Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Siemiatycze - przewodnik

biał. Семятыче, ros. Сямятычы, jid.סעמיאטיטש

Szabat wypełniał siemiatyckie domy aniołami i gośćmi...

Michel Radzyński, Zwój mojego życia, Lima 1989.
Siemiatycze - przewodnik
Czwartkowy dzień targowy w Siemiatyczach, 1934, fot. Jankiel Tykocki, zbiory Antoniego Nowickiego, udostępnione przez rodzinę Nowickich - www.siemiatycze.com

Czwartek to w Siemiatyczach dzień targowy od 1542 r. Przywilej urządzania czwartkowego jarmarku w mieście nad rzeką Mahomet znalazł się w akcie przyznania praw miejskich nadanym przez króla Zygmunta II Augusta. W letni czwartek 1934 r. siemiatycki rynek uwiecznił na zdjęciu Jankiel Tykocki (1881–1941), miejscowy fotograf, działacz kulturalny i ławnik miejski. Otworzył swój zakład fotograficzny na początku XX w. i przez kolejne lata portretował życie miasta i jego mieszkańców. Zginął 23 czerwca 1941 r., wraz z całą rodziną zamordowany przez hitlerowców w miejscowości Wiercień pod Siemiatyczami.

Klątwa

Informacje o pierwszych Żydach, sprowadzonych przez ówczesną właścicielkę miasta Katarzynę z Tęczyńskich z Litwy do Siemiatycz, pochodzą z 1582 r. W 2. poł. XVII w. funkcjonowała w mieście gmina podległa kahałowi w Tykocinie, jednak wraz z rozwojem miasta taka zależność stawała się coraz bardziej uciążliwa. W 1691 r. na posiedzeniu Sejmu Czterech Ziem w Jarosławiu starszyzna kahału Siemiatycze została publicznie wyklęta:

Słuchajcie wy, cały święty kahale! Przywódcy i naczelnicy Czterech Ziem oznajmiają i ogłaszają wszystkim na tym wielkim posiedzeniu w dzień jarmarku, zrzucają z siebie jarzmo Królestwa Niebieskiego, nie słuchają głosu rodziców i nauczycieli Wielkiego Sądu Świętego Kahału Tykocina i zrzucają jarzmo władzy królewskiej, nie wypełniają obowiązków swoich w opłatach podatków. Nie uczestniczą w zmartwieniach całego Izraela w ciężkich czasach, nie słuchają napomnień i ostrzeżeń, które są w ich oczach śmiesznością. Dlatego niechaj będą wyklęci, odosobnieni i oddzieleni od wszystkich kahałów Izraela. […] A dopóki nie przyjdą do wielkiego sądu kahału tykocińskiego i nie oddadzą pogłównego, które są winni wielkiemu sądowi, dopóki nie przyjmą wyroków wydanych, tyczących się ubiegłych czasów, oby zawsze byli pod groźną klątwą jak ta i to ogłoszenie oraz klątwa aby zostało obwieszczone we wszystkich kahałach Czterech Ziem, by zostali ukarani wobec wszystkich i by nie śmieli jeszcze raz tak postąpić.

Za: Abraham Gawurin, „Dzieje Żydów w Tykocinie 1522–1795”

W 1726 r. została rzucona kolejna klątwa na tle podatkowym, cofnięta po przeprosinach złożonych w Tykocinie przez siemiatyckich rabinów. Wreszcie w 1730 r. kahał z Siemiatycz uzyskał niezależność od gminy żydowskiej Tykocina.

Nowy porządek

W 2. poł. XVIII w. właścicielką dóbr siemiatyckich została Anna z Sapiehów Jabłonowska, która podjęła wzmożone wysiłki zmierzające do przebudowy i uporządkowania struktury przestrzennej miasta. Jednym z jej przedsięwzięć było wybudowanie nowego pałacu utrzymanego w stylu klasycystycznym i wytyczenie alei łączącej nową siedzibę z ratuszem i rynkiem miejskim.

Aleja (obecna ul. Pałacowa) łącząca pałac z rynkiem przebiegała przez teren użytkowanego wówczas cmentarza żydowskiego, który mimo dramatycznych protestów Żydów został zlikwidowany. W zamian księżna Anna Jabłonowska wyznaczyła teren pod nowy cmentarz poza miastem, na lewym brzegu rzeki Kamionki.

