Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Rymanów - przewodnik

ukr. Риманів, ros. Рыманув, jid. רימאנאוו

Gdybyśmy zostali w Europie, najprawdopodobniej zostałbym krawcem.

Isidor Izaak Rabi
Rymanów - przewodnik
Widok Rymanowa, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Na budynku Liceum Ogólnokształcącego w Rymanowie odnajdziemy umieszczoną w 2005 r. tablicę, która informuje że w miasteczku urodził się w 1898 r. laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. Jego imię brzmi Isidor Izaak Rabi, jego ojciec Dawid Rabi był rymanowskim krawcem, który już rok po urodzinach syna wyemigrował do USA. Tam Izydor rozpoczął błyskotliwą ścieżkę edukacyjną zwieńczoną przyznaniem w 1944 r. nagrody za badania nad magnetycznymi właściwościami jąder atomów. Po tym gdy na własne oczy zobaczył pierwszą eksplozję bomby jądrowej i uświadomił sobie konsekwencje użycia tego rodzaju broni stał się rzecznikiem zaprzestania wyścigu zbrojeń i pokojowego wykorzystania energii atomowej. Był jednym z inicjatorów powstania CERN – najważniejszego dziś miejsca badań cząstek elementarnych, znajdującego się w Genewie. W 1971 r. przyjechał odwiedzić miasteczko swojego wczesnego dzieciństwa i - jak powiedział - zastał je tak piękne jak opowiadali jego rodzice.

Na skrzyżowaniu szlaków

Rymanów, miasteczko w ziemi sanockiej, jest położony na granicy dwóch krain geograficznych – Dołów Jasielsko-Sanockich oraz Beskidu Niskiego. Tereny, na których został założony we wczesnym średniowieczu wchodziły w skład Rusi Halicko-Włodzimierskiej. W XIV w. po wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów ziemia sanocka stała się przedmiotem sporów pomiędzy królestwami Polski i Węgier. W 1376 r. książę Władysław Opolczyk, namiestnik króla Węgier i Polski Ludwika Andegaweńskiego na Rusi, założył tu miasto na prawie magdeburskim nadając mu, pochodzącą od swego imienia, nazwę „Ladisslauia” (co można tłumaczyć jako Władysławowo). Wójtem został Niemiec – Mikołaj Reymann, od którego nazwiska przypuszczalnie przyjęła się dzisiejsza nazwa miasta – Rymanów, używana w dokumentach od 1415 r.

Miasto powstało na skrzyżowaniu szlaku z Biecza przez Krosno do Sanoka, ze szlakiem wiodącym na Węgry przez Jaśliska i przełęcze karpackie, którymi transportowano towary (głównie wino, skóry i miód). Takie położenie sprzyjało w miarę dobrej egzystencji osady, mimo wielu klęsk, które je dotykały – pożarów, epidemii, najazdów tatarskich, węgierskich, szwedzkich, rosyjskich lub zbójników karpackich.

Gmina żydowska

Pierwsi osadnicy żydowscy pojawili się w Rymanowie najpóźniej w połowie XVI w. Początkowo podlegali kahałowi leskiemu. Rejestry podatkowe z 1567 r. wymieniały w Rymanowie siedem rodzin żydowskich, a dziesięć lat później osiem.  Rymanowska gmina usamodzielniła się w końcu XVI w.
- wiadomo że od 1589 r. w Rymanowie istniał samodzielny kahał. Gmina miała wówczas drewnianą synagogę oraz cmentarz. Potwierdzeniem istnienia synagogi w tym okresie jest m.in. zapis w Regestrze złoczyńców grodu sanockiego, w którym zapisano zeznanie Pawła z Sobolewa, który wraz ze Stanisławem, górnikiem bocheńskim włamał się do boznicy żydowskiej w Rymanowie […], rzeczy ruchome pobrał, to jest : kubek srebrny, tablicę srebrną, ręczników trzy.

