Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Projekt "Shtetl Routes" ma na celu wsparcie rozwoju turystyki w oparciu o żydowskie dziedzictwo kulturowe pogranicza Polski, Białorusi i Ukrainy.

 

Teatr NN

Kowel - przewodnik

ukr. Ковель, jid. קאָוולע

Kowel - przewodnik
Kowel, ul. Warszawska, 1938, zbiory Biblioteki Narodowej – www.polona.pl

Kowelscy kowale

Kowel jest położony w samym centrum obwodu wołyńskiego, na obu brzegach rzeki Turii płynącej z płd. na pn. i będącej dopływem Prypeci. Pierwsza pisemna wzmianka o Kowlu datowana jest na 1310 r. 24 grudnia 1518 r. w Brześciu król Zygmunt І nadał księciu Bazylemu Sanguszce przywilej lokacji miasta na prawie niemieckim.

Nazwa miasta wywodzi się prawdopodobnie od rzemiosła kowalskiego rozwiniętego na tych terenach w Х–ХІІІ w. Przez wieki przekazywana była przez miejscową ludność opowieść o kowalu, który wykuł miecz dla księcia Daniela Halickiego.

Żydzi z Kowla

Ulotka w języku polskim i jidisz zapowiadająca mecz piłki nożnej pomiędzy W.K.S. „Kowel" a K.S. „Makkabi", lata 20. XX w., zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl
Ulotka w języku polskim i jidisz zapowiadająca mecz piłki nożnej pomiędzy W.K.S. „Kowel" a K.S. „Makkabi", lata 20. XX w., zbiory Biblioteki Narodowej - www.polona.pl

Proces osiedlania się w Kowlu Żydów rozpoczął się po nadaniu miastu praw miejskich w 1518 r. W 1536 r. królowa Bona potwierdziła przywileje miasta i zobowiązała Żydów kowelskich do udziału w naprawie murów i mostów miejskich. Ponadto wydała specjalny akt, w którym zaznaczono, iż Żydzi powinni osiedlać się na wyznaczonych ulicach, nie zaś wśród prawosławnych. W 1547 r. Bona nałożyła podatek na domy żydowskie (oprócz domu rabina) i zrównała Żydów w prawach i powinnościach z ludnością chrześcijańską.

Podczas powstania Kozaków z Bohdanem Chmielnickim na czele dochodziło do prześladowań Żydów i pogromów. W 1650 r. gmina żydowska Kowla została odrodzona na podstawie potwierdzonych przez Jana II Kazimierza wcześniejszych przywilejów.

Liczba Żydów w Kowlu zaczęła rosnąć w ХVІІІ w. W 1765 r. w mieście było 827 Żydów – płatników podatku pogłównego (naliczanego dla każdej osoby od 1. roku życia począwszy). Pod koniec ХІХ w. liczba Żydów w Kowlu przewyższyła liczbę Ukraińców. W 1893 r. ogólna liczba mieszkańców Kowla wynosiła 15 116 osób, w tym prawosławnych – 5498, rzymskich katolików – 3088, żydów – 5810, protestantów – 612, osób innych wyznań – 108.

W 1921 r. w mieście zarejestrowano 32,5 tys. mieszkańców, w tym 15 tys. Żydów.

Kowel, stary żydowski dom
Przedwojenny żydowski dom z motywem gwiazdy Dawida, 2014, fot. Borys Bertash, archiwum fotografii Centrum Badań Marketingowych w Równem
Kowel, dawna szkoła żydowska
Dawna szkoła żydowska w Kowlu, 2014, fot. Serhij Hładyszczuk
Sklepik w Kowlu, 1914-1917, zbiory Biblioteki Narodowej – www.polona.pl
Sklepik w Kowlu, 1914-1917, zbiory Biblioteki Narodowej – www.polona.pl

Synagogi

W 1660 r. w mieście wzniesiono synagogę. Spośród rabinów Kowla i przewodniczących jesziwy z ХVІ–XVІІ w. najbardziej znani byli Szymon i Icchak ben Natan Szapiro oraz Jehuda (Judl, Idl), potomek Jehudy Liwy ben Becalela (MaharaL z Pragi). W 1744 r. synagoga została zniszczona na skutek pożaru (nie wiadomo dokładnie, co było jego przyczyną).

Po tym, jak w Kowlu zamieszkał rabin Mordechaj z Niesuchojeży (obecnie wieś Tojkut w rejonie kowelskim) (lata 1752–1800), upowszechnił się tutaj chasydyzm.

W 1857 r. pożar zniszczył prawie całe miasto, w tym synagogę. Potem jednak miasto zostało odbudowane.