Synagoga główna (ul. Zaszkolna 1)

Synagoga w Siemiatyczach, lata 30. XX w., fot. Jankiel Tykocki, zbiory Antoniego Nowickiego, udostępnione przez rodzinę Nowickich - www.siemiatycze.com
Synagoga w Siemiatyczach, lata 30. XX w., fot. Jankiel Tykocki, zbiory Antoniego Nowickiego, udostępnione przez rodzinę Nowickich - www.siemiatycze.com
Synagoga i dom talmudyczny w Siemiatyczach, 2015, fot. Monika Tarajko, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN"
Synagoga i dom talmudyczny w Siemiatyczach, 2015, fot. Monika Tarajko, zbiory cyfrowe Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN"
Wnętrze synagogi w Siemiatyczach, pocz. XX w., zbiory YIVO Institute for Jewish Research
Wnętrze synagogi w Siemiatyczach, pocz. XX w., zbiory YIVO Institute for Jewish Research

Usytuowana jest w płd.-zach. części miasta w odległości ok. 150 m od dawnego rynku. Klasycystyczny budynek powstał na miejscu drewnianej synagogi zniszczonej w pożarze z 1797 r. i jako jeden z niewielu obiektów uniknął spalenia w czasie bitwy siemiatyckiej, podczas powstania styczniowego w 1863 r. Nowa synagoga to dwukondygnacyjny budynek na planie prostokąta (25×19,5 m), kryty czterospadowym dachem. Od wschodu mieścił dwukondygnacyjną salę męską na planie kwadratu, od zachodu przedsionek dla mężczyzn (z wejściem od południa). Na drugiej kondygnacji sali męskiej, z trzech stron (oprócz wschodniej), znajdowały się wsparte na kolumnach i słupach, otwarte na salę męską galerie służące jako babiniec. Wnętrze bożnicy zdobiły polichromie, których pozostałości widoczne były jeszcze w 1958 r. W czasie II wojny światowej i po wojnie budynek służył jako magazyn. W latach 1961–1964 przeprowadzono remont i zaadaptowano budynek na dom kultury. Pierwotne wyposażenie synagogi nie zachowało się, jednak w Muzeum Diecezjalnym w Drohiczynie (20 km od Siemiatycz) można zobaczyć zwój Tory, pochodzący z siemiatyckiej synagogi. W środku i na zewnątrz synagogi znajdują się tablice upamiętniające żydowską społeczność. Budynek jest własnością Miasta Siemiatycze.

Wokół synagogi

Obok synagogi znajduje się dawny dom talmudyczny – gmach, który mieścił niegdyś szkołę, izbę posiedzeń zarządu i siedzibę sądu kahalnego. Budynek wzniesiono w 1893 r. w stylu neobarokowym z elementami dekoracji modernistycznej. Obecnie mieści się tu szkoła zawodowa.

Żydowskie domy modlitwy funkcjonowały także przy ulicach: Wesołej, Fabrycznej, Drohiczyńskiej i Małopolskiej. Ponadto pomieszczenie modlitewne znajdowało się w fabryce kafli Belkiesa. Nad rzeczką Muchawiec przy ul. Ciechanowieckiej znajdowała się mykwa.

Stolica kafla i gliniane Eldorado

Tak właśnie – dzięki żydowskim kaflarniom – Siemiatycze były nazywane przed wojną. Siemiatyccy Żydzi wnieśli duży wkład w rozwój przemysłu kaflarskiego i ceramiki użytkowej. Właścicielami zakładów byli m.in.: Belkies, Radzyński, Gorfajn, Dajcz, Maliniak, Szyszko, Małach. Pierwsza kaflarnia w Siemiatyczach uruchomiona została w 1890 r., a przez 100 lat można doliczyć się ok. 30 kaflarni w mieście i okolicy. W niewielkiej odległości od cmentarza znajdują się ruiny fabryki kafli Dajcza z 1906 r., największej w Siemiatyczach i swego czasu największej w kraju kaflarni (kilka hektarów, taśmociąg pod ziemią, 5 kondygnacji). Obecnie w Siemiatyczach działają 3 kaflarnie.

Kibuc „Jutrzenka”

W latach 20. XX w. organizacje syjonistyczne założyły nieopodal Siemiatycz kibuc-hachszarę „Szacharija” (hebr. Jutrzenka). Był to ośrodek przygotowujący poprzez pracę fizyczną młodych chaluców (pionierów) do emigracji i osiedlania się w Palestynie. W kibucu szkoliło się 130 osób (30 kobiet i 100 mężczyzn). Młodzi Żydzi z Siemiatycz i okolicy pracowali na polach polskich gospodarzy oraz w tartaku braci Wertheim. W samodzielnym gospodarstwie rolnym, które stworzyli chaluce, uprawiano zboże oraz hodowano zwierzęta. Niektórzy z członków hachszary zarabiali przewożeniem na furmankach różnych towarów i materiałów lub pracowali w fabrykach kafli. Zarobki oddawano do wspólnej kasy. Żywiono się bardzo skromnie, np. mięso podawano tylko raz w tygodniu. Jak jest wspomniane w „Księdze pamięci Siemiatycz”, pomimo trudnych warunków, w hachszarze panował radosny nastrój.

Cmentarz żydowski

Powstał w XVIII w. we wschodniej części miasta, przy obecnej ul. Polnej. Nekropolia otoczona jest murem, z oryginalną bramą z tzw. carskiej czerwonej cegły. Na bramie widnieją 4 ceglane gwiazdy Dawida i tablice upamiętniające pomordowanych. Z kilkunastu zachowanych nagrobków wybudowano lapidarium upamiętniające siemiatyckich Żydów, reszta cmentarza porośnięta jest lasem. Drogę na kirkut wskazuje zamontowany na ul. Wysokiej kierunkowskaz. W ramach poszukiwań nagrobków żydowskich Siemiatyckie Stowarzyszenie Bioregion odnalazło kilkadziesiąt połamanych tablic, które zostały wmontowane w lapidarium. Ocaleli z Zagłady członkowie rodzin Kotler i Kramer ufundowali pamiątkową tablicę. Cmentarz jest własnością Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Obraz olejny Józefa Charytona przedstawiający rynek w Siemiatyczach w okresie międzywojennym, 1974, fot. Marcin Korniluk, zbiory Stowarzyszenia Bioregion – www.nawschodzie.pl
Brama cmentarza żydowskiego w Siemiatyczach, 2014, fot. Marcin Korniluk, zbiory Stowarzyszenia Bioregion - www.nawschodzie.pl

II wojna światowa i zagłada Żydów

Przed wybuchem II wojny światowej w Siemiatyczach mieszkało 4303 Żydów. Jesienią 1939 r. liczba ta powiększyła się o uciekinierów z zachodniej Polski i wzrosła do ponad 7 tys. osób. W sierpniu 1942 r. niemieccy okupanci utworzyli w Siemiatyczach getto (w kwadracie ulic: Górnej, Wysokiej, Koszarowej i Słowiczyńskiej) dla ludności żydowskiej z miasta i okolic. Funkcjonowało ono niewiele ponad 3 miesiące. W dniach 2–9 listopada 1942 r. wszyscy mieszkańcy siemiatyckiego getta zostali deportowani do obozu zagłady Treblinka II (ok. 90 km od Siemiatycz) i zamordowani.

Dzielnica Kaczy Dołek w Siemiatyczach, widok z wieży kościelnej, lata 30. XX w., fot. Jankiel Tykocki, zbiory Antoniego Nowickiego, udostępnione przez rodzinę Nowickich - www.siemiatycze.com
Dzielnica Kaczy Dołek w Siemiatyczach, widok z wieży kościelnej, lata 30. XX w., fot. Jankiel Tykocki, zbiory Antoniego Nowickiego, udostępnione przez rodzinę Nowickich - www.siemiatycze.com

W lipcu 1944 r. po zakończeniu okupacji niemieckiej nieliczni ocaleli Żydzi (ok. 100 osób) zaczęli wracać do miasta, jednak nie był to czas spokoju. Od czasu do czasu dochodziło do napadów rabunkowych i zabójstw. Po tym, jak 6 kwietnia 1945 r. napadnięto na 28 Żydów przebywających w domu Judy Blumberga przy ul. Berka Joselewicza, wszyscy pozostali do tego czasu w Siemiatyczach Żydzi wyjechali z miasta. Tak skończyła się historia żydowskiej społeczności Siemiatycz, stanowiącej przed wojną ponad 60% mieszkańców miasta.

Współczesność

W czwartek, za sprawą handlowego czwartkowego rynku, okolice kirkutu wypełnione są ludźmi. Warto tam zajrzeć, nie tylko po to, by coś kupić, ale przede wszystkim, by posłuchać pięknej podlaskiej mowy. Tuż za murem cmentarza znajduje się niewielki, zniszczony dom mieszkalny, w całości wybudowany z kafli piecowych. Jeden z kilku takich budynków w mieście.

Dzisiejsze Siemiatycze to miasto powiatowe w woj. podlaskim zamieszkane przez ok. 15 tys. mieszkańców. W zwiedzaniu pomóc mogą przewodnicy z Punktu Informacji Turystycznej (pl. Jana Pawła II 3A, tel. 780 158 959), czynnego od maja do września. Można tam uzyskać informacje o bazie noclegowej i gastronomicznej miasta oraz okolic, szlakach turystycznych i ofercie kulturalnej Siemiatycz.