Synagoga

W 2. poł. XVII w. w pobliżu rynku została wzniesiona murowana bóżnica, co świadczyło o randze i bogactwie gminy

Najprawdopodobniej w drugiej połowie XVII w. wybudowano tu synagogę murowaną o sali modlitw na planie zbliżonym do kwadratu i wysokich ścianach. W narożniku pn.-zach. wznosi się wieża – dawne więzienie dla Żydów ukaranych przez kahał. Budynek przebudowany częściowo w czasie generalnego remontu pod koniec XIX w., płonął podczas I wojny i został odbudowany w l. 20 XX w. – wówczas ściany wewnętrzne pokryte zostały, zachowaną fragmentarycznie do dziś, polichromią autorstwa Barucha Fassa.

Bożnica zniszczona została częściowo przez Niemców w czasie II wojny światowej. Po wojnie rozebrano jej babińce i przedsionek, przez długie lata budynek stał w ruinie. W 2005 roku budynek został przekazany Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która rozpoczęła remont budynku– we współpracy z potomkiem (w ósmym pokoleniu) Menachema Mendla - rabinem Menachemem Abrahamem Reichem oraz Związkiem Żydów Rymanowskich z Nowego Jorku. Budynek został przykryty dachem, wstawiono okna i drzwi, wykonano posadzkę, otynkowano obiekt z zewnątrz. Dzięki wykonanym pracom synagoga znów służy celom modlitewnym.

Synagoga w Rymanowie, 2015, fot. Wioletta Wejman, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Synagoga w Rymanowie, 2015, fot. Wioletta Wejman, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Wnęka po aron ha-kodesz i zachowane fragmenty polichromii w rymanowskiej synagodze, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Wnęka po aron ha-kodesz i zachowane fragmenty polichromii w rymanowskiej synagodze, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Wojny kupieckie

Rymanowscy Żydzi zajmowali się przede wszystkim handlem towarami sprowadzanymi z Węgier, głównie winem i przyprawami, oraz lichwą. Stanowili ważną siłę gospodarczą w mieście i jego okolicach, angażowali się także w życie społeczno-polityczne Rymanowa. W 1698 r. Jan Samuel Czartoryski. Właściciel dóbr, do których należał Rymanów, zobowiązał ich do odrabiania dwóch dni pańszczyzny w czasie żniw. W pobliskim Krośnie od 1569 r. obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów, powstałą w ten sposób rynkową pustkę wypełniali na krośnieńskich targach i jarmarkach kupcy żydowscy z Rymanowa. Nie podobało się to kupcom chrześcijańskim z Krosna, którzy starali się na różne sposoby pozbyć konkurentów.

W kulminacyjnym okresie konfliktu rada miejska Krosna wydała uchwałę zezwalającą krośnieńskim kupcom na bezkarne zajmowanie towarów, a nawet zabijanie rymanowskich Żydów handlujących w Krośnie. W 2. połowie XVIII w. biskupi przemyscy wydali szereg zarządzeń dotyczących relacji społeczności chrześcijańskiej i żydowskiej – m.in. zakazy handlu i szynkowania, a nawet obecności Żydów na ulicach w określone dni, oraz zakaz służenia u nich.

Z wykazu podatkowego z 1765 r. wiadomo, że w ziemi sanockiej cały kahał rymanowski pod względem liczby płatników (1015 Żydów w mieście, okolicznych miasteczkach i wsiach), był trzecim co do wielkości po leskim i dynowskim, a przed sanockim, baligrodzkim i dubieckim. W zaborze austriackim, w ramach reform józefińskich, zmieniono organizację kahalną, wprowadzono obowiązek posiadania przez Żydów nazwisk (niemiecko brzmiących), wprowadzono szkoły „niemiecko-żydowskie”, zarekwirowano srebra synagogalne (podobnie jak kościelne i cerkiewne), wprowadzono nowe podatki. W 1786 r. podatek opłacało 708 katolików i 330 Żydów (47%).