Wielka Synagoga w Kowlu
Wielka Synagoga w Kowlu

Na początku XX w. w Kowlu było kilka synagog, w tym Wielka Synagoga zbudowana w latach 1886–1907. Ten unikatowy, choć przebudowany, zabytek zachował swoją okazałość pomimo wojen i rewolucji. Dawna synagoga w Kowlu znajduje się przy skrzyżowaniu ul. Nezałeżnosti i ul. Wołodymyrśkiej i jest jednym z budynków lokalnej fabryki krawieckiej WKF Kowel. Przed 2009 r. przed wejściem do synagogi widniała gwiazda Dawida, później jednak została zamazana.

Życie teatralne w Kowlu

II wojna światowa i Zagłada

W 1939 r. wśród 36 tys. mieszkańców Kowla było 17 tys. Żydów. Po przyłączeniu do ZSRR we wrześniu 1939 r. w Kowlu został znacjonalizowany majątek bogatych mieszkańców. Np. rodzinie Grinblat zabrano należące do niej 2 sklepy, a w 2 pokojach ich domu ulokowano oficerów sowieckich. Taki sam los spotkał rodzinę Fajgi Tenenbojm, właścicielki fabryki mebli.

28 czerwca 1941 r. miasto zostało zajęte przez oddziały armii niemieckiej. Zdążyła ewakuować się wówczas tylko nieznaczna część ludności żydowskiej Kowla. W pierwszych dniach okupacji zostało zabitych ok. 1 tys. Żydów. 21 maja 1942 r. w Kowlu utworzono 2 getta. W jednym z nich ulokowano 8 tys. osób zdolnych do pracy i członków ich rodzin, w drugim zaś, utworzonym na przedmieściu, umieszczono 6 tys. osób. W dniach 2–4 lipca 1942 r. Żydzi z drugiego getta zostali wywiezieni za miasto i zgładzeni. 19 sierpnia 1942 r. naziści przystąpili do likwidacji pierwszego getta.

Po ponownym wkroczeniu władzy radzieckiej do Kowla powróciło jedynie ok. 40 Żydów.

Cmentarze

W 2. poł. XX w. w Kowlu były 2 cmentarze żydowskie, z których żaden nie zachował się do dziś. Jeden z cmentarzy (na ul. Wołodymyrśkiej) został zlikwidowany w 1970 r. Na jego miejscu zbudowano Dom Kultury im. Tarasa Szewczenki. Nagrobki zostały przewiezione do jednostki wojskowej, która wkrótce po tym została rozformowana. Zrujnowany cmentarz miał bardzo czytelny układ. Drugi cmentarz żydowski znajdował się przy ul. Warszawskiej.

Miejce pamięci

Znajduje się w lesie po prawej stronie drogi prowadzącej do Kamienia Koszyrskiego, w odległości kilku kilometrów od granicy miasta, w pobliżu wsi Bachów. Pomnik poświęcony jest Żydom rozstrzelanym w 1942 r. W 1944 r. w tym miejscu stał słup pamięci z wyrytą na nim liczbą 18 tys. odpowiadającą liczbie zamordowanych Żydów wywiezionych z kowelskiego getta. W latach 60. ХХ w. usypano tu wysoki kurhan. W 1990 r. postawiono granitowy pomnik, a jeszcze później, w 1996 r., odsłonięto nowy pomnik.

Kowel, pomnik
Pomnik na miejscu egzekucji Żydów w pobliżu wsi Bachów. 2014, fot. Serhij Hładyszczuk

Warto zobaczyć

  • Dawna synagoga z poł. ХІХ w., ul. Nezałeżnosti 125

  • Sobór Zmartwychwstania Pańskiego (1877), skrzyżowanie ul. Nezałeżnosti i ul. Wołodymyrśkiej

  • Apteka Fridriksona (ХIX w.), ul. Nezałeżnosti 89

  • Kościół rzymskokatolicki św. Anny (1771), ul. Werbyćkoho 1 а

  • Kowelskie Muzeum Historyczne, ul. O. Pcziłky 11

Okolice 

Kołodeżno (9 km): Muzeum Łesi Ukrainki

Turzysk (20 km): cmentarz żydowski (XVII w.) z zachowanym domem przedpogrzebowym i kilkunastoma macewami

Huszyn (15 km): drewniana cerkiew Demetriusza z Tesaloniki (1567), najstarsza drewniana cerkiew na Wołyniu

Łuck (73 km): stolica regionu, dom kahalny (początek XX w.) użytkowany współcześnie przez miejscową społęczność żydowską, dawna synagoga obronna (1626–1629), Zamek Lubarta (XIII w.) z Muzeum Drukarstwa, cerkiew Opieki Matki Bożej (XIII w.), Katedra św. św. Apostołów Piotra i Pawła (1639), Sobór św. Trójcy (1755), liczne zabytki, muzea, galerie

Zofiówka/Trochenbrod (110 km): pomnik w miejscu, gdzie niegdyś było zamieszkane przez Żydów miasteczko, starte z powierzchni ziemi podczas II wojny światowej

 

Opracowanie tekstu: Serhij Hładyshuk

Mapa

Zdjęcia

Słowa kluczowe