Warto zobaczyć

  • Dawna synagoga (1797), obecnie galeria Siemiatyckiego Ośrodka Kultury, ul. Zaszkolna 1
  • Dawna szkoła talmudyczna (1900), ul. Pałacowa 10
  • Kościół rzymskokatolicki Wniebowzięcia NMP, wraz z dawnym klasztorem misjonarzy (1719–1727), ul. 3 Maja 2a
  • Cerkiew prawosławna Świętych Apostołów Piotra i Pawła (1866), ul. gen. Władysława Sikorskiego 3
  • Posągi sfinksów przy dawnej bramie wjazdowej do pałacu księżnej Anny Jabłonowskiej oraz przy Liceum Ogólnokształcącym
  • Oranżeria (1860), spalona w czasie powstania styczniowego w 1863 r., odbudowana w latach 80. XX w.
  • Domy klasycystyczne, ul. Pałacowa (nr 14, 19, 25, 28)
  • Ruiny zespołu zakładu kaflarskiego (ok. XIX w.)
  • Cmentarz żydowski, ul. Polna
  • Cmentarz wielowyznaniowy (1805): kaplica cmentarna ewangelicko-augsburska (poł. XIX w.), kaplica św. Anny (1826–1827), ul. Romana Rogińskiego
  • Cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej

Okolice

Dolinę Bugu i lekko faliste tereny Wysoczyzny Drohickiej przecinają szlaki turystyczne, np. „Doliny Moszczonej”, „Bunkrów Linii Mołotowa”, „Nadbużański” czy „Powstania Styczniowego”.

Sarnaki (13 km): cmentarz żydowski (1742); cmentarz parafialny (XIX w.); drewniany kościół św. Stanisława (1816); dwór Podczaskich (2. poł. XIX w.); ceglany browar Józefa Szummera (1903–1905); zabytkowe krzyże i kapliczki (ok. 250 szt.)

Góra Grabarka (14 km): żeński monaster Świętych Marty i Marii (1947), 3 cerkwie klasztorne, ponad 7 tys. krzyży wotywnych

Drohiczyn (16 km): Muzeum Diecezjalne, m.in. zwój Tory z Siemiatycz; cmentarz żydowski, ok. 70 nagrobków (XVI w.); kościół Wniebowzięcia NMP (1682–1715) i klasztor Franciszkanów (1737–1751); kościół Wszystkich Świętych i klasztor Benedyktynek (1734–1738); cerkiew św. Mikołaja (1792); katedra Trójcy Przenajświętszej (1696–1709); klasztor Jezuitów, kolegium jezuickie (poł. XVII w.)

Mielnik (20 km): synagoga, obecnie galeria sztuki (1. poł. XIX w.); cmentarz żydowski (XIX w.); góra zamkowa, pozostałości zamkowego kościoła Świętej Trójcy (XV w.); kościół Przemienienia Pańskiego (1912–1920); cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (1825); drewniana prawosławna kaplica cmentarna Opieki Matki Boskiej (1776)

Milejczyce (23 km): synagoga, obecnie nieużytek (1927); cmentarz żydowski (1865); drewniany kościół św. Stanisława (1740); drewniana cerkiew cmentarna św. Mikołaja (XIX); cerkiew św. Barbary (1900)

Łosice (33 km): cmentarz żydowski (XVII/XVIII w.) odrestaurowany na początku XXI w., lapidarium z kilkudziesięciu macew odzyskanych z placów i ulic miejskich; kościół św. Zygmunta (1906–1909)

Ciechanowiec (38 km): synagoga, obecnie siedziba Ciechanowieckiego Ośrodka Kultury i Sportu (2. poł. XIX w.); stary cmentarz żydowski, ok. 30 nagrobków (?); nowy cmentarz żydowski, pomnik pamięci ofiar Zagłady (XIX w.); cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego (1864); kościół Trójcy Przenajświętszej (1731–1737); zespół klasztorno-szpitalny (XVIII w.); Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka; skansen Mazowiecko-Podlaski

Treblinka (77 km): Muzeum Walki i Męczeństwa na terenie dawnego obozu zagłady

Park krajobrazowy „Podlaski przełom Bugu”: obejmuje swoim zasięgiem fragment doliny Bugu od rzeki Tocznej do ujścia rzeki Krzny w miejscowości rzeki Neple, teren idealny na wyprawy rowerowe i spływy kajakiem.

 

Opracowanie tekstu: Emil Majuk

Mapa

Polecane

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe