Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Sejny - przewodnik

lit. Seinai,  rus. Сейны, jid.סיינ  

Tutaj było niebiesko. Na górze były polichromie. Na tym balkonie stała moja matka z moimi młodszymi braćmi.
Max Furmański
Sejny - przewodnik
Biała Synagoga w Sejnach, 1902, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów”) - www.pogranicze.sejny.pl

W roku 2000 przed budynkiem Białej Synagogi w Sejnach stanął starszy mężczyzna. Urodził się w Sejnach w 1934 r. W 1945 r. wyjechał z Polski. Miał tu już nigdy nie wracać, a jednak przyjechał do miasteczka pokazać rodzinne strony żonie i synowi. Max Furmański dobrze pamiętał synagogę – jako kilkuletni chłopiec przychodził do niej z dziadkiem. Teraz, po chwili wahania, znów wszedł do środka.
Wewnątrz grupa młodzieży w tradycyjnych żydowskich ubraniach śpiewała chasydzkie melodie. Max Furmański, który przez wiele lat był rabinem w Argentynie, a później kantorem w USA, przyjechał do Sejn gdy trwały próby do przedstawienia teatralnego na podstawie dramatu Sz. An-Skiego „Dybuk”.

Max zaczął rozmawiać z młodymi ludźmi w synagodze. W miasteczku odnalazł miejsce, w którym  niegdyś stał jego rodziny dom, spotkał sąsiadkę z dzieciństwa. Dwa lata później przyjechał ponownie, by wziąć udział w odsłonięciu pamiątkowego kamienia na sejneńskim cmentarzu żydowskim. Wystąpił na wspólnych koncertach z muzykami Sejneńskiej Orkiestry Klezmerskiej.

Dominikanie i Biała Synagoga

Zezwolenie na wystawienie pierwszej sejneńskiej bożnicy dał zakon dominikanów, jako że miasteczko należało wówczas do wileńskich zakonników. Aby przyczynić się do gospodarczego rozkwitu miasta, od 1768 roku dominikanie sprowadzali do Sejn kupców i rzemieślników żydowskich. W połowie XIX w. Żydzi stanowili już ponad 70% mieszkańców miasta.

Synagoga powstała w rok po wystawieniu przywileju dla osiedlających się Żydów, w 1788 r. Tę starą, drewnianą  „gontami krytą, z wystawą od frontu i kolumnadą” synagogę,  w 1885 r. zastąpiła nowa. Z inicjatywy rabina Mojżesza Becalela Lurii, w Sejnach stanął budynek Białej Synagogi. Według niektórych przekazów, wizerunek tablic z dziesięciorgiem przykazań do nowo wybudowanej bożnicy wnosił wspólnie z rabinem przeor sejneńskich dominikanów, Wawrzyniec Bortkiewicz.

Sejny, widok na miasto z wieży Bazyliki Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, lata 20. XX w., zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl
Sejny, widok na miasto z wieży Bazyliki Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, lata 20. XX w., zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl

Dwie szkoły

W 1864 r. Mojżesz Icchak Awigdor objął w miasteczku urząd rabina. Wkrótce ów słynny teolog i filozof założył tu szkołę talmudyczną, która stała się jednym z najważniejszych na Litwie ośrodków Haskali – ruchu żydowskiego oświecenia, i rozsławiła miasteczko. Przyjeżdżali tu zgłębiać tajemnice Tory najwybitniejsi litewscy rabini, a ich śladem – uczniowie z wielu miejsc Cesarstwa Rosyjskiego. Jednym z uczniów sejneńskiej uczelni był Morris Rozenfeld, poeta urodzony w 1862 r. w pobliskiej wsi Boksze, w rodzinie żydowskiego rybaka.

Morris Rozenfeld, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl
Morris Rozenfeld, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl

W 1882 r. Morris Rozenfeld wyemigrował do USA, gdzie przyłączył się do grupy „poetów manufaktury”. Publikował wiersze opowiadające o trudnym losie robotników. Pisał w jidysz, a jego utwory były tłumaczone na angielski, polski, rosyjski, hiszpański, niemiecki i francuski. Jego wiersz „Mój chłopczyk” stał się popularną pieśnią ludową. Rozenfeld nazywany był „milionerem łez”. Umarł w niedostatku, lecz na jego pogrzeb przyszło ponad dwadzieścia tysięcy osób.

Po kilkunastu latach władze carskie zadecydowały o zamknięciu szkoły, a reb Awigdor został skazany na banicję. W późniejszych latach w budynku tym mieścił się bejt ha-midrasz i cheder. Prawdopodobnie tutaj była też siedziba rabinatu.

W tym samym czasie, w położonym nieopodal budynku, funkcjonowało świeckie gimnazjum hebrajskie założone przez pisarza Tuwie Pinkasa Szapiro. Obok  religii uczono w nim także geografii, matematyki, rosyjskiego i innych przedmiotów nie spotykanych ówcześnie w programach szkół żydowskich. Pod koniec XIX wieku gimnazjum zostało zlikwidowane, a w budynku rozlokowano urząd pocztowy.

Trudne czasy

Warunki ekonomiczne i społeczne w Sejnach na przełomie XIX i XX w. były na tyle złe, że duża część mieszkańców wyemigrowała z miasteczka, głównie do Stanów Zjednoczonych Ameryki. W efekcie liczba mieszkańców Sejn spadła z ponad 4500 osób w 1895 r. do 3412 w roku 1931, a odsetek Żydów wśród nich zmalał z 75% do 24%.

Strajk piekarzy

W marcu 1930 r. w Sejnach stanęły piekarnie. Zastrajkował właściciel największej sejneńskiej piekarni –Boruch Dusznicki oraz jego konkurenci Walter Epsztejn i Michel Borowski. Doszło do tego po urzędowej decyzji o obniżeniu cen pieczywa. Po kilku dniach piekarze zostali zobowiązani do powrotu do pracy – nie wiemy, czy udało im się wynegocjować lepsze stawki.
Według spisu powszechnego z roku 1931 w Sejnach mieszkało 817 Żydów, co stanowiło 25% mieszkańców miasta. Funkcjonowały wtedy w Sejnach m. in związki zawodowe – Związek Kupców Żydowskich i Związek Rzemieślników Żydów. Organizacją znaną w całej okolicy był sejneński oddział Żydowskiego Związku Sportowego „Makkabi”, którego prezesem był Joel Mącznik. Boisko, na którym rozegrano wiele decydujących spotkań, znajdowało się w miejscu, gdzie obecnie stoi miejski szpital.

II wojna światowa i zagłada Żydów

24 września 1939 r. do Sejn weszły wojska sowieckie. Po niecałych trzech tygodniach wycofały się, zaś 13 października 1939 rozpoczęła się okupacja niemiecka. Już w listopadzie 1939 r.  817 sejneńskich  Żydów zostało deportowanych na Litwę. Większość z nich zginęła w 1941 r., po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej.

Cmentarze żydowskie

Po starszym cmentarzu żydowskim, założonym w XVIII w. przy obecnej ul. Zawadzkiego, nie zachował się żaden ślad. Przy wjeździe do miasta od strony Augustowa, na terenie graniczącej z Sejnami wsi Marynowo, znajduje się drugi cmentarz żydowski założony w tym miejscu w 1830 r. Wszystkie nagrobki na cmentarzu zostały zniszczone podczas wojny lub po niej. W roku 2002 ustawiono na cmentarzu  tablicę z napisem „Pamięci sejneńskich Żydów – mieszkańcy Sejn”.

Max Furmański przy tablicy pamiątkowej na cmentarzu żydowskim w Sejnach,  2002, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl
Max Furmański przy tablicy pamiątkowej na cmentarzu żydowskim w Sejnach, 2002, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl

Współczesność

Dziś Sejny są sześcio- i pół tysięcznym miastem powiatowym zamieszkanym głównie przez Polaków i Litwinów, nie ma społeczności żydowskiej. W miasteczku działa kilka niewielkich hoteli i restauracji. Dzięki malowniczemu położeniu wśród jezior Pojezierza Suwalskiego, niemal w każdej okolicznej wsi można znaleźć nocleg w gospodarstwach agroturystycznych.

Pogranicze

Fotografia ze spektaklu „Kroniki Sejneńskie”, 1999, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl
Fotografia ze spektaklu „Kroniki Sejneńskie”, 1999, zbiory Ośrodka „Pogranicze – Sztuk, Kultur, Narodów” - www.pogranicze.sejny.pl

W roku 1990 przed opuszczonym budynkiem Zakładu Produkcji Obuwia w Sejnach, w którym kiedyś funkcjonowała jesziwa i przed pustą, niedawno wyremontowaną Białą Synagogą, która zdążyła już być magazynem nawozów sztucznych i zajezdnią taboru gospodarki komunalnej, stanęła grupa młodych artystów szukających dla siebie miejsca. Tutaj założyli Ośrodek “Pogranicze – sztuk, kultur, narodów”.

Fascynująca i trudna rzeczywistość pogranicza, z jaką się zetknęli, stała się dla nich wyzwaniem. Aby móc się z nią zmierzyć, swój warsztat teatralny poszerzyli o sferę animacji kultury. Utworzyli eksperymentalny ośrodek praktyk kulturowych, łączący pracę w realnej społeczności pogranicza, doświadczonej dwudziestowiecznymi totalitaryzmami i nacjonalizmami, z głęboką diagnozą kultury współczesnej i refleksją nad problematyką tożsamości i pamięci.

Miejsce stworzone przez Krzysztofa Czyżewskiego i jego towarzyszy, stało się jednym z najważniejszych ośrodków inicjujących refleksję nad polską i polsko-żydowską pamięcią. Wspólnie z miejscowymi dziećmi  zrealizowali spektakl „Kroniki sejneńskie” pokazujący w pięknej teatralnej formie wspomnienia mieszkańców o życiu w dawnych, wielokulturowych Sejnach. Zorganizowali Sejneńską Orkiestrę Klezmerską, w której grają młodzi mieszkańcy miasteczka. Ale też, jako pierwsi w Polsce, opublikowali książkę Jana Tomasza Grossa „Sąsiedzi”, opisującą mord na żydowskich mieszkańcach miasteczka Jedwabne dokonany przez ich polskich sąsiadów. To tylko wybrane działania, które inicjowały publiczną debatę nad relacjami polsko-żydowskimi.

Warto zobaczyć  

  • Biała Synagoga, ul. Piłsudskiego 41 (obiekt jest własnością Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego)
  • Dawna szkoła talmudyczna, ul. Piłsudskiego 39 (obiekt jest własnością Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego)
  • Dawne gimnazjum hebrajskie (siedziba Ośrodka „Pogranicze Sztuk, Kultur, Narodów”),  ul. Piłsudskiego 37
  • Cmentarz żydowski, ul. 1 Maja
  • Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny (kościół podominikański), XVII w., pl. św. Agaty 1
  • Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej (poewangelicki), XIX w., ul. Zawadzkiego 4
  • Pałac Biskupi, XIX w., obecnie siedziba Muzeum Ziemi Sejneńskiej, ul. Piłsudskiego 28
  • Ratusz, XIX w., ul. Piłsudskiego 25

Okolice

Elementem wyróżniającym krajobraz wokół Sejn jest duże zalesienie terenu (pon. 42% pow. powiatu) oraz duża ilość okolicznych jezior (103 zbiorniki). Obszar o silnych wpływach kultury litewskiej.

Krasnogruda (8 km) - wieś nad jeziorem Hołny, z zabytkowym, często odwiedzanym niegdyś przez Czesława Milosza dworkiem z kon. XVII wieku. W sezonie letnim odbywają się w nim spotkania i spektakle organizowane przez Ośrodek "Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" z Sejn.

Krasnopol (13 km) - Zachowany budynek dawnej synagogi z 1850 r. (obecnie sklep), cmentarz żydowski z zachowanymi ok. 10 macewami położony na wzgórzu, w odległości około 8 km na pn-wsch. od wsi

Puńsk (23 km) - Silny ośrodek kultury litewskiej. Zachowała się drewniana synagoga z przełomu XIX-XX w. z dobudowanym z zach. strony chederem (ob. dom mieszkalny) i domem rabina, w którym przez jakiś czas mieścił się Litewski Dom Kultury. Na rozległym cmentarzu żydowskim zachowało się kilkanaście nagrobków, w tym najstarszy, z 1712 r.

Suwałki (30 km) - Jeden z najlepiej zachowanych klasycystycznych układów urbanistycznych w Polsce. Miejsce urodzenia Abrahama Sterna - narodowego bohatera Izraela. W mieście zachowało się kilka budynków pożydowskich: dom modlitwy (ob. biblioteka), cheder, szkoła hebrajska i dom rabina (ob. domy mieszkalne), szpital i dom starców, w którym mieści się Młodzieżowy Dom Kultury. Na otoczonym murem z macew kirkucie pozostało ok. 20 nagrobków i lapidarium.

Wigry (38 km) - Jedna z wyjątkowych atrakcji Suwalszczyzny - malownicze Jezioro Wigry i położony pośród wody klasztor kamedułów ufundowany w 1667 roku przez Jana II Kazimierza Wazę. Wokół Wigierski Park Narodowy, unikalny kompleks 42. jezior i lasów z siecią wodnych, pieszych i rowerowych szlaków turystycznych

Jeleniewo (42 km) - cmentarz żydowski z XVIII w. z 31. nagrobkami i pomnikiem fundacji Hermana i Cecylii Storicków. Warto odwiedzić także drewniany kościół z 1878 r.

Augustów (44 km) - Najstarsze miasto Suwalszczyzny, otoczone 9. jeziorami i rozległą Puszczą Augustowską. Kurort i wodna stolica północno-wschodniej Polski. W dawnym domu modlitwy "Jatke Kalniz Beth Midrasz" mieści się obecnie Urząd Skarbowy. Na cmentarzu żydowskim z 1800 r.  znajduje się lapidarium, pomnik i kilkanaście macew, w tym żeliwna.

Bakałarzewo (49 km) - cmentarz żydowski z poł. XIX w. położony na południe od miejscowości, w pobliżu Jeziora Szumowo. Zachowało się kilkadziesiąt nagrobków

Szczebra (49 km) - zbiorowe mogiły ofiar i płyta pamiątkowa największej masowej egzekucji ludności żydowskiej na Suwalszczyźnie (ok. 1100 ofiar)

Filipów (54 km) - cmentarz żydowski z kilkudziesięcioma nagrobkami w różnym stanie zachowania z II poł. XIX w.

Przerośl (57 km) - cmentarz żydowski z 24 macewami z granitu lub z piaskowca z pocz. XX w.

Mosty w Stańczykach (67 km) - jedne z najwyższych mostów kolejowych w Polsce, przypominające akwedukty rzymskie - popularne miejsce skoków na bungee. Wiadukty wykorzystano w filmie "Ryś" w reż. Stanisława Tyma.

Puszcza Augustowska - jeden z największych polskich kompleksów leśnych położony w Polsce, na Litwie i Białorusi, w którym spotkać można ok. 100 gatunków roślin naczyniowych, 2000 gatunków zwierząt i ponad 200-letnie drzewa. Najcenniejszy obszar stanowi Wigierski Park Narodowy. Atrakcją jest również Kanał Augustowski o długości 101 km łączący zlewnię Wisły i Niemna.

Opracował Emil Majuk na podstawie karty dziedzictwa kulturowego przygotowanej przez Michała Moniuszkę.

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Inne materiały

Polecane

Słowa kluczowe