Dynastie chasydzkie

Pod koniec XVIII w. do Rymanowa dotarł chasydyzm. Miasto stało się jego ważnym ośrodkiem, za sprawą osiadłego w nim cadyka – Menachema Mendla Rymanowera (zm. 1815 r.), ucznia Elimelecha z Leżajska i Szmelkego z Nikolsburga (Mikulova), autora szeregu rozpraw, o którym liczne opowieści spisał jego uczeń Naftali Cwi z Ropczyc. Kolejnym cadykiem został w 1827 r. inny jego uczeń, Cwi Hirsz Rymanower (zm. 1847 r.), zwany Hirszem Pomocnym, który – jak głosi tradycja – czynił cuda. Następnie cadykiem w Rymanowie był jego syn – Józef ha-Kohen Rymanower (zm. 1913 r.), autor wydanych drukiem rozważań. W 1913 r. osiadł tu cadyk Izaak Friedman, potomek Dow Bera z Międzyrzecza. Za czasów cadyka Cwi Hirsz ha-Kohena Rymanowera w pobliżu synagogi wzniesiono pałac cadyka, z prywatną salą modlitw i salą do studiowania ksiąg. Obiekt został zniszczony częściowo w czasie II wojny światowej i ostatecznie rozebrany po wojnie.

Niezależnie od obecności chasydów, gmina żydowska miała swojego rabina, którym w 4. ćwierci XIX w. był Berisz Preger.

Przed sądem Kiedy rabbi z Opatowa i rabbi z Rymanowa przebywali u rabbiego Jakuba Icchaka, zwanego Widzącym, w Łańcucie, który był jego siedzibą, nim osiadł w Lublinie, zostali oczernieni przez swoich przeciwników wobec władz i osadzeni w areszcie. Zdołali jednak uzyskać, że rabbi Mendel, który najlepiej znał niemiecki, język urzędowy, będzie podczas przesłuchania odpowiadał za wszystkich. „Czym się zajmujecie?”– zapytał sędzia. „Pełnimy służbę u króla” – odparł rabbi rymanowski. „Cóż to za król?”. „Król królów?”. „A dlaczego, będąc tu obcymi, przybyliście do Łańcuta?”. „Aby od tego, który stale tu przebywa, nauczyć się gorliwości w naszej służbie”. „A dlaczego macie na sobie białe szaty?”. „To barwa naszego urzędu”. Sędzia rzekł: “Nic nam do tych ludzi” i kazał ich uwolnić.

M. Buber, Opowieści chasydów, tłum. P. Hertz, Poznań-Warszawa 2005

Uzdrowisko Rymanów

W okresie rozbiorów Rymanów stał się częścią Królestwa Galicji i Lodomerii. Po I rozbiorze właścicielem dóbr rymanowskich został Józef Ossoliński, który obrał Rymanów na swą rezydencję. W 1786 r. podatek opłacało 1038 mieszkańców miasta. W końcu XVIII w. właścicielami dóbr zostali Skórscy, którzy zamieszkali w Rymanowie we wzniesionym przez siebie dworze, wokół którego założyli park. Za ich czasów miał miejsce duży pożar miasta (1839 r.). W 1872 r. od Skórskich dobra zakupili Potoccy – Stanisław i jego żona Anna z Działyńskich. Potoccy przyczynili się znacznie do rozwoju miasta – m.in. założyli szkołę przemysłu artystycznego (1873 r.), ale przede wszystkim uzdrowisko Rymanów Zdrój (1881 r.), w którym wznieśli pijalnię, łazienki, budynki dla kuracjuszy i utworzyli park zdrojowy. W 1884 r. w pobliżu miasta poprowadzono linię kolejową.

Okres międzywojenny

Pomiędzy wojnami światowymi Rymanów rozwijał się bardzo dobrze pod wieloma względami, m.in. społeczno-politycznym. Wśród społeczności żydowskiej działały wówczas wszystkie większe partie z Agudą, Poalej Syjonem i Bundem na czele, związki rzemieślnicze i kupieckie, towarzystwa kulturalne, oświatowe i sportowe. Ciekawostką lokalną było to, że wśród zajęć rzymskokatolickich mieszkańców miasta dominowały zajęcia gdzie indziej tradycyjnie wykonywane przez żydowskich rzemieślników. Chrześcijanie byli tu garbarzami, kuśnierzami, rzeźnikami, szewcami, kotlarzami, bednarzami i kowalami – Żydzi byli krawcami, piekarzami, stolarzami, blacharzami, szklarzami, ale przede wszystkim zajmowali się handlem tak hurtowym jak i międzymiastowym, mieli sklepy, kramy, do nich należała większość szynków i zajazdów. Żydzi, co może wydawać się zaskakujące, zajmowali się też wyrobem dewocjonaliów, które sprzedawali w okolicznych wsiach i miasteczkach. Także do Żydów należała tutejsza cegielnia. W okresie międzywojennym rabinem rymanowskim był Hirsz Horowitz (do 1934 r.?), a tuż przed wojną – Mosze Eliezer Horowic, który zginął w czasie okupacji.

II wojna światowa i zagłada Żydów

Niemcy zajęli Rymanów 9 września 1939 r. Wkrótce po ich wejściu rozpoczęły się represje ludności cywilnej, szczególnie w stosunku do Żydów – konfiskaty towarów, zakazy handlu, kontrybucje, rabunki mienia. Żydom nakazano przenieść się do radzieckiej strefy okupacyjnej, ale po niedługim czasie wielu z nich wróciło do miasta. Część tych, którzy zostali w ZSRR, trafiła wkrótce na Syberię. Tych, którzy mieszkali w Rymanowie oraz Żydów z okolic zgrupowano na wiosnę 1942 r. w getcie utworzonym w północnej części miasta wokół synagogi. Likwidację getta Niemcy rozpoczęli w sierpniu 1942 r. Część Żydów wywieziono do obozu pracy w Płaszowie, część rozstrzelano w lesie koło Barwinka, część na cmentarzu żydowskim, a pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

Armia Czerwona wkroczyła do miejscowości 20 września 1944 r. W czasie niemiecko-radzieckich walk o Rymanów część miasta spłonęła. Po zakończeniu wojny na terenach na pd. od Rymanowa miały miejsce walki z UPA, a następnie „Akcja Wisła”, w wyniku której ukraińscy mieszkańcy pd-wsch Polski zostali wysiedleni do ZSRR i na Ziemie Odzyskane. Dobra Potockich przejęte przez władzę ludową zostały rozparcelowane na początku 1945 r., w wyniku dekretu o reformie rolnej

Cmentarz żydowski

Około 1 km na południe od centrum na wschodnim ramieniu wzgórza Kalwaria, poza linią obwałowań miejskich, usytuowany został cmentarz żydowski. Założono go pod koniec XVI w. powiększano – w XVIII i XIX w.. W XIX w. nad grobami cadyków wzniesiono dwa ohele – południowy nad grobem Menachema Mendla i jego żony, północny nad grobami Cwi Hirsz Rymanower i Jozefa Friedmana. W czasie I wojny światowej w pd. części cmentarza utworzono kwaterę wojskową. Na nekropolii o powierzchni 2,46 ha, zachowało się kilkaset macew i ich fragmentów, w tym jedna zapewne z końca XVI w. i osiem z XVII w.

Po zniszczeniu podczas II wojny światowej ohel Menachema Mendla został odbudowany, a w latach 80. XX w. cmentarz ogrodzono i odbudowano drugi ohel – Cwi Hirsz ha-Kohena i Józefa Friedmana. Dziś cmentarzem opiekuje się Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Groby cadyków licznie odwiedzają chasydzi z całego świata. Klucze do cmentarza są dostępne w domu Wojciecha Białasa przy ul. Kalwaria 11.

Wnętrze ohelu cadyka Menahema Mendla i jego rodziny na cmentarzu zydowskim w Rymanowie, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Wnętrze ohelu cadyka Menahema Mendla i jego rodziny na cmentarzu zydowskim w Rymanowie, 2015, fot. Emil Majuk, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Cmentarz żydowski w Rymanowie, 2015, fot. Wioletta Wejman, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl
Cmentarz żydowski w Rymanowie, 2015, fot. Wioletta Wejman, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” - www.teatrnn.pl

Spotkanie Rymanów

Działające w miasteczku stowarzyszenie Spotkanie Rymanów od  2008 r. organizuje tu „Dni pamięci o żydowskiej społeczności Rymanowa”. Co roku - obecni i dawni mieszkańcy Rymanowa, a także ich goście, Polacy i Żydzi wspólnie przechodzą trasą, którą szli w sierpniu 1942 rymanowscy Żydzi. Odbywają się też prelekcje, koncerty, spektakle i wystawy dotyczące żydowskiej historii miasteczka. W 2014 r. podczas Dni pamięci odbyła się uroczystość przybicia mezuzy do domu przy ul. Sanockiej 2. Kilka lat wcześniej, ten dom – należący przed wojną do jej pradziadka - odkupiła Małka Shacham Doron, nauczycielka z Mitzpe Ramon w Izraelu. Wyremontowała go i często do Rymanowa przyjeżdża. W jednym z pomieszczeń na parterze domu znalazło się miejsce na izbę pamięci, gdzie prezentowane są fotografie przedstawiające dawny Rymanów.

Zeszyt Paula. Wśród rzeczy przekazanych Małce przez jej matkę Frydę Stary-Vogel, wnuczkę rymanowskiego piekarza Abrama Starego i jego żony Chaji z domu Szapiro, jest pamiętnik Paula. Chłopiec pisał go na strychu domu przy Sanockiej, był kuzynem rodziny Szapiro, który w czasie niemieckiej okupacji razem z rodzicami przyjechał do Rymanowa z Berlina. Chłopiec, razem z większością Żydów z Rymanowa, zginął w Bełżcu. Po wojnie pamiętnik trafił w ręce Frydy Stary-Vogel, która czytała go wielokrotnie, ale kiedy pod koniec lat 40. wyjeżdżała z Polski musiała go zakopać. Później wielokrotnie opowiadała jego treść Małce, która namówiła matkę, aby spisać po hebrajsku to co zapamiętała i wydać jako książkę – wspomnienie o czasie Zagłady. W 2014 r. w wydawnictwie Austeria ukazało się polskie tłumaczenie „Zeszytu Paula”, po raz pierwszy zaprezentowane publicznie podczas Dni Pamięci w Rymanowie.

Współczesność

Dziś Rymanów, a zwłaszcza pobliski Rymanów Zdrój są ważnymi ośrodkami ruchu turystycznego. Miasteczko zamieszkuje ok. 2000 osób. Centrum miasta zachowało średniowieczny układ lokacyjny z placem rynkowym i siecią wychodzących z jego naroży ulic. Informacja turystyczna znajduje się w Rymanowie-Zdroju (ul. Zdrojowa 45, tel. 0-13 435 71 90).

Warto zobaczyć

  • dawny układ urbanistyczny – zachowany w centrum obecnego miasta – rynek i częściowo regularna sieć wychodzących z niego ulic.
  • kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca; ( XVI/XVIII); wyróżnia się renesansowy, piętrowy nagrobek Jana Sieneńskiego i jego żony Zofii z ok. 1580 r., autorstwa lwowskiego rzeźbiarza Hermana Hutten-Czapki, ul. Wola 5
  • synagoga (XVII w.)
  • cmentarz żydowski
  • dwór murowany (XIX w)., fundacji Skórskich, ob. siedziba Nadleśnictwa Rymanów, ul. Dworska 38
  • park dworski (XIX w.)
  • kamienice miejskie – murowane, głównie z końca XIX i początku XX w., z elementami budynków wcześniejszych z XVII i XVIII w.;
  • wille drewniane i murowane (XIX /XX w.)

Okolice

Obszar Beskidu Rymanowskiego pomiędzy Rymanowem a Iwoniczem jest jednym z najczystszych ekologicznie terenów w Polsce.

Iwonicz-Zdrój (6 km) - uzdrowisko z zabudową w dużej części drewnianą w stylu szwajcarsko-polskim; obiekty sanatoryjne z XVIII i XIX w., np.: Dom Zdrojowy, Stare Łazienki, Stary Pałac, Pijalnia Zdrojowa, Glorietta, Biały Orzeł, pawilony źródeł "Józef" i "Nad Źródłami" i in. W willi "Leśna" przed wojną działał dom modlitwy pod opieką rabinów z Rymanowa i Dukli.

Trześniów (11 km) - modrzewiowy dwór o konstrukcji zrębowej (1. poł. XIX w. )z rządcówką, owczarnią, oficyną i parkiem (2. poł. XIX w.) oraz neogotycki Kościół pw. św. Stanisława Biskupa.

Haczów (12 km) - największy gotycki drewniany kościół w Europie (XIV w.); kompleks dworski z oranżerią i kaplicą (XVII w.).

Krosno (16 km) - rynek z renesansowymi kamienicami z podcieniami, dawny ratusz, pałac biskupi (XIV w.); gotycka fara, kościół franciszkanów z kaplicą Oświęcimów, klasztor kapucynów i drewniany kościół św. Wojciecha; Krośnieńska Huta Szkła; muzeum z największą w Europie kolekcją lamp naftowych; przy ul. Słowackiego dom ze śladami po mezuzach. Na cmentarzu żydowskim przy ul. ks. Sarny zachowało się ok. 200 macew, pomnik Bernarda Műnza i zbiorowa mogiła poległych w 1942 r.

Nowotaniec (19 km) - dwór "Wola Sękowa" (XIX w.), fragmenty obwarowań ziemnych i murów dworu obronnego z XVI/XVII w.; kościół św. Mikołaja. Cmentarz żydowski (kilka zachowanych macew).

Bukowsko (22 km) - nieliczne kamienne nagrobki lub ich fragmenty na cmentarzu żydowskim; kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, plebania i drewniana kuźnia (kon. XIX w.).

Brzozów (24 km) - kolegiata z obrazem MB Ognistej (XVII w.), budynek dawnego Towarzystwa Gimnastycznego (ob. Dom Kultury), dawne seminarium misjonarzy (XVIII w.), kamienice i ratusz z 1896 r., w którym mieści się Muzeum Regionalne m. Adama Fastnachta; 2 cmentarze z kilkunastoma macewami. W Podlesiu-Zdrój znajduje się Mauzoleum Pamięci Żydów Brzozowskich, zamordowanych w 1942 r. W lesie Brzozów-Zdrój w 1990 r. jest też pamiątkowy obelisk.

Odrzykoń (24 km) - ruiny zamku Kamieniec; kościół św. Katarzyny (1887 r.).

Jasienica Rosielna (26 km) - Świątynia Niepokalanego Poczęcia NMP (1770 r.); na kirkucie kamienna płyta pamięci rozstrzelanych Żydów z Jasienicy Rosielnej, Domaradza i Golcowej.

Korczyna (26 km) - ok. 500 nagrobków i murowana brama na kirkucie; mogiła 9 żydowskich żołnierzy z I wojny światowej i groby zamordowanych w czasach Zagłady.

Zasław (28 km) - nazistowski obóz pracy i zagłady.

Blizne (30 km) - późnogotycki kościół Wszystkich Świętych (XV-XVI w.) o konstrukcji zrębowej, w drewnianej wikarówce działa muzeum parafialne. Obok zachował się lamus, stodoła i wozownia z XIX w.; szpital dla ubogich (XIX w.) i szkoła parafialna (1866 r.).

Frysztak (40 km) - kościół Narodzenia NMP (1924-27); dawna apteka, poczta i budynek biblioteki (kon. XIX w.). Na starym cmentarzu znajduje się ok. 30 macew, w tym nagrobek Ester Etel, córki Elimelecha z Leżajska. Na nowym cmentarzu pozostało ok. 60 macew.

Nozdrzec (40 km) - Pałac Skrzyńskich, grób pańszczyzny z 1848 r. (obelisk upamiętniający zniesienie pańszczyzny); młyn turbinowy (1918 r.); przeprawa promowa przez San.

Strzyżów (49 km) - w barokowej synagodze (obecnie biblioteka i Towarzystwo Miłośników Ziemi Strzyżowskiej) przy ul. Przecławczyka zachowała się część polichromii z XIX w. i oryginalne drzwi; na najmłodszym kirkucie na Żarnowskiej Górze ustawiono odzyskane z terenu miasta macewy; odbudowany ohel rabina Horowitza.; tunel kolejowy z II wojny światowej, gotycka fara (XV w.), zespół pałacowy Wołkowickich (kon. XIX w.), ob. Dom Dziecka im. J. Korczaka, dwór Dydyńskich (XVIII w.).

Jaśliski Park Krajobrazowy - wschodnia część Beskidu Niskiego na obszarze górnego dorzecza Jasiołki i źródlisk Wisłoka. Krajobraz cechuje duża lesistość, starorzecza meandrujących rzek i zespoły łąkowo-pastwiskowe dawnych wsi łemkowskich, odzyskiwanych ponownie przez naturę. Wytyczono 5 rezerwatów przyrody i ścieżki: historyczno-krajobrazową "Na Węgierskim Trakcie" i przyrodniczą "W Przełomie Jasiołki".

 

Opracowanie tekstu: Emil Majuk