiosną 1942 r. w getcie utworzono organizacje podziemne. Grupa Żydów pracujących w baraku i składach odnalazła niesprawne karabiny i naboje, zaczęto zbierać broń. Po tym, jak nawiązano kontakt z partyzantami, do lasu wydostało się ponad 20 więźniów wraz z bronią.

Rankiem 28 stycznia 1943 r. getto zostało otoczone. Żydów poinformowano o wysyłce na roboty na Śląsk. Deportacja trwała do 31 stycznia 1943 r. Ok. 10 tys. osób załadowano do wagonów i wysłano do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Ok. 2 tys. osób zdołało ukryć się i przeżyć akcję, jednak w późniejszym czasie większość z nich została odnaleziona i zamordowana. Olga Goldfajn została uratowana przez zakonnicę Genowefę Czubak. Tytuły „Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata” za uratowanie nauczyciela Mosze Judewicza i jego żony Reginy, którzy uciekli z prużańskiego getta do wsi Czachec w rejonie prużańskim do swoich znajomych, w 2001 r. nadano Iwanowi, Annie, Aleksandrowi i Lidii Pauk.

Nazistowski terror przeżyło ok. 20 prużańskich Żydów. 17 lipca 1944 r. Prużana została wyzwolona.

Miejsca pamięci


W 1965 r. w miejscu masowych egzekucji na uroczysku Słobódka (1 km na pn. zach. od wsi Słobódka) ustawiono obelisk.

21 listopada 2005 r. na starym cmentarzu żydowskim odsłonięto pomnik ofiar Zagłady, wzniesiony ze środków zebranych przez uchodźców z rejonu prużańskiego, mieszkających obecnie w Izraelu.

Na jednym z domów w Prużanie znajduje się tablica upamiętniająca rodzinę Fridberg, zamordowaną w obozie Auschwitz-Birkenau. Tablicę ufundował Abraham Fridberg-Harshalom, urodzony tu w 1926 r., jedyny ocalały z rodziny. O jego losach opowiada książka i film dokumentalny Alive from the ashes (Jerozolima 1988) oraz strona internetowa www.harshalom.com.

Ślady obecności

W Prużanie zachował się przebudowany budynek dawnej synagogi pochodzący z pocz. XX w., obecnie wykorzystywany na cele gospodarcze. Można do niego dojść, wchodząc za budynek kościoła baptystów przy ul. Tormasowa.

Zachował się też rozległy cmentarz żydowski przy ul. Gorin Kolada. Pomimo iż cmentarz uległ częściowej dewastacji, można na nim znaleźć ok. 2 tys. macew wykonanych z kamienia polnego.

Zwiedzając Prużanę, warto odwiedzić muzeum Prużański Pałacyk, gdzie wśród zbiorów znajdują się czasopisma i książki w językach hebrajskim i jidysz, a także kolekcja grafik Moszego Bernsteina (1920–2006), malarza pochodzącego z nieodległej Berezy, po wojnie mieszkającego w Izraelu, przedstawiająca życie żydowskich miasteczek.

Warto zobaczyć

  • Synagoga (pocz. XX w.), obecnie w budynku znajduje się przedsiębiorstwo przemysłowe; ul. Tormasowa
  • Cmentarz żydowski, ul. Gorin Kolada
  • Pałac Szwykowskich – muzeum Prużański pałacyk (lata 50. XIX w.), ul. Sowiecka 50
  • Kaplica na cmentarzu katolickim (1852), ul. Kofanowa
  • Sobór Aleksandra Newskiego (1866), ul. Komunistyczna
  • Kościół Wniebowstąpienia św. Marii Panny (1883), ul. Sowiecka 39
  • Sukiennice („Białe sklepiki”) (1896), ul. Sowiecka
  • Budynek apteki (1811), ul. Sowiecka 20

Okolice

Szereszów (20 km): cmentarz żydowski z ok. 2–3 tys. macew; dawne domy żydowskie (XIX w.); kościół św. Trójcy; cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy; drewniana kaplica cmentarna św. św. Piotra i Pawła

Błudeń (36 km): budynek dawnej synagogi i chederu, obecnie sklep; cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy (1887–1888)

Bereza Kartuska (40 km): ruiny klasztoru kartuzów (1648–1689); dawne więzienie; cerkiew św. Piotra i św. Pawła (1860); cerkiew św. Michała Archanioła; kościół św. Trójcy; dawna szkoła żydowska i budynek z hebrajską datą (pocz. XX w.); pomnik w lesie k. wsi Smolarka

 

Opracowanie tekstu: Aleś Astrauch

 

Mapa

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe